76. ගාමසීමාදිකථා

147. උපොසථකම්මස්ස විසුං ගහිතත්තා සෙසකම්මවසෙන සමානසංවාසකතා ගහෙතබ්බා ගොබලිබද්දනයෙන වා පාරිසෙසනයෙන වා. තන්ති සමානසංවාසඑකූපොසථභාවං. ‘‘අපරිච්ඡින්නායා’’ති ඉමිනා අට්ඨපිතායාති එත්ථ ඨපධාතුයා අධිප්පායත්ථං දස්සෙති. ගාමං වා නිගමං වාති එත්ථ නගරං කෙන සඞ්ගහිතන්ති ආහ ‘‘ගාමග්ගහණෙන චෙත්ථා’’තිආදි. තත්ථ එත්ථාති ‘‘ගාමං වා නිගමං වා’’ති පාඨෙ, ගාමග්ගහණෙනාති සම්බන්ධො. අථ වා එත්ථාති ගාමනිගමනගරෙසු, නගරම්පීති සම්බන්ධො. ගාමාදීනං පරිච්ඡෙදං විත්ථාරෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති ගාමනිගමනගරෙසු. ගාමභොජකාති ගාමං භුඤ්ජන්තීති ගාමභොජකා. බලින්ති කරං. සො හි තං නිස්සාය ගාමභොජකා බලන්ති ජීවන්ති අනෙනාති බලීති වුච්චති. යම්පි එකං පදෙසං පරිච්ඡින්දිත්වා දෙතීති යොජනා. ගාමඛෙත්තෙති රඤ්ඤො ආණා ඛිපියති එත්ථාති ඛෙත්තං, ගාමොයෙව ඛෙත්තං ගාමඛෙත්තං, තස්මිං. අයම්පීති අයං පදෙසොපි. සොපීති පදෙසොපි. විසුංගාමො නාමාති යොජනා. සොපි විසුංගාමො ගාමසීමා හොතියෙවාති යොජනා. විසුං පරිච්ඡින්දිත්වා දින්නො ගාමො විසුංගාමො. තස්මාති යස්මා විසුං ගාමො හොති, තස්මා. සා චාති විසුංගාමසීමා ච. ඉතරාති විසුංගාමසීමතො අඤ්ඤා පකතිගාමනගරනිගමසීමා චාති යොජනා.

එවන්ති ‘‘අසම්මතාය භික්ඛවෙ’’තිආදිනා පාඨෙන. තන්ති සීමපරිච්ඡෙදං. අපරිච්ඡින්නෙති රාජූහි අපරිච්ඡින්නෙ. ‘‘අටවිපදෙසෙ’’ති ඉමිනා නත්ථි ගාමො එත්ථාති අගාමකොති වචනත්ථස්ස සරූපං දස්සෙති. විජ්ඣාටවිසදිසෙති විගතං අග්ගිනො ඣායනමෙත්ථාති විජ්ඣා, චොරාදයො මනුස්සෙ ආභුසො ටවන්ති පීළයන්ති එත්ථාති ආටවි. විජ්ඣා ච සා ආටවි චෙති විජ්ඣාටවි, තාය සදිසෙ විජ්ඣාටවිසදිසෙ. එත්ථ පුරිමනයෙ ගාමාදීහි ආසන්නො වා හොතු, අනාසන්නො වා තෙහි අපරිච්ඡින්නො අටවිපදෙසො ගහෙතබ්බො. පච්ඡිමනයෙ දූරො මනුස්සානං අනාගමනපථො ආටවිපදෙසො ගහෙතබ්බොති අයමෙතෙසං විසෙසො. අස්සාති භික්ඛුනො. සමන්තාති සමන්තතො. අයං සීමාති අයං සත්තබ්භන්තරසීමා. තත්ථාති සත්තසු අබ්භන්තරෙසු. සමන්තා ඨිතස්ස වා නිසින්නස්ස වා අබ්භන්තරෙ අන්තොකොට්ඨාසෙ ජාතං අබ්භන්තරං අට්ඨවීසහත්ථපමාණං.

යා කාචි නදී අසීමාව හොතීති සම්බන්ධො. නදීසීමලක්ඛණපත්තාති නදීසීමලක්ඛණං පත්තා. ඉමිනා සීමලක්ඛණං අපත්තා නදී බන්ධියමානා සීමාව හොතීති දස්සෙති. සාවධාරණෙන ‘‘අත්තනො සභාවෙනෙවා’’ති ඉමිනා භික්ඛූනං බන්ධනභාවෙනාති අත්ථං නිවත්තෙති. එත්ථාති නදියං. එත්ථාති ජාතස්සරසමුද්දෙසු. යෙන කෙනචීති අන්තමසො තිරච්ඡානගතෙනපි යෙන කෙනචි. ඛණිත්වා අකතො සයංජාතොති සම්බන්ධො. ඉදං හෙතුඅන්තොගධවිසෙසනං. ඛණිත්වා අකතත්තාති හි අත්ථො. සයංජාතොති සයමෙව ජාතොති එවකාරො යොජෙතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘යෙන කෙනචි ඛණිත්වා අකතො’’ති. සොබ්භොති සං උභොති පදවිභාගො කාතබ්බො. තත්ථ සංසද්දො සමන්තත්ථවාචකො, උභසද්දො පූරණත්ථවාචකො. තස්මා සමන්තතො ආගතෙන උදකෙන උභති පූරති එත්ථාති සොබ්භොති වචනත්ථො කාතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘සමන්තතො ආගතෙන උදකෙන පූරිතො තිට්ඨතී’’ති.

තත්ථාති නදීසමුද්දජාතස්සරෙසු, ආධාරෙ භුම්මං. යංසද්දො ඨානවිසයොති ආහ ‘‘යං ඨාන’’න්ති. මජ්ඣිමස්සාති ථාමමජ්ඣිමස්ස. වක්ඛති හි ‘‘ථාමමජ්ඣිමෙනා’’ති. ‘‘සමන්තතො’’ති ඉමිනා සමන්තාති එත්ථ නිස්සක්කත්ථෙ නිස්සක්කවචනන්ති දස්සෙති. ‘‘උදකුක්ඛෙපෙනා’’ති ඉමිනා උදකුක්ඛෙපාති එත්ථ කරණත්ථෙ නිස්සක්කවචනන්ති දස්සෙති. උදකං උක්ඛිපිත්වා ඛිපියති එත්ථාති උදකුක්ඛෙපො. ‘‘පරිච්ඡින්න’’න්ති ඉමිනා පාඨසෙසං දස්සෙති. අක්ඛධුත්තාති එත්ථ අක්ඛොති පාසකො. සො හි අකති කුටිලං ගච්ඡති අනෙනාති අක්ඛොති වුච්චති, ධවන්ති මරියාදමතික්කම්ම කීළාදිපසුතං ගච්ඡන්තීති ධුත්තා, අක්ඛෙසු ධුත්තා අක්ඛධුත්තා. දාරුගුළන්ති සාරදාරුමයං ගුළං. ‘‘වාලුකං වා’’ති ඉමිනා ‘‘උදකුක්ඛෙපා’’ති එත්ථ උපලක්ඛණං දස්සෙති. යත්ථාති යස්මිං පදෙසෙ. අයන්ති පදෙසො. තස්සාති උදකුක්ඛෙපස්ස.

එත්ථාති නදීසමුද්දජාතස්සරෙසු. මුඛද්වාරන්ති සමුද්දාදීනං මුඛසඞ්ඛාතං ද්වාරං. සබ්බත්ථාති සබ්බාය නදියං. ථෙරවාදං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යං පනා’’තිආදි. ‘‘යොජනං…පෙ… වට්ටතී’’ති යං පන වචනං මහාසුමත්ථෙරෙන වුත්තන්ති යොජනා. තත්‍රාපීති යොජනනදියම්පි. පටික්ඛිත්තාකාරං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘භගවතා හී’’තිආදි. නදියා පමාණන්ති නදියා ගම්භීරපමාණමෙව, න ආයාමවිත්ථාරපමාණන්ති අත්ථො. ‘‘න යොජනං වා අද්ධයොජනං වා’’ති වචනම්පි ඉදමෙව සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කිඤ්චාපි ආයාමවිත්ථාරපමාණං න වුත්තං, පභවතො පන යාව මුඛද්වාරා ආයාමවිත්ථාරවසෙන කම්මං කාතුං පහොනකනදීයෙව ගහෙතබ්බාති දට්ඨබ්බා. යා නදීති සම්බන්ධො. ඉමස්ස සුත්තස්සාති ‘‘තිමණ්ඩල’’න්තිආදිකස්ස ඉමස්ස සුත්තස්ස. පභවතොති සමුදාගමතො. එත්ථාති නදියං. සබ්බෙහි භික්ඛූහි ඨපෙතබ්බොති සම්බන්ධො. තතොති එකඋදකුක්ඛෙපතො.

කිත්තකා පරිපුණ්ණා හොතීති ආහ ‘‘සමතිත්ථිකා’’ති. තිත්ථෙන සමං පරිපූරතීති සමතිත්ථිකා. උදකසාටිකං නිවාසෙත්වාපීති පිසද්දො ‘‘අනිවාසෙත්වාපී’’ති දස්සෙති. උදකසාටිකං අනිවාසෙන්තොපි වත්ථෙන අවිනාභාවතො අඤ්ඤං නිවාසෙත්වාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. නාවාය ඨත්වා කරියමානෙ කිං ගච්ඡන්තියාපි නාවාය කාතුං වට්ටතීති ආහ ‘‘ගච්ඡන්තියා පනා’’තිආදි. ‘‘කස්මා’’තිආදිනා කාරණං දස්සෙති. හීති යස්මා. තන්ති උදකුක්ඛෙපමත්තං. එවං සති…පෙ… අනුසාවනා හොති, තස්මා ගච්ඡන්තියා නාවාය කාතුං න වට්ටතීති යොජනා. ‘‘තස්මා’’තිආදිනා ලද්ධගුණං දස්සෙති. න කෙවලං නාවායමෙවාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අන්තොනදිය’’න්තිආදි.

රුක්ඛස්සාති අන්තොනදියං ජාතස්ස රුක්ඛස්ස. සාඛා වා පතිට්ඨිතාති සම්බන්ධො. සීමං වා සොධෙත්වාති විහාරසීමගාමසීමාසු ඨිතානං හත්ථපාසානයනබහිකරණවසෙන සීමං වා සොධෙත්වා. ජාතරුක්ඛස්ස පවිට්ඨසාඛාය වා පාරොහෙ වාති සම්බන්ධො. අස්සාති බහිනදිතීරෙ ජාතරුක්ඛස්ස. තත්ථාති ඛාණුකෙ.

තස්සාති පාසාණදීපකස්ස. පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරෙති පුබ්බෙ නදීනිමිත්තට්ඨානෙ ‘‘අන්වද්ධමාස’’න්තිආදිනා (මහාව. අට්ඨ. 138) වුත්තප්පකාරෙ. සොති පාසාණදීපකො. පුන සොති පාසාණදීපකොයෙව. හීති සච්චං, යස්මා වා.

ආවරණන්ති පාළිං. තන්ති ආවරණං. ආවරණෙන වා කොට්ඨකබන්ධෙන වා හෙතුභූතෙන, පච්ඡිජ්ජතීති සම්බන්ධො. කොචි ආවරණප්පදෙසො අජ්ඣොත්ථරියතීති සම්බන්ධො. තත්ථාති ආවරණප්පදෙසෙ. හීති සච්චං, යස්මා වා. ‘‘හෙට්ඨාපාළි බද්ධා’’ති ඉදං නදිං විනාසෙත්වා තළාකකරණාකාරදස්සනං. එත්ථාති නදියං, තළාකෙ වා. ඡඩ්ඩිතමොදකන්ති තළාකරක්ඛනත්ථං එකෙන වාරිමග්ගෙන ඡඩ්ඩිතං උදකං. දෙවෙ අවස්සන්තෙති දුබ්බුට්ඨිකාලත්තා වස්සන්තකාලෙපි දෙවෙ අවස්සන්තෙ. සාති නදිතො නීහටමාතිකා. කාලන්තරෙනාති අඤ්ඤෙන කාලෙන. උප්පතිත්වාති ගාමනිගමානං උපරි පතිත්වා. පවත්තතීති පුබ්බෙ වුත්තපකාරෙ වස්සකාලෙ චත්තාරො මාසෙ අබ්භොච්ඡින්නා සන්දති. විහාරසීමන්ති විහාරසම්බන්ධං බද්ධසීමං.

සමුද්දෙපීති පිසද්දො නදිමපෙක්ඛති. තත්ථාති පදෙසෙ. ඔතරිත්වාති හෙට්ඨා තරිත්වා. ‘‘ඔසරිත්වා’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. සණ්ඨහන්තීති උදකෙන සමං තිට්ඨන්ති. සොති පදෙසො. උදකන්තතොති උදකකොටිතො. තත්ථාති සමුද්දෙ. බාධතීති පීළයති. තෙසූති නාවාඅට්ටකෙසු. තන්ති පිට්ඨිපාසාණං. ඌමියොති වීචියො. තා හි පරංපරාවසෙන උග්ගන්ත්වා සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකෙ මියන්ති හිංසන්ති, අන්තො පක්ඛිපන්තීති වා ඌමියොති වුච්චන්ති. තත්ථාති පිට්ඨිපාසාණෙ. හීති සච්චං, යස්මා වා. උදකෙනෙව පිට්ඨිපාසාණො ඔත්ථරීයතීති යොජනා. සොති දීපකපබ්බතො. ‘‘දූරෙ’’ති වත්වා තස්ස පමාණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මච්ඡවධානං අනාගමනපථෙ’’ති. මච්ඡවධානන්ති කෙවට්ටානං. තෙ හි යස්මා මච්ඡෙ හනන්ති, තස්මා මච්ඡවධාති වුච්චන්ති. ‘‘මච්ඡබන්ධාන’’න්තිපි පාඨො. මච්ඡෙ බන්ධන්තීති මච්ඡබන්ධාති වචනත්ථො කාතබ්බො. අනාගමනපථෙති යත්ථ ගන්ත්වා තදහෙව පච්චාගන්ත්වා න ආගමනපථිකෙ දෙසෙ. නත්ථි ආගමනපථො එත්ථාති අනාගමනපථො, දෙසො. තස්මිං ‘‘අගමනපථෙ’’තිපි පාඨො, සො අයුත්තො. කස්මා? අගමනපථස්ස නාධිප්පෙතත්තා. ගන්ත්වා හි පුන අනාගමනපථොයෙවාධිප්පෙතො. තෙසන්ති මච්ඡවධානං. ගමනපරියන්තස්සාති ගමනකොටියා. ඔරතොති ඔරභාගෙ ඨිතො දීපකො වා පබ්බතො වාති යොජෙතබ්බො. තත්ථාති ඔරභාගෙ ඨිතෙසු දීපකපබ්බතෙසු. ඔත්ථරිත්වාති පකතිඋදකෙන ඔත්ථරිත්වා. තත්ථාති ඔත්ථරිත්වා ඨිතෙ සමුද්දෙ.

කරොන්තෙහිපි කාතබ්බන්ති සම්බන්ධො. යත්ථාති යස්මිං සරෙ. අයන්ති අයං සරො, න ජාතස්සරො හොති. අයං සරො ගාමඛෙත්තසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡතීති යොජනා. තත්ථාති සරෙ. යත්ථ පනාති යස්මිං සරෙ පන. තස්සාති ජාතස්සරස්ස. තත්ථාති පදෙසෙ. සචෙ ගම්භීරං උදකං හොතීති යොජනා. තත්ථාති අට්ටකෙ. එත්ථාති ජාතස්සරෙ, ඨිතෙසු පිට්ඨිපාසාණදීපකෙසූති යොජනා. පහොනකජාතස්සරොති සඞ්ඝකම්මං කාතුං පහොනකො ජාතස්සරො. ‘‘සුක්ඛතී’’ති වත්වා තදෙව සමත්ථෙතුං වුත්තං ‘‘නිරුදකො’’ති. තත්ථාති ජාතස්සරෙ. සචෙ නිරුදකමත්තෙන ගාමඛෙත්තං ගච්ඡති. කදා ගච්ඡතීති ආහ ‘‘සචෙ පනෙත්ථා’’තිආදි. තත්ථ එත්ථාති ජාතස්සරෙ. පොක්ඛරණීආදීනීති එත්ථ ආදිසද්දෙන උදකමාතිකාදයො සඞ්ගණ්හාති. යදා ඛණන්ති, තදාති පාඨසෙසො යොජෙතබ්බො. ‘‘තං ඨාන’’න්ති වුත්තෙපි න ඛණනට්ඨානමෙව ගහෙතබ්බං, ‘‘එත්ථා’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තත්තා සබ්බොයෙව ජාතස්සරො ගහෙතබ්බො. න කෙවලං අජාතස්සරමත්තං හොති, අථ ඛො ගාමඛෙත්තන්ති ආහ ‘‘ගාමසීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡතී’’ති.

නන්ති ජාතස්සරං. පූරෙත්වාති මත්තිකාදීහි පූරෙත්වා. පාළින්ති ආවරණං. සබ්බමෙව නන්ති සකලමෙව තං ජාතස්සරං. ලොණීපීති පිසද්දෙන න කෙවලං සොබ්භොයෙව ජාතස්සරසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, අථ ඛො ලොණීපීති දස්සෙති. උදකට්ඨානොකාසෙති උදකස්ස ඨානෙ ඔකාසෙ.

148. සීමාය සීමං සම්භින්දන්තීති එත්ථ ‘‘සීමාය සීම’’න්ති පදානං සම්බන්ධාපෙක්ඛත්තා තෙසං සම්බන්ධං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අත්තනො පරෙස’’න්ති. ‘‘බද්ධසීම’’න්ති ඉමිනා ‘‘සීම’’න්ති සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි විසෙසතො බද්ධසීමායෙව ගහෙතබ්බාති දස්සෙති. තමෙවත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ හී’’තිආදි. සංසට්ඨවිටපාති අඤ්ඤමඤ්ඤං ආසන්නත්තා සංසට්ඨො විටපො එතෙසන්ති සංසට්ඨවිටපා. ‘‘සංසට්ඨවිටපා’’ති ඉදං උපලක්ඛණමත්තං, මූලානිපි සංසට්ඨානියෙවාති දට්ඨබ්බං. තෙසූති ද්වීසු රුක්ඛෙසු. විහාරසීමා චාති පොරාණකවිහාරසීමා ච. අන්තො කත්වාති සීමාය අන්තො කත්වා. අථ පච්ඡාති එත්ථ ‘‘පච්ඡා’’ති ඉමිනා අථසද්දස්සත්ථං දස්සෙති. එවං කෙ අකංසූති ආහ ‘‘එවං ඡබ්බග්ගියා අකංසූ’’ති. තෙනාති කරණෙන.

අජ්ඣොත්ථරණාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පරෙස’’න්තිආදි. තස්සාති බද්ධසීමාය. පදෙසන්ති භික්ඛූහි කම්මං කාතුං පහොනකං එකදෙසං. අන්තමසො එකස්සපි භික්ඛුනො ඨත්වා අධිට්ඨානුපොසථං කාතුං පහොනකං පදෙසං. කම්මං කාතුං අප්පහොනකපදෙසං අන්තො කරිත්වා බන්ධන්තා සීමාය සීමං සම්භින්දන්ති නාම. සීමාය උපචාරොති පච්ඡා බන්ධිතබ්බාය සීමාය උපචාරො. ‘‘වඩ්ඪන්තො සීමාසඞ්කරං කරොතී’’ති ඉමිනා සචෙ අවඩ්ඪනකො පාසාණො හොති, ද්වින්නම්පි සීමානං නිමිත්තං කාතුං වට්ටතීති දස්සෙති.