71. සීමානුජානනකථා

138. නිමිත්තා කිත්තෙතබ්බාති නිමිත්තානි කිත්තෙතබ්බානි. නිකාරස්ස හි ආකාරො. නිමිත්තං කතොති එසො පබ්බතො නිමිත්තං කතොති යොජනා. එසෙව නයො පරතොපි. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා ‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය කිං නිමිත්තං? පාසාණො භන්තෙ, එසො පාසාණො නිමිත්ත’’න්ති අත්ථං අතිදිසති. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. කෙවලං පන වනඋදකෙසු ‘‘එතං වනං, එතං උදක’’න්ති වත්තබ්බං. නදියං ‘‘එසා නදී’’ති වත්තබ්බා. එත්ථ පනාති එතිස්සං උත්තරායං අනුදිසායං පන. හීති ඵලජොතකො. තත්ථාති ‘‘නිමිත්තා කිත්තෙතබ්බා’’ති වචනෙ. සීමමණ්ඩලන්ති සීමබිම්බං. සම්බන්ධන්තෙනාති පුරිමනිමිත්තෙන පච්ඡිමනිමිත්තං සම්බන්ධන්තෙන. ඉමිනා එකන්තරිකාදිවසෙන නිමිත්තකිත්තනං න වට්ටති නිමිත්තෙනපි නිමිත්තානං සම්බන්ධාභාවතොති දස්සෙති. පුරිමනිමිත්තෙන පච්ඡිමනිමිත්තස්ස සම්බන්ධෙ සති අජ්ජ එකං නිමිත්තං කිත්තෙත්වා ස්වෙ එකං නිමිත්තං කිත්තෙත්වාති එවං කාලන්තරෙපි නිමිත්තං කිත්තෙත්වා සම්මනිතුං වට්ටතීති වදන්ති.

පබ්බතොති එත්ථ පබ්බං වුච්චති ඵළු, තං එතස්මිං අත්ථීති පබ්බතො. වාලිකරාසිස්ස සුද්ධපංසුපබ්බතපසඞ්ගත්තා වුත්තං ‘‘වාලිකරාසි පන න වට්ටතී’’ති. ඉතරොපීති වාලිකරාසිතො අඤ්ඤොපි තිවිධො පබ්බතො. හත්ථිප්පමාණතොති අඩ්ඪට්ඨමරතනහත්ථිපමාණතො. චතූසු දිසාසූති විහාරස්ස චතූසු දිසාසු. චතූහි වා තීහි වාති එත්ථ වාසද්දෙන තතො අධිකානිපි ගහෙතබ්බානි. එකෙන වා නිමිත්තෙනාති යොජනා. ඉතොති පබ්බතනිමිත්තතො. තස්මාති යස්මා එකෙන නිමිත්තෙන න වට්ටති, තස්මා. තන්ති පබ්බතං. තස්මාති එකස්සෙව නිමිත්තස්ස කිත්තිතත්තා. යො පබ්බතො අත්ථි, තං පබ්බතන්ති යොජනා. අන්තොති පබ්බතස්ස අන්තො.

තතියභාගං වාති එත්ථ වාසද්දෙන පඨමභාගොපි එකදෙසොපි ගහෙතබ්බො. තස්සාති තත්තකස්ස පදෙසස්ස. තතියභාගාදිතො අපරං සබ්බපබ්බතං අන්තොකත්වා සම්මතං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ’’තිආදි.

පාසාණනිමිත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. පසති ඝනභාවෙන බන්ධතීති පාසාණො. අයගුළොපි පාසාණසඞ්ඛමෙව ගච්ඡති තෙන තස්ස සදිසත්තා. අයගුළොපීති එත්ථ පිසද්දෙන තම්බකංසවට්ටලොහසුවණ්ණරජතාදයොපි සඞ්ගණ්හාති. යො කොචීති සිලාපවාළමණිආදීසු යො කොචි. ද්වත්තිංසපලගුළපිණ්ඩපරිමාණතා සණ්ඨානතො ගහෙතබ්බා, න තුලිත්වා ගණනවසෙන. ඛුද්දකතරො පාසාණොති යොජනා. යො පිට්ඨිපාසාණො වා යො උට්ඨිතපාසාණො වාති යොජනා කාතබ්බා – උත්තරවාක්‍යෙ තසද්දස්ස අනියමනිද්දෙසවචනත්තා ‘‘පාසාණසඞ්ඛංයෙවා’’ති එත්ථ එවකාරෙන ‘‘න පබ්බතසඞ්ඛ’’න්ති අත්ථං දස්සෙති. මහතො පිට්ඨිපාසාණස්සාති ආයාමවිත්ථාරුබ්බෙධතො මහන්තස්ස පිට්ඨිපාසාණස්ස සක්කස්ස පණ්ඩුකම්බලපිට්ඨිපාසාණස්ස විය. තන්ති පිට්ඨිපාසාණං. න වට්ටතීති කිත්තෙතුං න වට්ටති. හීති ලද්ධදොසජොතකො. තන්ති පිට්ඨිපාසාණං. සීමායාති සීමතො. විහාරොපීති න කෙවලං නිමිත්තමෙව, විහාරොපි. පිට්ඨිපාසාණො න කිත්තෙතබ්බොති සම්බන්ධො. කිත්තෙත්වාති එත්ථ ‘‘පිට්ඨිපාසාණ’’න්ති යොජෙතබ්බං.

වනනිමිත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. වනියති මයූරකොකිලාදීහි සත්තෙහි සම්භජියතීති වනං, වනන්ති සම්භජන්ති එත්ථාති වා වනං. තචො එව සාරො එතෙසන්ති තචසාරො, තාලනාළිකෙරාදයො. ආදිසද්දෙන වෙණුආදයො සඞ්ගණ්හාති. අන්තො සාරො එතෙසන්ති අන්තොසාරා, සාකසාලාදයො. ආදිසද්දෙන ඛදිරාදයො සඞ්ගණ්හාති. අන්තොසාරමිස්සකානන්ති අන්තොසාරෙහි රුක්ඛෙහි මිස්සකානං. රුක්ඛානං වනන්ති එත්ථ අවයවඅවයවිභාවෙන සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. ඉමිනා තිණවනං රුක්ඛවනන්ති එත්ථ ‘‘තිණානං වන’’න්ති වා ‘‘රුක්ඛානං වන’’න්ති වා අත්ථං දස්සෙති. තිණමෙව වනං, රුක්ඛොයෙව වනන්ති අත්ථොපි යුජ්ජතෙව. චත්තාරො වා පඤ්ච වා රුක්ඛාති චතුපඤ්චරුක්ඛා, තෙ මත්තං පමාණමෙත්ථාති චතුපඤ්චරුක්ඛමත්තං වනං, තතොති චතුපඤ්චරුක්ඛමත්තතො. එකදෙසන්ති වනස්ස එකදෙසං. වනමජ්ඣෙති වනස්ස වෙමජ්ඣෙ, වනස්සූපරීති අත්ථො. රුක්ඛන්තරෙසු එව හි විහාරං කරොන්ති. එකදෙසන්ති වනස්ස එකදෙසං. තත්ථාති වනෙ. ‘‘ඨිතවන’’න්ති පදං ‘‘කිත්තෙත්වා’’ති පදෙ අවුත්තකම්මං, ‘‘න කිත්තෙතබ්බ’’න්ති පදෙ වුත්තකම්මං.

රුක්ඛනිමිත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. රුක්ඛියති ඵලාදිකාමෙහි සංවරියති රක්ඛියතීති රුක්ඛො, මහියං රුහතීති වා රුක්ඛො. ජීවමානකොති ලොකවොහාරවසෙන මූලඞ්කුරාදිහරිතසඞ්ඛාතජීවමානකො. පරිණාහතොති විසාලභාවතො. සූචිදණ්ඩකපමාණොති සූචියා ලෙඛනියා දණ්ඩභූතවෙළුපමාණො. සො වෙළු කනිට්ඨඞ්ගුලිපමාණොති දට්ඨබ්බො. තතොති අට්ඨඞ්ගුලුබ්බෙධසූචිදණ්ඩකපමාණපරිණාහරුක්ඛතො. වංසනළකසරාවාදීසූති වංසො ච නළකො ච සරාවො ච වංසනළකසරාවා, තෙ ආදයො යෙසං කපාලාදීනන්ති වංසනළකසරාවාදයො, තෙසු. තතොති වංසාදිතො. තංඛණම්පීති තස්මිං නිමිත්තක්ඛණෙපි. අකාරණන්ති අපමාණං. එතන්ති නවමූලසාඛානිග්ගමනං. වත්තුං වට්ටතීති සාමඤ්ඤනාමෙනපි විසෙසනාමෙනපි වත්තුං වට්ටති. ඉමිනා පබ්බතාදීසුපි ‘‘පබ්බතො’’ති සාමඤ්ඤනාමෙනපි ‘‘වඞ්කපබ්බතො වෙපුල්ලපබ්බතො’’ති විසෙසනාමෙනපි වත්තුං වට්ටතීති දස්සෙති.

මග්ගනිමිත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. මග්ගියති පථිකෙහි, මග්ගමූළ්හෙහි වා අන්වෙසියතීති මග්ගො. යො යාදිසො ජඞ්ඝමග්ගො වා සකටමග්ගො වා විනිවිජ්ඣිත්වා ද්වෙ තීණි ගාමන්තරානි ගච්ඡති, සො තාදිසො ජඞ්ඝමග්ගො වා සකටමග්ගො වා වට්ටතීති යොජනා. උක්කමිත්වාති පක්කමිත්වා. යො ජඞ්ඝමග්ගො ඔතරති, සො න වට්ටතීති යොජනා. අවළඤ්ජාති අපරිභොගා. ගමනං ජනෙතීති ජඞ්ඝො. ජණ්ණුගොප්ඵකානං මජ්ඣපදෙසො. සහ අත්ථෙන පණියධනෙනාති සත්ථො, ජඞ්ඝෙන විචරන්තො සත්ථො ජඞ්ඝසත්ථො. සකති සමත්ථෙති භාරං වහිතුන්ති සකටො, තෙන විචරන්තො සත්ථො සකටසත්ථො. ජඞ්ඝසත්ථො ච සකටසත්ථො ච ජඞ්ඝසකටසත්ථා, තෙහි. හීති සච්චං, යස්මා වා. එතන්ති නිමිත්තං.

කොණන්ති විහාරකොණං. ගතං පන මග්ගන්ති යොජනා. පරභාගෙති විහාරං පරික්ඛිපිත්වා ගච්ඡන්තෙහි චතූහි මග්ගෙහි පරභාගෙ. දසසු නාමෙසූති සතිපට්ඨානට්ඨකථාදීසු ආගතෙසු ‘‘මග්ගො පන්ථො පථො පජ්ජො’’තිආදීසු, අභිධානාදීසු (දී. නි. අට්ඨ. 2.373; ම. නි. අට්ඨ. 1.106) ච ආගතෙසු ‘‘මග්ගො පන්ථො පථො අද්ධා’’තිආදීසු දසසු මග්ගනාමෙසු. යෙන කෙනචි නාමෙනාති ඉමිනා පබ්බතාදීසුපි ‘‘පබ්බතො ගිරි සෙලො අද්දි නගො අචලො සිලුච්චයො සිඛරී භූධරො’’තිආදීසු අනෙකෙසු නාමෙසු යෙන කෙනචි නාමෙන කිත්තෙතුං වට්ටතීති දස්සෙති.

වම්මිකනිමිත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. උපචිකාහි වමියති, සරබූඝරගොලිකාදයො සත්තෙ වමතීති වා වම්මිකො. තංදිවසජාතොති තස්මිං නිමිත්තකිත්තිතදිවසෙ ජාතො. තතොති අට්ඨඞ්ගුලුබ්බෙධගොවිසාණපමාණවම්මීකතො.

නදීනිමිත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. නදති සන්දතීති නදී, නදන්තො එති ගච්ඡතීති වා නදී. යස්සාති නදියා, සොතන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අන්වද්ධමාස’’න්තිආදිනා එකපක්ඛෙ තික්ඛත්තුං එකමාසෙ ඡක්ඛත්තුං වස්සන්තභාවං දීපෙති. විගතමත්තෙ සතීති සම්බන්ධො. ‘‘ඊදිසෙ’’ති ඉමිනා ‘‘අන්වද්ධමාස’’න්තිආදිඅත්ථං අතිදිසති. තිමණ්ඩලන්ති හෙට්ඨා ජාණුමණ්ඩලං, උපරි නාභිමණ්ඩලන්ති තිමණ්ඩලං. යත්ථ කත්ථචීති තිත්ථෙ වා අතිත්ථෙ වා. උදකෙන තෙමියතීති යොජනා, තින්තියතීති අත්ථො. න කෙවලං නිමිත්තෙයෙව අයං නදී හොති, අථ ඛො නදීපාරගමනාදිකෙපීති ආහ ‘‘භික්ඛුනියා’’තිආදි. ඉදං ‘‘නදීපාරගමනෙපී’’ති පදෙනෙව සම්බන්ධිතබ්බං.

යා පනාති නදී පන, ගතාති යොජනා. තන්ති නදිං. වතින්ති පාළිං. රුක්ඛපාදෙති රුක්ඛස්ස මූලෙ. උදකඤ්ච ආවරණං අජ්ඣොත්ථරිත්වා පවත්තතියෙවාති යොජනා. යථාති යෙනාකාරෙන. අපවත්තමානා හොතීති සම්බන්ධො.

දුබ්බුට්ඨිකාලෙති ගිම්හසදිසෙ දුබ්බුට්ඨිකාලෙ. ‘‘නිරුදකභාවෙනා’’ති ඉමිනා ‘‘ආවරණභාවෙනා’’ති විසෙසනං නිවත්තෙති. සාති උදකමාතිකා. සම්පාදෙන්තී හුත්වා නිච්චං පවත්තතීති යොජනා. නිමිත්තං කාතුං න වට්ටතීති මනුස්සෙහි නීහටත්තා, සයඤ්ච අගමනත්තා න වට්ටති. යා පනාති උදකමාතිකා පන. මූලෙති පඨමකාලෙ. කාලන්තරෙන නදී හොතීති සම්බන්ධො. තන්ති උදකමාතිකං.

උදකනිමිත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. උදති පසවතීති උදකං. භූමිගතමෙව උදකන්ති සම්බන්ධො. තඤ්චාති භූමිගතඋදකඤ්ච. ආවාට…පෙ… සමුද්දාදීසු ඨිතං අපවත්තනකඋදකන්ති යොජනා. උක්ඛෙපිමන්ති උක්ඛිපිත්වා ගහිතං. තන්ති වචනං. සූකරඛතායපීති සූකරෙහි ඛතාය වාපියාපි. තංඛණඤ්ඤෙවාති තස්මිං නිමිත්තෙ කිත්තනක්ඛණෙයෙව. ආවාටොයෙව ඛුද්දකට්ඨෙන ආවාටකං. තන්ති නිමිත්තසඤ්ඤාකරණං. කාතුඤ්චාති සයං කාතුඤ්ච. කාරාපෙතුඤ්චාති පරෙහි කාරාපෙතුඤ්ච. කස්මා ලාභසීමායං න වට්ටති? ලාභසීමා හි අඤ්ඤෙසං පීළනං කරොතීති. ඉති ඉමමත්ථං නයතො දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සමානසංවාසකසීමා’’තිආදි. එත්ථාති සමානසංවාසකසීමායං.

අට්ඨදිසං සන්ධාය අට්ඨ නිමිත්තානි වුත්තානීති දට්ඨබ්බං. සාති සීමා. එකෙන වා නිමිත්තෙනාති යොජනා. තිණ්ණං නිමිත්තානං කිත්තනෙ නිමිත්තානං ඨිතදිසං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘පුරත්ථිමාය දිසායා’’තිආදිනා කිත්තෙතබ්බං. නිමිත්තානං සතකිත්තනෙ සීමාය අට්ඨදිසං සල්ලක්ඛෙත්වා එකිස්සායපි දිසාය බහුනිමිත්තානි කිත්තෙතබ්බානි. සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානාති තිණ්ණං මග්ගානං සමාගමට්ඨානෙ සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානා, තිකොණා නාම හොතීති අධිප්පායො. චතුරස්සාති සමචතුරස්සා. සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානාති චතුන්නං මග්ගානං සමොධානට්ඨානෙ සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානා. අඩ්ඪචන්දමුදිඞ්ගාදිසණ්ඨානා පන නිමිත්තානං ඨිතසණ්ඨානෙන හොතීති දට්ඨබ්බා. තන්ති සීමං. බන්ධිතුකාමෙහි නිස්සඤ්චාරසමයෙ බන්ධිතබ්බාති සම්බන්ධො. බද්ධසීමවිහාරානන්ති බද්ධා සීමා එතෙසූති බද්ධසීමා, තෙ එව විහාරාති බද්ධසීමවිහාරා, තෙසං. දිසාචාරිකභික්ඛූනන්ති දිසාසු චාරිකභික්ඛූනං. තත්ථාති තස්මිං එකගාමඛෙත්තෙ, භික්ඛූනං පෙසෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො. එකජ්ඣන්ති එකතො. අඤ්ඤානිපීති සීමබන්ධගාමඛෙත්තතො අඤ්ඤානිපි. මහාපදුමත්ථෙරො පන ආහාති යොජනා. තතොති තෙහි නානාගාමඛෙත්තෙහි. ආගන්තබ්බන්ති සාමීචිදස්සනවසෙන වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ආගමනම්පි අනාගමනම්පි වට්ටතී’’ති. එකසීමභාවතො වුත්තං ‘‘අන්තොනිමිත්තගතෙහි ආගන්තබ්බ’’න්ති.

එවං සන්නිපතිතෙසු සන්තෙසු සීමා බන්ධිතබ්බාති සම්බන්ධො. පරියන්තං කත්වාති හෙට්ඨිමපරියන්තං කත්වා.

පබ්බජ්ජූපසම්පදාදීනන්ති එත්ථ භණ්ඩුකම්මාපුච්ඡනං (මහාව. අට්ඨ. 98; වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 144) සන්ධාය පබ්බජ්ජාගහණං වුත්තං. ඛණ්ඩසීමාති විහාරපච්චන්තං ඛණ්ඩිතං විය ඡින්දිතං විය පවත්තා සීමා ඛණ්ඩසීමා. තන්ති ඛණ්ඩසීමං. වත්තං ජානිතබ්බන්ති එත්ථ වත්තං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ හී’’තිආදි. සීමන්ති ඛණ්ඩසීමං. යථාති යෙනාකාරෙන බන්ධියමානෙති සම්බන්ධො. තස්සා පමාණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සා’’තිආදි. සාති ඛණ්ඩසීමා. අබ්භානකම්මෙ සද්ධිං කම්මාරහෙන වීසති භික්ඛූ සන්ධාය වුත්තං ‘‘එකවීසති භික්ඛූ’’ති. තතොති එකවීසතිභික්ඛුතො. ගණ්හන්තීපීති එත්ථ පිසද්දො සහස්සතො ඔරං පන පගෙවාති දස්සෙති. සහස්සතො අධිකං ගණ්හන්තීපි විහාරපච්චන්තෙ ඛණ්ඩිතෙ ඛණ්ඩසීමායෙව නාම. තන්ති ඛණ්ඩසීමං.

තත්‍රාති ඛණ්ඩසීමමහාසීමාසු ආධාරෙ භුම්මං. අථාති අනන්තරං. එවන්ති ඉමාය අවිප්පවාසකම්මවාචාය සම්මනියමානෙ. හීති ඵලජොතකො. සීමන්ති සමානසංවාසකසීමං. න සක්ඛිස්සන්තීති පඨමං අවිප්පවාසං අසමූහනිත්වා සීමං සමූහනිතුං න සක්ඛිස්සන්ති. සීමන්තරිකපාසාණාති ද්වින්නං සීමානං අන්තරෙ වෙමජ්ඣෙ ඨපිතා පාසාණා. චතුරඞ්ගුලපමාණාපීති පිසද්දො එකඞ්ගුලිපමාණාපි වට්ටතීති දස්සෙති.

සමන්තාති ඛණ්ඩසීමාය සමන්තා. අනුපරියායන්තෙහීති අනුක්කමෙන ඛණ්ඩසීමපරියායන්තෙහි භික්ඛූහීති සම්බන්ධො. තතොති තෙහි සීමන්තරිකපාසාණෙහි, ද්වින්නං සීමානං නිමිත්තානි පඨමං කිත්තෙත්වා පච්ඡා තාසු යං ඉච්ඡන්ති, තං බන්ධිතබ්බභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. යථිච්ඡිතං බන්ධිතුං වට්ටන්තොපි පොරාණාචිණ්ණං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘එවං සන්තෙපී’’තිආදි. උභින්නම්පීති ද්වීසු සීමාසු ඨිතානං උභින්නම්පි කම්මන්ති සම්බන්ධො. හීති සච්චං, යස්මා වා.

චසද්දො වාක්‍යාරම්භජොතකො. එසා සීමා නාමාති යොජනා. තත්ථාති පිට්ඨිපාසාණාදීසු පඤ්චසු ඨානෙසු. නිමිත්තපාසාණා යථාඨානෙ න තිට්ඨන්තීති පිට්ඨිපාසාණස්සුපරි නිමිත්තපාසාණං ඨපිතමත්තං සන්ධාය වුත්තං. පිට්ඨිපාසාණං පන විජ්ඣිත්වා නිමිත්තපාසාණං තත්ථ නිඛණිත්වා යථා ඨානා න චාවෙන්ති, තථා ඨපෙන්ති. එවං සන්තෙ යථාඨානෙ තිට්ඨන්තියෙවාති දට්ඨබ්බං. න සීමාති සීමාය පථවිසන්ධාරකං උදකං පරියන්තංකත්වා ගතත්තා සීමා න ඣායති.

කුටිගෙහෙපීති එත්ථ කුටීති ච ගෙහන්ති ච අගාරස්සෙව නාමං. අගාරඤ්හි සීතාදිදුක්ඛස්ස කුටනට්ඨෙන ඡින්දනට්ඨෙන ච නානාදබ්බසම්භාරස්ස ගහණට්ඨෙන ච කුටිගෙහන්ති වුච්චති. කුටි එව ගෙහං කුටිගෙහං, තස්මිම්පි. භිත්තිං අකිත්තෙත්වාති ඉදං ඉට්ඨකදාරුමයං භිත්තිං සන්ධාය වුත්තං. සචෙ සිලාමයා භිත්ති නිමිත්තූපගා භවෙය්‍ය, භිත්තිපි කිත්තෙතබ්බා. අන්තො කරිත්වාති කුටිගෙහස්ස භිත්තියා වා අන්තො කත්වා. පමුඛෙති කුටිගෙහස්ස ආලින්දෙ. නිබ්බොදකපතනට්ඨානෙති නිග්ගලිත්වා උදකස්ස පතනට්ඨානෙ. එවං සම්මතාය සීමායාති යොජනා.

‘‘කුට්ටං අකිත්තෙත්වා’’ති ඉදං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අන්තොති ලෙණස්ස, කුට්ටස්ස වා අන්තො. ඔකාසෙති එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසෙ. එවන්ති ඉමිනාකාරෙන සම්මනියමානෙ. අන්තොති භිත්තියා අන්තො.

හෙට්ඨා න ඔතරතීති හෙට්ඨා ආකාසතලත්තා න ඔතරති. නනු ථම්භෙ අනුසාරිත්වා ඔතරණො භවෙය්‍ය, කස්මා න ඔතරතීති? ථම්භානමුපරි එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසාභාවතොති දට්ඨබ්බං. හෙට්ඨා ඔතරණාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. තුලානන්ති ථම්භානමුපරි තිරියවසෙන ඨිතානං රුක්ඛවිසෙසානං. උට්ඨහිත්වාති භූමිතො උට්ඨහිත්වා. තුලාරුක්ඛෙහීති තුලාසඞ්ඛාතෙහි රුක්ඛෙහි. ‘‘එකසම්බන්ධො’’ති ඉමිනා න කෙවලං තුලාරුක්ඛෙහෙව එකසම්බන්ධො, චතූසු දිසාසු චතුන්නං භිත්තීනං අඤ්ඤමඤ්ඤම්පි සම්බන්ධොති දස්සෙති. හෙට්ඨාපි ඔතරතීති භිත්තීනමුපරි එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසපහොනකත්තා වුත්තං. සචෙ ථම්භමත්ථකෙ…පෙ… හොතීති ඉමිනා බහූහි ථම්භෙහි කතපාසාදස්ස එකෙකස්මිං ථම්භමත්ථකෙ එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසෙ සති හෙට්ඨා ඔතරතීති දස්සෙති. නිය්‍යූහකාදීසූති නාගදන්තකාදීසු. ආදිසද්දෙන භිත්තිඛිලාදයො සඞ්ගණ්හාති. භිත්ති චාති ඉට්ඨකදාරුමයා භිත්ති ච. සචෙ සිලාමයා භිත්ති ච ථම්භා ච හොන්ති, කිත්තෙතබ්බා. භිත්තිලග්ගෙති භිත්තීසු ලග්ගෙ, භිත්තීනං වා ලග්ගට්ඨානෙ. හෙට්ඨාපාසාදස්සාති හෙට්ඨාපාසාදෙ ‘‘ඨිත’’ඉති පදෙ සම්බන්ධො. හෙට්ඨාපාසාදස්ස වා ථම්භානන්ති යොජනා. හෙට්ඨා සම්මතාය සීමාය උපරි ආරොහනාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. නිබ්බොදකපතනට්ඨානෙති ඡදනකොටියං.

තත්ථාති තස්මිං තලෙ. පිට්ඨිපාසාණෙ සීමං බන්ධන්ති විය බන්ධන්තීති යොජනා. තෙනෙව පරිච්ඡෙදෙනාති තෙනෙව තලපරිච්ඡෙදෙන. තාලමූලපබ්බතෙපීති එත්ථ තාලමූලං නාම හෙට්ඨා මහන්තං හුත්වා අනුපුබ්බෙන තනුකං හොති, තෙන සදිසෙ පබ්බතෙපි. විතානසණ්ඨානොති උල්ලොචස්ස සණ්ඨානො. චතූසු දිසාසු නිග්ගතසාඛරුක්ඛසණ්ඨානො වා ඛුජ්ජරුක්ඛසණ්ඨානො වා හොති. යථා පබ්බතො විතානසණ්ඨානො හොති, එවං මුදිඞ්ගසණ්ඨානො වා හොති පණවසණ්ඨානො වාති යොජනා. තත්ථ මුදිඞ්ගො මජ්ඣෙ ථූලො හොති, මූලෙ ච අන්තෙ ච තනුකො. පණවො මජ්ඣෙ තනුකො හොති, මූලෙ ච අග්ගෙ ච ථූලො. තෙසං සණ්ඨානො මුදිඞ්ගසණ්ඨානො වා පණවසණ්ඨානො වා. හෙට්ඨා වාති මුදිඞ්ගසණ්ඨානස්ස පබ්බතස්ස හෙට්ඨා වා. මජ්ඣෙ වාති පණවසණ්ඨානස්ස මජ්ඣෙ වා. ද්වෙ කූටානීති ද්වෙ සිඛරානි. කූටන්තරන්ති කූටානං මජ්ඣං. චිනිත්වා වාති ඉට්ඨකසිලාහි චිනිත්වා වා. පූරෙත්වා වාති පංසුවාලිකාහි පූරෙත්වා වා.

සප්පඵණසදිසොති සප්පස්ස ඵණෙන සදිසො, ඛුජ්ජො පබ්බතොති අත්ථො. ආකාසපබ්භාරන්ති භිත්තියා අපරික්ඛිත්තං ආකාසසඞ්ඛාතං පබ්භාරං. සීමප්පමාණොති සද්ධිං අන්තොසුසිරෙන සීමප්පමාණො. අග්ගකොටින්ති අග්ගසඞ්ඛාතං කොටිං. සචෙ පන පබ්බතස්ස හෙට්ඨා අන්තොලෙණං හොතීති සම්බන්ධො. උපරිමස්සාති අන්තොලෙණස්ස උපරි ඨිතස්ස. පාරතොති බාහිරතො. අස්සාති පබ්බතස්ස බහීති සම්බන්ධො. ඔරතොති අන්තතො. ලෙණං හොතීති සම්බන්ධො. කිත්තකං මහන්තන්ති ආහ ‘‘සීමාපරිච්ඡෙදමතික්කමිත්වා ඨිත’’න්ති. කිත්තකං ඛුද්දකන්ති ආහ ‘‘සබ්බපච්ඡිමසීමාපරිමාණ’’න්ති. තන්ති ඛුද්දකං ලෙණං. අතිඛුද්දකන්ති සබ්බපච්ඡිමසීමාපරිමාණාභාවතො අතිඛුද්දකං. තතොති උපරිසීමතො. බහීති සීමතො බහි. ‘‘යදි සීමප්පමාණං, සීමා හොතියෙවා’’ති ඉමිනා යදි න සීමප්පමාණං, න සීමා හොතියෙවාති දස්සෙති.

තන්ති ඛණ්ඩසීමං. පූරෙත්වාති ඉට්ඨකමත්තිකාදීහි පූරෙත්වා. අට්ටං බන්ධිත්වාති අට්ටාලකං බන්ධිත්වා. උමඞ්ගනදීති එත්ථ උකාරො ඔකාරවිපරීතො, තස්මා පථවියං ඔතරිත්වා පවිසිත්වා මඞ්ගති ගච්ඡතීති උමඞ්ගාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. උමඞ්ගාච සා නදී චෙති උමඞ්ගනදී. තත්ථාති උමඞ්ගනදියං. හෙට්ඨාපථවිතලෙ ඨිතොති සීමාය හෙට්ඨාපථවිතලෙ ඉද්ධියා ඨිතො.

සීමාමාළකෙති ඛණ්ඩසීමාය මාළකෙ. වටරුක්ඛොති නිග්‍රොධරුක්ඛො. තතොති වටරුක්ඛතො. නිග්ගතපාරොහොති පවද්ධංව හුත්වා රුක්ඛො ආරොහති අනෙනාති පාරොහො, එකො මූලවිසෙසො. නිග්ගතො පාරොහො නිග්ගතපාරොහො. මහාසීමං සොධෙත්වාති එත්ථ සොධනං නාම මහාසීමගතානං භික්ඛූනං හත්ථපාසානයනං, සීමතො වා බහිකරණං. බහිද්ධාති ද්වීහි සීමාහි බහිද්ධා. ‘‘බහිට්ඨා’’තිපි පාඨො. බහි ඨිතා කාතබ්බාති අත්ථො. අනාහච්චාති මහාසීමාය පථවීතලං වා තත්ථජාතරුක්ඛාදීනි වා න ආහනිත්වා. එවන්ති යථා ඛණ්ඩසීමාය, එවං තථාති අත්ථො. සීමාමාළකෙති ඛණ්ඩසීමාමාළකෙ.

සීමාමාළකෙති ද්වින්නං සීමානං අඞ්ගණෙ. සීමාමාළකස්සාති කම්මස්ස කතට්ඨානස්ස සීමාමාළකස්ස. වෙහාසට්ඨිතසාඛායාති කම්මස්ස අකතට්ඨානෙ සීමාමාළකෙ උට්ඨිතාය වෙහාසෙ ඨිතාය සාඛාය. තස්සාති භික්ඛුනො පාදා වා නිවාසනපාරුපනං වාති සම්බන්ධො. පුරිමනයෙපීති ‘‘සීමාමාළකෙ වටරුක්ඛො හොතී’’තිආදිනා වුත්තෙ පුරිමනයෙපි. තත්‍රාති පුරිමනයෙ. උක්ඛිපාපෙත්වා කාතුං න වට්ටතීති ද්වීහි සීමාහි උට්ඨිතරුක්ඛස්ස සාඛා වා තතො නිග්ගතපාරොහො වා ද්වීසු සීමාසු පථවීතලං වා තත්ථ ජාතරුක්ඛාදීනි වා ආහච්ච ඨිතත්තා උක්ඛිපාපෙත්වා කාතුං න වට්ටති. ආනෙතබ්බොති එත්ථ ද්විකම්මිකාය නීධාතුයා අපධානකම්මස්සෙව වුත්තත්තා ‘‘භික්ඛූ’’ති පධානකම්මං අජ්ඣාහරිතබ්බං. අබ්භුග්ගච්ඡතීති අබ්භං ආකාසං උග්ගච්ඡති. තත්‍රාති පබ්බතෙ. කස්මා ආනෙතබ්බොති ආහ ‘‘බජ්ඣමානායෙව හී’’තිආදි. තත්ථ බජ්ඣමානායෙවාති කම්මවාචාය බජ්ඣමානායෙව. ඉමිනා අබද්ධසීමා පමාණරහිතං දෙසං ඔතරතීති දස්සෙති. යංකිඤ්චීති යංකිඤ්චි පබ්බතාදි. යත්ථ කත්ථචීති යස්මිං කස්මිංචි ඨානෙ. එකසම්බන්ධෙනාති බද්ධසීමාය එකසම්බන්ධෙන. ඉතීති තස්මා ආනෙතබ්බොති යොජනා.

140. තීණි යොජනානි තියොජනං. ‘‘පමාණ’’න්ති ඉමිනා පරමසද්දස්ස අතිරෙකඋත්තමත්ථෙ නිවත්තෙති. එතිස්සාති සීමාය. සම්මනන්තෙන භික්ඛුනාති සම්බන්ධො. කොණතො මිනිතං කොණන්ති යොජනා. හීති සච්චං, යස්මා වා. ආපත්තිඤ්චාති දුක්කටාපත්තිඤ්ච.

පාරයතීති අජ්ඣොත්ථරති. ‘‘කිතකාභිධෙය්‍යලිඞ්ගා’’ති (කච්චායනසාරෙ 45 ගාථායං) වචනතො අභිධෙය්‍යභූතං සීමං සන්ධාය ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන පාරාති වුත්තං. නදියාති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. නදින්ති හි අත්ථො. නදිං අජ්ඣොත්ථරමානං සීමන්ති සම්බන්ධො. එත්ථාති නදිපාරසීමායං. යත්ථස්සාති එත්ථ යත්ථ අස්සාති පදවිභාගං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යත්ථ නදියා’’තිආදි. ‘‘නදියා’’ති ඉමිනා යංසද්දස්ස විසයං දස්සෙති. ධුවනාවාති එත්ථ ධුවසද්දො නිච්චත්ථොති ආහ ‘‘නිච්චසඤ්චරණනාවා’’ති. ඉමිනා ධුවෙන නිච්චෙන සඤ්චරණනාවා ධුවනාවාති වචනත්ථං දස්සෙති. අස්සාති හොති, භවෙය්‍ය වා. නාවාය පමාණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යා’’තිආදි. තත්ථ යාති නාවා. පාජනපුරිසෙනාති එත්ථ පාජනං නාම එකො නාවාය ගමනූපකරණවිසෙසො. සො හි පජති නාවා ගච්ඡති අනෙනාති පාජනන්ති වුච්චති. ජකාරස්ස චකාරං කත්වා පාචනන්තිපි යුජ්ජතෙව. තස්ස ගාහකෙන පුරිසෙන සද්ධින්ති අත්ථො. සා නාවා නීතාති සම්බන්ධො. උද්ධං වා අධො වාති නදියා පටිසොතං වා හෙට්ඨාසොතං වා. ථෙනෙහි වාති චොරෙහි වා. කිඤ්චාපි හටා, පන තථාපි අවස්සං ලබ්භනෙය්‍යා, ධුවනාවාව හොතීති යොජනා. වාතෙන වාති මාලුතෙන වා ‘‘ඡින්න’’ඉති සම්බන්ධො. වීචීහීති තරඞ්ගෙහි. තරඞ්ගො හි විචිත්තාකාරෙන චිනොති වඩ්ඪතීති වීචීති වුච්චති. කිඤ්චාපි නදීමජ්ඣං නීතා, පන තථාපි අවස්සං ආහරිතබ්බා, ධුවනාවාව හොතීති යොජනා. ඔගතෙති ඔතරිත්වා ගතෙ. ථලං උස්සාරිතාති ථලං උක්ඛිපිත්වා සාරිතා පාපිතා නාවාපීති සම්බන්ධො. විසඞ්ඛතපදරාති සඞ්ඛතවිරහිතඵලකා වා. ධුවනාවාව හොතීති නිමිත්තකිත්තනකාලෙ නිච්චසඤ්චරණනාවත්තා ධුවනාවාව හොතීති අධිප්පායො. තත්‍රාති ‘‘ධුවනාවා’’තිවචනෙ. නිමිත්තං වා සීමා වා කම්මවාචාය ගච්ඡතීති එත්ථ කිඤ්චාපි න නිමිත්තං කම්මවාචාය ගච්ඡති, සීමාය පන අවිනාභාවතො වුත්තං ‘‘කම්මවාචාය ගච්ඡතී’’ති. තස්මාති යස්මාව නාවාය ආගච්ඡන්තාපි භගවතා අනුඤ්ඤාතා, තස්මා.

යත්ථාති නදිපාරසීමසම්මනනට්ඨානෙ. රුක්ඛසඞ්ඝාටමයොති රුක්ඛසමූහෙන කතො. පදරබද්ධොති ඵලකෙහි බද්ධො. සඤ්චරණයොග්ගොති සඤ්චරණක්ඛමො. පාළියං ‘‘අස්සා’’ති ඨානෙ අට්ඨකථායං ‘‘අත්ථී’’ති වුත්තත්තා ‘‘අස්සා’’තිපදස්ස හොතීති අත්ථොයෙව දට්ඨබ්බො. තංඛණඤ්ඤෙවාති තස්මිං නිමිත්තකිත්තක්ඛණෙයෙව. රුක්ඛං ඡින්දිත්වා කතොති සම්බන්ධො. එකපදිකසෙතූති එකෙන පදෙන ගමනයොග්ගො එකපදිකො, සොයෙව සෙතූති එකපදිකසෙතු. අකප්පියසෙතුං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. තෙනාති සෙතුනා. සඤ්චරිතුං න සක්කා හොතීති යොජනා.

යත්ථාති යස්මිං නදිපාරසීමසම්මනනට්ඨානෙ. අභිමුඛතිත්ථෙයෙවාති සීමාය අභිමුඛතිත්ථෙ එව. ධුවනාවා වා ධුවසෙතු වා අභිමුඛතිත්ථතො ඊසකං උද්ධං ආරොහන්තොපි අධො ඔරොහන්තොපි කප්පතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ’’තිආදි. ඊසකන්ති එකඋසභ ද්විඋසභාදිවසෙන මනං අප්පමත්තං. උද්ධං වාති අභිමුඛතිත්ථතො උපරි වා. අධො වාති තතො හෙට්ඨා වා. ගාවුතමත්තබ්භන්තරෙති ගාවුතපමාණස්ස ඨානස්ස අබ්භන්තරෙ.

සහනිමිත්තකිත්තනවිධිනා සම්මනිතබ්බවිධිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉමඤ්ච පනා’’තිආදි. ද්වීසු තීරෙසු ඨාතුමසක්කුණෙය්‍යත්තා වුත්තං ‘‘එකස්මිං තීරෙ ඨත්වා’’ති. තතොති නිමිත්තතො. අත්තානන්ති නිමිත්තකිත්තනං විනයධරං සන්ධාය වුත්තං. පරික්ඛිපන්තෙනාති පරියායන්තෙන. තස්සාති තත්තකස්ස පරිච්ඡෙදස්ස. සම්මුඛට්ඨානෙති අධොසොතෙ නදිතීරෙ ඨිතස්ස නිමිත්තස්ස සම්මුඛට්ඨානෙ. තතොති නිමිත්තතො. තස්සාති තත්තකස්ස පරිච්ඡෙදස්ස. සම්මුඛා නදිතීරෙ නිමිත්තං අත්ථීති සම්බන්ධො. සඞ්ඝටෙතබ්බන්ති සම්බන්ධිතබ්බං. අථාති නිමිත්තකිත්තනතො පච්ඡා. ‘‘සබ්බනිමිත්තානං අන්තො ඨිතෙ භික්ඛූ හත්ථපාසගතෙ කත්වා’’ති ඉදං සබ්බං එකං ගාමඛෙත්තං බ්‍යාපෙත්වා සම්මනිතභාවං සන්ධාය වුත්තං. සචෙ සකලං ගාමඛෙත්තං අබ්‍යාපෙත්වා එකදෙසෙ සම්මනිතං හොති, නිමිත්තතො බහි ඨිතෙ භික්ඛූපි හත්ථපාසගතෙ කත්වා සම්මනිතබ්බා. කම්මන්ති සීමසම්මුතිකම්මං. ‘‘ඨපෙත්වා නදි’’න්තිවචනස්ස කාරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නදී පන බද්ධසීමසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතී’’ති.

දීපකො හොතීති එත්ථ දීපොති අන්තරදීපො. සො හි යස්මා ජලමජ්ඣෙ දිප්පති, යස්මා ච ද්විධා ආපො එත්ථ සන්දති, තස්මා දීපොති වුච්චති, සොයෙව ඛුද්දකට්ඨෙන දීපකො. කකාරො හි ඛුද්දකත්ථවාචකො. තන්ති දීපකං. අත්තනාති විනයධරෙන. ඔරිමන්තෙ ච පාරිමන්තෙ චාති අධොසොතෙ නදිතීරෙ ඨිතස්ස නිමිත්තස්ස සම්මුඛෙ ඔරිමන්තෙ ච පාරිමන්තෙ ච. පරතීරෙ නිමිත්තං කිත්තෙත්වාති සම්බන්ධො. කිස්ස සම්මුඛට්ඨානෙ නිමිත්තන්ති ආහ ‘‘නදියා ඔරිමතීරෙ නිමිත්තස්ස සම්මුඛට්ඨානෙ’’ති. තතොති නිමිත්තතො. සම්මුඛා නිමිත්තං අත්ථීති සම්බන්ධො. පාරිමන්තෙ ච ඔරිමන්තෙ චාති පරතීරෙ උපරිසොතෙ ඨිතස්ස නිමිත්තස්ස සම්මුඛෙ පාරිමන්තෙ ච ඔරිමන්තෙ ච. පඨමකිත්තිතනිමිත්තෙනාති ඔරිමතීරෙ උපරිසොතෙ පඨමං කිත්තිතෙන නිමිත්තෙන. එකා සීමා ඉමස්සාති එකසීමො, දීපකො. ‘‘තීරද්වයඤ්චා’’ති පදමපෙක්ඛිත්වා ‘‘එකසීම’’න්ති සම්බන්ධිතබ්බං. වච්චමනපෙක්ඛිත්වා ‘‘එකසීමා’’තිපි නිච්චඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන පාඨො අත්ථි.

උද්ධං වා අධො වාති එත්ථ වාසද්දො අනියමවිකප්පත්ථො. අථාති තස්මිං අධිකතරෙ සතීති යොජනා. විහාරසීමපරිච්ඡෙදනිමිත්තස්ස උජුකමෙවාති සචෙ දීපකො අධො අධිකතරො හොති, ඔරිමතීරෙ අධොසොතෙ ඨිතස්ස විහාරසීමපරිච්ඡෙදනිමිත්තස්ස උජුකමෙව. සිඛරන්ති සිඞ්ගං. තඤ්හි සිඛං මත්ථකං රාති ගණ්හාතීති සිඛරන්ති වුච්චති. තතොති දීපකස්ස පාරිමන්තනිමිත්තතො. පරතීරනිමිත්තානි කිත්තෙත්වාති සම්බන්ධො. අයං දීපකස්ස විහාරසීමපරිච්ඡෙදතො අධො අධිකතරෙ විනිච්ඡයො. උද්ධං අධිකතරෙපි ඉමිනානුසාරෙන වෙදිතබ්බොති සො න දස්සිතො. පබ්බතසණ්ඨානාති පබ්බතෙන සමං ඨානං එතිස්සාති පබ්බතසණ්ඨානා.

උද්ධම්පි අධොපීති පිසද්දො සමුච්චයත්ථො. උභොපි සිඛරානීති උද්ධං සිඛරං, අධො සිඛරන්ති උභොපි සිඛරානි. මුදිඞ්ගසණ්ඨානාති මූලෙ ච අග්ගෙ ච තනුකස්ස මජ්ඣෙ ථූලස්ස මුදිඞ්ගස්ස සණ්ඨානා.

සබ්බපඨමෙන නයෙනාති උද්ධං අධිකනයස්ස, අධො අධිකනයස්ස, උද්ධංඅධොඅධිකනයස්ස චාති සබ්බෙසං නයානං පඨමෙන විහාරසීමදීපකානං සමෙන නයෙන. පණවසණ්ඨානාති මූලෙ ච අග්ගෙ ච ථූලස්ස මජ්ඣෙතනුකස්ස පණවස්ස සණ්ඨානා.