271. කොසම්බකවිවාදකථා
451. කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ අයමනුපුබ්බිකථා එවං වෙදිතබ්බාති යොජනා. විනයං පාළිතො ච, තදත්ථතො ච ධාරෙතීති විනයධරො, තථා සුත්තන්තං ධාරෙතීති සුත්තන්තිකො. තෙසූති ද්වීසු භික්ඛූසු. සුත්තන්තිකො භික්ඛු නික්ඛමීති සම්බන්ධො. ආචමනඋදකාවසෙසන්ති ආචමෙති ධොවති අනෙනාති ආචමනං, තමෙව උදකං ආචමනඋදකං, තමෙව අවසෙසං ආචමනඋදකාවසෙසං, අවසෙසආචමනඋදකන්ති අත්ථො. තං භික්ඛුන්ති සුත්තන්තිකං භික්ඛුං. එත්ථාති ආචමනඋදකාවසෙසට්ඨපනෙ. ‘‘සචෙ හොති, දෙසෙස්සාමී’’ති ඉමිනා අත්තනො සුබ්බචභාවඤ්ච සික්ඛාකාමතඤ්ච දස්සෙති. තෙති තයා, කථන්ති සම්බන්ධො. අථ වා තෙති තුය්හං, නත්ථීති සම්බන්ධො. අසඤ්චිච්ච අසතියා කතත්තා අනාපත්තිපක්ඛොපි භවෙය්‍යාති ආහ ‘‘නත්ථි ආපත්තී’’ති. එත්ථ පන ආපත්තියෙව. සොති සුත්තන්තිකො.
විනයධරොපීති විනයධරො පන, ආරොචෙසීති සම්බන්ධො. ආපජ්ජමානොපීති පිසද්දො ගරහත්ථො. තෙති විනයධරස්ස නිස්සිතකා, ආහංසූති සම්බන්ධො. තස්සාති සුත්තන්තිකස්ස. තෙති සුත්තන්තිකස්ස නිස්සිතකා, ආරොචෙසුන්ති සම්බන්ධො. සොති සුත්තන්තිකො. මුසාවාදීති අභූතතො, අභූතං වා වචනං වදනසීලො. එසොති විනයධරො. තෙති සුත්තන්තිකස්ස නිස්සිතකා, ආහංසූති සම්බන්ධො. තතොති කලහවඩ්ඪනකාරණා. විනයධරො අකාසීති සම්බන්ධො.
453. ‘‘න තාව භින්නො’’ති ඉමිනා භින්නොති එත්ථ තපච්චයස්ස අවස්සම්භාවියත්ථෙ අනාගතකාලිකතං දස්සෙති. තමෙවත්ථං සහ උපමාය දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අපිචා’’තිආදි. තන්ති සස්සං. ‘‘භිජ්ජිස්සතී’’ති ඉමිනා භිජ්ජිස්සතීති භින්නොති වචනත්ථං දස්සෙති. සො ච ඛොති සඞ්ඝො. කලහවසෙන භිජ්ජිස්සතීති සම්බන්ධො. සම්භමඅත්ථවසෙනාති සංවෙගඅත්ථවසෙන. සම්භමසද්දො හි තීසු අත්ථෙසු වත්තති ගාරවෙ, භීතියං, සංවෙගෙ චාති. ඉධ පන සංවෙගෙ වත්තති. භික්ඛුසඞ්ඝස්ස භින්නෙ සංවෙගඅත්ථවසෙනාති අධිප්පායො. ඉදං හෙට්ඨා කථිතාය ‘‘භයෙ කොධෙ පසංසාය’’න්ති ගාථාය (පාරා. අට්ඨ. 1.15) චසද්දෙන සම්පිණ්ඩිතං සම්භමඅත්ථං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එත්ථාති ‘‘භින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො භින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො’’ති පාඨෙ. ආමෙඩිතන්ති ආ පුනප්පුනං භයාදිපීළිතත්තා මෙඩෙන උම්මාදෙන ඉතං කථිතං ආමෙඩිතං.
454. හීති විත්ථාරො. භගවා වදෙය්‍යාති සම්බන්ධො. උක්ඛිපන්ති අපනෙන්තීති උක්ඛෙපකා. උක්ඛිත්තමනුවත්තන්තීති උක්ඛිත්තානුවත්තකා. එතෙසන්ති උක්ඛිත්තානුවත්තකානං. පුන එතෙසන්ති උක්ඛෙපකානං. පක්ඛොති සඛා. තන්තිමෙවාති පාළිමෙව, බ්‍යාපාරමෙව වා.
455. යොති භික්ඛු. චිත්තං උප්පාදෙතීති සම්බන්ධො. තුම්හෙති ධම්මවාදිනො සන්ධාය වුත්තං. කිං භණථාති කිං වචනං භණථ. ඉති පුච්ඡිත්වාති සම්බන්ධො. තෙසඤ්චාති ධම්මවාදීනඤ්ච. ඉතරෙසඤ්චාති අධම්මවාදීනඤ්ච. ඉමෙති අත්තනො පක්ඛෙ ඉමෙ භික්ඛූ. තෙසන්ති අධම්මවාදීනං. ‘‘කම්මං කොපෙතී’’ති ‘‘නානාසංවාසකචතුත්ථො චෙ භික්ඛවෙ කම්මං කරෙය්‍ය, අකම්මං, න ච කරණීය’’න්ති වචනතො (මහාව. 389) කම්මං කොපෙති. ඉතරෙසම්පීති ධම්මවාදීනම්පි. ධම්මවාදීනං පක්ඛෙ නිසීදිත්වා අධම්මවාදීනං ලද්ධිං ගණ්හන්තොපි ධම්මවාදීනං නානාසංවාසකො හොතියෙව, අයං නයො වුත්තනයස්ස අත්ථතො සිද්ධොති කත්වා ඉධ න වුත්තො. එවන්තිආදි නිගමනං. යොති භික්ඛු, පවිසති ගණ්හාතීති සම්බන්ධො. නිසින්නො හුත්වාති යොජනා. ඉමෙති අත්තනො පක්ඛෙ ඉමෙ භික්ඛූ. ඉතරෙති පරපක්ඛෙ ඉතරෙ භික්ඛූ. තෙසන්ති ධම්මවාදීනං. යත්ථ තත්ථ වා පන පක්ඛෙති යස්මිං කස්මිංචි වා ධම්මවාදීනං පක්ඛෙ. ඉමෙ ධම්මවාදිනොති ගණ්හාතීති තංතංපක්ඛගතෙ භික්ඛූ යාථාවතො වා අයාථාවතො වා ‘‘ඉමෙ ධම්මවාදිනො’’ති ගණ්හාති.
456. කායෙන කතං කම්මං කායකම්මං, වචියා කතං කම්මං වචීකම්මං. තත්ථ කායකම්මං උපදංසෙන්තා භික්ඛූ පහරන්තා උපදංසෙන්ති. වචීකම්මං උපදංසෙන්තා භික්ඛූ ඵරුසං වදන්තා උපදංසෙන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘කායෙන පහරන්තා’’තිආදි. උපදංසෙන්තීති පවත්තෙන්ති. ‘‘කොධවසෙනා’’ති ඉමිනා පෙමවසෙනාති අත්ථං නිවත්තෙති. අධම්මියානීති අධම්මෙන කත්තබ්බානි. ‘‘කිච්චානී’’ති ඉමිනා ඉයපච්චයස්ස සරූපං දස්සෙති. අසම්මොදිකාති එත්ථ යකාරලොපොති ආහ ‘‘අසම්මොදිකායා’’ති. ‘‘කථායා’’ති ඉමිනා අසම්මොදං ජනෙතීති අසම්මොදිකාති කත්වා ණිකපච්චයස්ස සරූපං දස්සෙති. උපචාරං මුඤ්චිත්වාති එත්ථ උපචාරො නාම අඤ්ඤමඤ්ඤං පහරන්තානං හත්ථස්ස පාපුණනට්ඨානං, තං මුඤ්චිත්වාති අත්ථො. ආසනන්තරිකායාති එත්ථ එකං ආසනං අන්තරං බ්‍යවහිතං ඉමිස්සා නිසින්නකිරියායාති ආසනන්තරිකාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකෙකං ආසනං අන්තර’’න්ති. ‘‘කත්වා’’ති ඉමිනා කිරියාවිසෙසනභාවං දස්සෙති.
457-8. අයං අස්ස භික්ඛුනො අධිප්පායො කිරාති යොජනා. එතෙති කොධාභිභූතෙ භික්ඛූ. භගවා පන කථෙසීති සම්බන්ධො. ‘‘අනත්ථො අතො’’ති ඉමිනා අනත්ථතොති පදස්ස ඔකාරලොපසන්ධිං දස්සෙති. තෙසං පදානමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එතස්මා’’තිආදි. ‘‘අථ වා’’තිආදිනා ‘‘අනත්ථදො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘සුගතො’’තිආදීසු විය ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා අනත්ථතොති වුත්තන්ති දස්සෙති. අනත්ථදොති අනත්ථං දදාතීති අනත්ථදො.
464. පුථුසද්දොති එත්ථ පුථුසද්දො මහන්තපරියායොති ආහ ‘‘මහා’’ති. අස්සාති භණ්ඩනකාරකස්ස ජනස්ස. සමජනොති එත්ථ සමසද්දො සදිසපරියායොති ආහ ‘‘එකසදිසො’’ති, තුල්‍යාධිකරණසමාසොයං. භණ්ඩනකාරකො අයං ජනොති යොජනා. තත්ථාති භණ්ඩනකාරකෙසු ජනෙසු. අඤ්ඤම්පි එකං ඉදං කාරණන්ති සම්බන්ධො. න මඤ්ඤිත්ථාති කොචි එකොපි න මඤ්ඤිත්ථාති යොජනා. ඉමිනා අමඤ්ඤරුන්ති එත්ථ ආවිභත්තියා ‘‘රු’’න්ති ආදෙසො දස්සිතො.
පරිමුට්ඨාති පරිමුට්ඨා සති එතෙසන්ති පරිමුට්ඨාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පරිමුට්ඨසතිනො’’ති. අට්ඨක්ඛරගාථායං ‘‘පඤ්චමං ලඝු සබ්බත්ථා’’ති වුත්තත්තා පඤ්චමස්ස රාකාරස්ස රස්සො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘රාකාරස්ස රස්සාදෙසො කතො’’ති. කථං භාණිනොති වාචං භාණිනො. මුඛායාමන්ති එත්ථ ආයාමසද්දො විත්ථාරපරියායො, විත්ථාරො ච නාම පසාරණන්ති ආහ ‘‘පසාරෙතු’’න්ති. සම්පදානත්ථජොතකෙන තුංපච්චයෙන සම්පදානත්ථෙ උපයොගවචනන්ති දස්සෙති. නීතාති කම්මවාචකස්ස කිතස්ස අප්පධානකම්මං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉමං නිල්ලජ්ජභාව’’න්ති. ද්විකම්මකධාතුභාවතො ‘‘අත්තනො’’ති පධානකම්මම්පි අජ්ඣාහරිතබ්බං. තන්ති කලහං. ‘‘ජාන’’න්ති පදෙන ‘‘විදූ’’ති පදස්ස අත්ථඤ්ච වාක්‍යඤ්ච දස්සෙති. විදන්ති ජානන්තීති විදූති වචනත්ථො කාතබ්බොති අධිප්පායො. සාදීනවොතිආදීනවෙන දොසෙන සහ පවත්තො. අයන්ති කලහො.
යෙ ච තං උපනය්හන්තීති එත්ථ තසද්දස්ස විසයං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘ආඝාත’’න්ති. යෙති ජනා. උපනය්හන්ති උපනහන්ති බන්ධන්ති. සනන්තනොති එත්ථ සනන්තනසද්දො පුරාණපරියායොති ආහ ‘‘පොරාණො’’ති.
‘‘අඤ්ඤෙ’’ති ඉමිනා පරෙති එත්ථ පරසද්දස්ස පච්ඡාභාගත්ථාදයො නිවාරෙති. මයමෙත්ථ යමාමසෙති එත්ථ එතසද්දස්ස විසයං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සඞ්ඝමජ්ඣෙ’’ති. යමුධාතු උපයමනත්ථො සෙකාරො නිපාතමත්තොති ආහ ‘‘උපයමාමා’’ති. ‘‘සතතං සමිතං මච්චුසන්තිකං ගච්ඡාමා’’ති ඉමිනා ‘‘න ජානන්තී’’ති පදස්ස ආකාරං දස්සෙති. තත්ථාති මහාජනකායෙ යෙ පණ්ඩිතාති යොජනා. එවං හීති එවමෙව. ජානන්තා තෙ පණ්ඩිතා පටිපජ්ජන්තීති යොජනා. මෙධන්තා හිංසන්තා ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීති මෙධගා කලහා. කෙචි මෙධධාතුතො ණ්වුපච්චයං වදන්ති, තෙසං මතෙන මෙධකාති පඨමක්ඛරෙන පාඨො භවෙය්‍ය.
තෙසම්පීති බ්‍රහ්මදත්තදීඝාවුකුමාරානම්පි. සඞ්ගතීති සමාගමො. වොති තුම්හාකං. යෙසං තුම්හාකං නෙව මාතාපිතූනං අට්ඨීනි ඡින්නානි, න පාණා හතා, න ගවස්සධනානි හටානි. තෙසං තුම්හාකං කස්මා සඞ්ගති න හොතීති යොජනා.
සබ්බානි පරිස්සයානීති එත්ථ සබ්බානීති වුත්තකාරණඤ්ච ලිඞ්ගවිපල්ලාසඤ්ච දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පාකටපරිස්සයෙ ච පටිච්ඡන්නපරිස්සයෙ චා’’ති. ‘‘අභිභවිත්වා’’ති ඉමිනා අභිභුය්‍යාති පදස්ස ත්වාපච්චයන්තභාවං දස්සෙති. තෙනාති නිපකෙන සහායෙන.
රාජාවාති එත්ථ රාජා ඉවාති පදවිභාගං කත්වා රාජසද්දස්ස උපලක්ඛණවසෙන මහාජනක, අරින්දමරාජානො ච ඉවසද්දස්ස ඔපම්මත්ථජොතකඤ්ච දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථා’’තිආදි. රට්ඨවිජිතසද්දා අඤ්ඤමඤ්ඤපරියායා. විසෙසනවිසෙස්‍යානං කාමාචාරතො ගම්‍යමානත්තා වුත්තං ‘‘විජිතං රට්ඨ’’න්ති. ‘‘මාතඞ්ගො අරඤ්ඤෙ නාගො ඉවා’’ති ඉමිනා පදවිභාගං දස්සෙති. තෙසං පදානං අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මාතඞ්ගොති හත්ථී වුච්චතී’’තිආදි. ‘‘හත්ථී වුච්චතී’’ති ඉමිනා මහන්තො අඞ්ගො සරීරමෙතස්සාති මාතඞ්ගොති වචනත්ථෙන හත්ථී මාතඞ්ගො නාමාති දස්සෙති. මහන්තසද්දස්ස මාතාදෙසො. නාගසද්දො උරගෙ ච හත්ථිම්හි ච නාගරුක්ඛෙ ච උත්තමෙ ච නාමපඤ්ඤත්තියඤ්චාති පඤ්චසු අත්ථෙසු වත්තති, ඉධ උත්තමත්ථෙති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නාගොති මහන්තාධිවචනමෙත’’න්ති. මාතඞ්ගරඤ්ඤෙවාති එත්ථ ඉවසද්දස්ස ඔපම්මත්ථජොතකභාවං දස්සෙත්වා අත්ථයොජනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. ‘‘යථා ච පාලිලෙය්‍යකො’’ති ඉමිනා මාතඞ්ගනාගස්ස සරූපං උපලක්ඛණෙන දස්සෙති.