54. උභතොබ්‍යඤ්ජනකවත්ථුකථා
116. උභතොබ්‍යඤ්ජනකොති එත්ථ බාහිරත්ථසමාසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉත්ථිනිමිත්තුප්පාදනකම්මතො චා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘ඉත්ථි…පෙ… කම්මතො චා’’ති ඉමිනා උභයසරූපං දස්සෙති. උභතො කම්මතො පවත්තන්ති පාඨසෙසො යොජෙතබ්බො. බ්‍යඤ්ජනන්ති නිමිත්තං. අස්සාති ජනස්ස. කරොතිපි කාරෙතිපීති එත්ථ කරධාතුයා සුද්ධකම්මකාරිතකම්මානි දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුරිසනිමිත්තෙනා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘වීතික්කම’’න්ති ඉමිනා සුද්ධකම්මං දස්සෙති, ‘‘පර’’න්ති ඉමිනා කාරිතකම්මං දස්සෙති. සමාදපෙත්වාති උය්‍යොජෙත්වා. තස්ස දුවිධභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දුවිධො’’තිආදි. තත්ථ ඉත්ථිභාවෙන ලක්ඛිතො උභතොබ්‍යඤ්ජනකො ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකො. එස නයො ඉතරත්ථාපි.
තත්ථාති දුවිධෙසු උභතොබ්‍යඤ්ජනකෙසු. ඉත්ථිනිමිත්තන්ති ඉත්ථියා අඞ්ගජාතං. එසෙව නයො ‘‘පුරිසනිමිත්ත’’න්ති එත්ථාපි. පාකටං පටිච්ඡන්නන්ති සභාවතො පාකටං පටිච්ඡන්නං. පුන පටිච්ඡන්නං පාකටන්ති රාගවසෙන පටිච්ඡන්නං පාකටං. පරං ගණ්හාපෙතීති පරමෙව ගණ්හාපෙතීති අත්ථො. ඉදන්ති කාරණං. එතෙසන්ති ද්වින්නං උභතොබ්‍යඤ්ජනකානං. කුරුන්දියං පන වුත්තං, කිං වුත්තන්ති යොජනා. තත්ථාති උභතොබ්‍යඤ්ජනකෙ. විචාරණක්කමොති වීමංසනානුක්කමො. ‘‘තත්ථ විචාරක්කමො’’තිපි පාඨො. විචාරණක්කමො ධම්මසඞ්ගහට්ඨකථාය වෙදිතබ්බො, ඉධ පන කිං වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘ඉදමිධ වෙදිතබ්බ’’න්ති. තත්ථ ඉදන්ති නපබ්බජ්ජූපසම්පදකාරණං. ඉධාති ඉමිස්සං විනයට්ඨකථායං.