41. රාහුලවත්ථුකථා
105. කපිලවත්ථූති එත්ථ කපිලොති කළාරවණ්ණො ඉසි වුච්චති, සො වසති එත්ථාති කපිලවත්ථු, අස්සමො. තස්මිං ඨානෙ මාපිතත්තා නගරම්පි කපිලවත්ථූති (දී. නි. අට්ඨ. 1.267; සු. නි. අට්ඨ. 2.362) වුච්චති. අයන්ති වක්ඛමානකථා. සුද්ධොදනමහාරාජාති එත්ථ සුද්ධොදනොති තස්ස රඤ්ඤො නාමං. අථ වා සුද්ධං ඔදනං ඉමස්සාති සුද්ධොදනො, සොයෙව මහාරාජා සුද්ධොදනමහාරාජා. විහරති කිරාති සම්බන්ධො. සොති සුද්ධොදනමහාරාජා. රාජගහන්ති රාජගහනගරං. සාධූති ආයාචනත්ථෙ නිපාතො. ආයාචාමීති හි අත්ථො. මෙති මම, පුත්තන්ති සම්බන්ධො, අනාදරෙ වා සාමිවචනං. සොති අමච්චො. සාධූති සම්පටිච්ඡනත්ථෙ නිපාතො. එවන්ති හි අත්ථො. අථාති තස්මිං නිසීදනකාලෙ. අස්සාති පුරිසසහස්සපරිවාරස්ස අමච්චස්ස. තතොති යාචනකාරණා. නන්ති පුරිසසහස්සපරිවාරං අමච්චං. තත්ථෙවාති රාජගහෙයෙව. තෙපීති අට්ඨ දූතාපි. තෙති නව දූතා.
අථාති තතො පච්ඡා. එකදිවසජාතකන්ති එකස්මිං දිවසෙ ජාතකං. සොති කාළුදායීඅමච්චො. පබ්බජිත්වාපීති පිසද්දෙන ‘‘අපබ්බජිත්වාපී’’ති අත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. තථෙවාති යථා නව දූතා සපරිවාරා අරහත්තං පාපුණිංසු, තථෙවාති අත්ථො. සොති කාළුදායී. සම්භතෙසූති සම්භරිතෙසු ගහෙත්වා නිට්ඨාපිතෙසූති අත්ථො. විස්සට්ඨකම්මෙසූති විස්සට්ඨා කම්මන්තා එතෙසන්ති විස්සට්ඨකම්මන්තා, තෙසු. සුපුප්ඵිතෙසූති සුන්දරපුප්ඵසඤ්ජාතෙසු. පටිපජ්ජනක්ඛමෙති පටිපජ්ජනත්ථාය ඛමෙ යොග්‍යෙ. ගමනවණ්ණං සංවණ්ණෙසීති සම්බන්ධො. සට්ඨිමත්තාහීති (බු. වං. අට්ඨ. නිදානකථා 2) සට්ඨිපමාණාහි. එතන්ති එතං සංවණ්ණස්ස කාරණං කින්ති පුච්ඡි. චාරිකං පක්කමිතුං කාලොති යොජනා. තෙන හීති උය්‍යොජනත්ථෙ නිපාතො. භගවා පක්කාමීති සම්බන්ධො. පරිවුතොති පරිසමන්තතො වුතො ආවුතො නිවුතො හුත්වාති සම්බන්ධො. අතුරිතචාරිකන්ති අජවනචාරිකං.
එවන්ති ඉමිනා නයෙන. භගවති පක්කන්තෙ ච සතීති යොජනා. නික්ඛන්තදිවසතොති ඵග්ගුණපුණ්ණමියා පාටිපදදිවසතො. උත්තමභොජනරසස්සාති උත්තමභොජනරසෙන. දස්සථාති දදෙය්‍යාථ. තෙනෙවාති සද්ධාය උප්පාදනකාරණෙනෙව. නන්ති කාළුදායිං. භගවා ඨපෙසීති සම්බන්ධො. එතදග්ගන්ති එසො අග්ගො. යදිදන්ති යො අයං. එතදග්ගෙති එතදග්ගට්ඨානෙ.
සාකියාපි ඛො පහිණිංසූති සම්බන්ධො. ඤාතිසෙට්ඨන්ති ඤාතීනං සෙට්ඨං, ඤාතියෙව වා සෙට්ඨං, භගවන්තන්ති යොජනා. නිග්‍රොධසක්කස්සාති නිග්‍රොධනාමකස්ස සක්කස්ස. තත්ථාති නිග්‍රොධසක්කස්ස ආරාමෙ. පච්චුග්ගමනන්ති පටිමුඛං උට්ඨහිත්වා ගමනං. තතොති පහිණතො, පරන්ති සම්බන්ධො. රාජකුමාරෙ ච රාජකුමාරිකායො ච පහිණිංසූති යොජනා. තෙසන්ති රාජකුමාරරාජකුමාරිකානං. තත්‍රාති නිග්‍රොධාරාමෙ. මානො ජාති සභාවො එතෙසන්ති මානජාතිකා, මානෙන, මානො වා ථද්ධො එතෙසන්ති මානථද්ධා. තෙති සාකියා, ආහංසූති සම්බන්ධො.
තෙසූති සාකියෙසු. නෙති ඤාතයො. වුට්ඨායාති චතුත්ථජ්ඣානතො වුට්ඨහිත්වා. තෙසන්ති ඤාතීනං. කණ්ඩම්බරුක්ඛමූලෙති කණ්ඩනාමකෙන උය්‍යානපාලෙන රොපිමස්ස අම්බරුක්ඛස්ස ආසන්නෙ. රාජාති සුද්ධොදනමහාරාජා. වොති තුම්හාකං, පාදෙති සම්බන්ධො. අයන්ති වන්දනා. ජම්බුච්ඡායායාති ජම්බුරුක්ඛස්ස ඡායාය. ඉති ආහාති යොජනා.
සිඛාප්පත්තොති අග්ගප්පත්තො, කොටිප්පත්තොති අත්ථො. තතොති නිසීදනතො, පරන්ති සම්බන්ධො. පොක්ඛරවස්සන්ති පදුමවනෙ වුට්ඨවස්සසදිසං. තම්බවණ්ණන්ති ලොහිතවණ්ණං. තන්ති අපතනං භගවා කථෙසීති සම්බන්ධො.
දුතියදිවසෙති කපිලවත්ථුං පත්තදිවසතො දුතියෙ දිවසෙ. ඉන්දඛීලෙති නගරස්ස උම්මාරෙ. කථන්ති කෙනාකාරෙන චරිංසු නු ඛොති යොජනා. අගමංසු කිං චරිංසු කින්ති යොජනා. සපදානචාරන්ති ඝරපටිපාටිඛණ්ඩනවිරහිතෙන සහ පවත්තං චාරං. තතොති ආවජ්ජනතො, පරන්ති සම්බන්ධො. අයමෙව වංසොති පුබ්බබුද්ධානං අයමෙව වංසො. අයං පවෙණීති තස්සෙව වෙවචනං. අනුසික්ඛන්තාති අනු පටිභාගං සික්ඛන්තා. නිවිට්ඨගෙහතොති නිවාසනත්ථාය විසිතගෙහතො. අය්‍යොති අධිපො සාමීති අත්ථො. සිද්ධත්ථකුමාරොති සබ්බලොකස්ස සිද්ධො අත්ථො අස්මිං අත්ථීති සිද්ධත්ථො, සොයෙව කුමාරො සිද්ධත්ථකුමාරො. සීහපඤ්ජරන්ති වාතපානං. තඤ්හි සීහරූපං දස්සෙත්වා කතපඤ්ජරත්තා සීහපඤ්ජරන්ති වුච්චති. දස්සනබ්‍යාවටොති දස්සනෙ, දස්සනත්ථාය වා බ්‍යාවටො. රාහුලමාතාපි දෙවී ආරොචෙසීති සම්බන්ධො. කපාලහත්ථොති කපාලො හත්ථෙසු අස්ස භගවතොති කපාලහත්ථො, හුත්වාති සම්බන්ධො. නානාවිරාගසමුජ්ජලායාති නානාඨානෙසු විරාගාය සමුජ්ජලාය. විරොචමානං භගවන්තන්ති සම්බන්ධො.
උණ්හීසතොති සිරොවෙඨනතො. තඤ්හි උපරිසීසෙ නහති බන්ධති, නහීයති බන්ධීයතීති වා උණ්හීසොති වුච්චති. නරසීහගාථාහි නාමාති නරසීහගාථානාමකාහි. තා හි යස්මා නරොයෙව සබ්බසත්තානං සීහො සෙට්ඨො, නරානං, නරෙසු වා සීහො සෙට්ඨොති නරසීහො, තස්ස පකාසකා ගාථා හොන්ති, තස්මා නරසීහගාථාති වුච්චන්ති. රඤ්ඤොති සස්සුරරඤ්ඤො, මාතුලරඤ්ඤො වා. සංවිග්ගහදයොති චලනචිත්තො. සණ්ඨාපයමානොති සුට්ඨු ඨාපයමානො. තුරිතතුරිතන්ති තුරිතතො තුරිතං, අතිසීඝන්ති අත්ථො. කිං භන්තෙති කිං කාරණා භන්තෙ. අහුවත්ථාති හිය්‍යත්තනීමජ්ඣිමපුරිසසඞ්ඛාතාය ත්ථවිභත්තියා හූධාතුස්ස ඌකාරස්ස උවාදෙසො හොති, තස්මා තුම්හෙ එවංසඤ්ඤිනො අහුවත්ථාති යොජනා. වංසචාරිත්තමෙතන්ති එතං පිණ්ඩාය චරණං වංසතො පවෙණිතො චාරිත්තං. තත්ථ චාති මහාසම්මතඛත්තියවංසෙ ච. අයන්ති මහාසම්මතඛත්තියවංසො. අන්තරවීථියන්ති වීථියා මජ්ඣෙ. ඨිතොව ආහාති සම්බන්ධො.
උත්තිට්ඨෙති උද්දිස්ස, උට්ඨහිත්වා වා පිණ්ඩාය තිට්ඨනෙ. ධම්මං සුචරිතන්ති සුට්ඨු චරිතබ්බං භික්ඛාචරියසඞ්ඛාතං ධම්මං. චරෙති චරෙය්‍ය. ධම්මචාරීති භික්ඛාචරියසඞ්ඛාතං ධම්මං චරණසීලො සමණො. සුඛං සෙතීති උපලක්ඛණවසෙන වුත්තං. සෙසඉරියාපථාපි ලක්ඛණහාරවසෙන ගහෙතබ්බා සමානකිච්චත්තා. අස්මිඤ්ච ලොකෙ පරම්හි ච ලොකෙති යොජනා.
න තං දුච්චරිතං චරෙති වෙසියාදිගොචරසඞ්ඛාතං දුට්ඨු චරිතබ්බං තං ධම්මං න චරෙය්‍ය.
එත්ථ ච පඨමගාථං අන්තරවීථියං කථෙත්වා රාජානං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසි, දුතියගාථං පිතුනිවෙසනෙ කථෙත්වා මහාපජාපතිං සොතාපත්තිඵලෙ, රාජානං සකදාගාමිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසීති දට්ඨබ්බං. ධම්මපාලජාතකං සුත්වාති පුන අපරස්මිං දිවසෙ (ජා. අට්ඨ. 4.98 ආදයො; ධ. ප. අට්ඨ. 1.නන්දත්ථෙරවත්ථු) ධම්මපාලජාතකං (ජා. අට්ඨ. 4.මහාධම්මපාලජාතකවණ්ණනා) සුත්වා. මරණසමයෙති මරණාසන්නකාලෙ, මරණසමයසමීපෙ වා, සමීපත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං.
සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකත්වා පරිවිසීති සම්බන්ධො. සබ්බං ඉත්ථාගාරන්ති සබ්බො ඔරොධො. සො හි ඉත්ථීනං අගාරන්ති ඉත්ථාගාරන්ති වුච්චති. ඉමිනා වචනත්ථෙන අගාරමෙව මුඛ්‍යතො ලබ්භති, රාජිත්ථියො පන උපචාරෙනාති දට්ඨබ්බං. සා පනාති රාහුලමාතා පන. පරිජනෙනාති පරිවාරෙන. නන්ති අය්‍යපුත්තං. ‘‘රාජාන’’න්තිපදං ‘‘ගාහාපෙත්වා’’තිපදෙ කාරිතකම්මං, ‘‘පත්ත’’න්තිපදං තත්ථෙව ධාතුකම්මං. රාජධීතායාති සුප්පබුද්ධරඤ්ඤො ධීතාය. සාති රාජධීතා. ගොප්ඵකෙසූති චරණගණ්ඨීසු භගවන්තං ගහෙත්වාති යොජනා. අථ වා භගවතො ගොප්ඵකෙ ගහෙත්වාති යොජනා. එවඤ්හි සති උපයොගත්ථෙ භුම්මවචනන්ති දට්ඨබ්බං.
රාජා කථෙසීති සම්බන්ධො. අනච්ඡරියන්ති න අච්ඡරියං, අච්ඡරං පහරිතුං න යොග්‍යන්ති අත්ථො. රාජධීතා යං අත්තානං රක්ඛි, ඉදං අනච්ඡරියන්ති යොජනා.
තංදිවසමෙවාති තස්මිං දුතියදිවසෙයෙව. කෙසවිසජ්ජනන්ති රාජචූළාමණිබන්ධනත්ථං කුමාරකාලෙ බන්ධිතසිඛාවෙණිසඞ්ඛාතස්ස කෙසස්ස විසජ්ජනං, මොචනන්ති අත්ථො. පට්ටබන්ධොති අසුකො නාම රාජාති නලාටෙ සුවණ්ණමයස්ස පට්ටස්ස බන්ධනං. ඝරමඞ්ගලන්ති අභිනවඝරං පවෙසනමඞ්ගලං. ආවාහමඞ්ගලන්ති ආවාහෙ පවත්තං මඞ්ගලං. ඡත්තමඞ්ගලන්ති රාජඡත්තුස්සාපනකාලෙ පවත්තං මඞ්ගලං. මඞ්ගලං වත්වාති මඞ්ගලසංයුත්තං ධම්මකථං කථෙත්වා. ජනපදකල්‍යාණීති ජනපදම්හි කල්‍යාණසමන්නාගතා. තුවට්ටං ඛොති ඛිප්පමෙව. සොපීති නන්දරාජකුමාරොපි. ඉතීතිආදි නිගමනං. දුතියදිවසෙති කපිලවත්ථුපත්තදිවසතො දුතියෙ දිවසෙ. ධම්මපදඅට්ඨකථායං (ධ. ප. අට්ඨ. 1.නන්දත්ථෙරවත්ථු; ථෙරගා. අට්ඨ. 1.නන්දත්ථෙරගාථාවණ්ණනා) පන ‘‘තතියදිවසෙ නන්දං පබ්බාජෙසී’’ති වුත්තං.
සත්තමෙ දිවසෙති කපිලවත්ථුපත්තදිවසතොයෙව සත්තමෙ දිවසෙ. එතං සමණං පස්සාති යොජනා. බ්‍රහ්මරූපවණ්ණන්ති බ්‍රහ්මුනො රූපසඞ්ඛාතො වණ්ණො විය වණ්ණො ඉමස්සාති බ්‍රහ්මරූපවණ්ණො, තං. අයන්ති අයං සමණො. ත්‍යස්සාති තෙ අස්ස. තෙති නිධයො. අස්සාති සමණස්ස. නන්ති සමණං. යාචාති යාචාහි. අයං ද්විකම්මිකධාතු. හීති සච්චං, යස්මා වා. පුත්තො පිතුසන්තකස්ස සාමිකො, ඉති තස්මා මෙ දෙහීති යොජනා. අනුරූපං වචනන්ති සම්බන්ධො. භගවන්තං අනුබන්ධීති භගවතො පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධි.
න විසහතීති න සමත්ථෙති. අයං කුමාරො පිතුසන්තකං යං ධනං ඉච්ඡති, තන්ති යොජනා. වට්ටානුගතන්ති වට්ටදුක්ඛං අනුගතං. සවිඝාතකන්ති විඝාතකෙහි පඤ්චහි වෙරෙහි සහිතං. අස්සාති කුමාරස්ස. නන්ති කුමාරං. අයන්ති කුමාරො. දායජ්ජන්ති දායසඞ්ඛාතං මාතාපිතූනං ධනං ආදදාතීති දායාදො, පුත්තො, තස්ස ඉදන්ති දායජ්ජං, මාතාපිතූනං ධනං.
‘‘කථාහං භන්තෙ රාහුලකුමාරං පබ්බාජෙමී’’ති කස්මා ආහ, නනු ආයස්මා සාරිපුත්තො බාරාණසියං තීහි සරණගමනෙහි අනුඤ්ඤාතං පබ්බජ්ජං න ජානාතීති ආහ ‘‘ඉදානී’’තිආදි. යා සා පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච අනුඤ්ඤාතාති යොජනා. තතොති පබ්බජ්ජාඋපසම්පදතො. උපසම්පදං පටික්ඛිපිත්වාති සම්බන්ධො. විමතීති විවිධා ඉච්ඡා. ඉමඤ්ච පනත්ථන්ති ඉමමෙව විමතිසඞ්ඛාතමත්ථං. ධම්මසෙනාපති ආහාති සම්බන්ධො. භගවතො තං අජ්ඣාසයන්ති යොජනා.
‘‘අථ ඛො…පෙ… පබ්බාජෙසී’’ති එත්ථ කිං කුමාරස්ස කෙසච්ඡෙදනාදීනි සබ්බකිච්චානි ආයස්මා සාරිපුත්තොයෙව කරොතීති ආහ ‘‘මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො’’තිආදි. ඔවාදාචරියොති නිවාසනපාරුපනාදීසු සෙඛියවත්තෙසු, ආභිසමාචාරිකෙසු ච ඔවාදකො ආචරියො. අථ කස්මා ‘‘ආයස්මා සාරිපුත්තො රාහුලකුමාරං පබ්බාජෙසී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. තත්ථාති තස්සං පබ්බජ්ජාඋපසම්පදායං. න ආචරියොති පබ්බජ්ජාචරියො ච ඔවාදාචරියො ච න ඉස්සරො.
උප්පන්නසංවෙගෙන හදයෙනාති එත්ථ ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ කරණවචනං. උප්පන්නසංවෙගො හදයො හුත්වාති හි යොජනා. සබ්බන්ති සබ්බං වචනං.
තත්ථාති පුරිමවචනාපෙක්ඛං. අවිසෙසෙනාති ‘‘ධන’’න්ති වා ‘‘අඤ්ඤ’’න්ති වා ‘‘සාවජ්ජ’’න්ති වා ‘‘අනවජ්ජ’’න්ති වා විසෙසමකත්වා සාමඤ්ඤෙන. න ච බුද්ධානන්ති එත්ථ චසද්දෙන න කෙවලං අපටිරූපමෙව, අථ ඛො බුද්ධානඤ්ච න ආචිණ්ණන්ති අත්ථං දස්සෙති. යන්ති යං වරං. තථා නන්දෙති එත්ථ තථාසද්දස්ස උපමෙය්‍යත්ථජොතකභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථෙව කිරා’’තිආදි. යථෙව බොධිසත්තං බ්‍යාකරිංසු, එවං නන්දම්පි රාහුලම්පි බ්‍යාකරිංසු කිරාති යොජනා. පාළියං පන යථා භගවති මෙ භන්තෙ පබ්බජිතෙ අනප්පකං දුක්ඛං අහොසි, තථා නන්දෙ පබ්බජිතෙ අනප්පකං දුක්ඛං අහොසි, තථා රාහුලෙ පබ්බජිතෙ අධිමත්තං දුක්ඛං අහොසීති යොජනා. නෙමිත්තකාති සුභාසුභනිමිත්තං කථෙන්තීති නෙමිත්තකා. පුත්තස්සාති ජෙට්ඨපුත්තස්ස සිද්ධත්ථකුමාරස්ස. පබ්බජ්ජායාති පබ්බජ්ජාහෙතු පබ්බජ්ජාකාරණා, පබ්බජ්ජානිමිත්තං වා. තතොති භගවතො පබ්බජ්ජතො. තම්පීති නන්දම්පි. ඉතීති ඊදිසං. භගවතො පබ්බජ්ජාය මහන්තං ඉච්ඡාවිඝාතසදිසන්ති අත්ථො. තම්පීති රාහුලම්පි. තෙනාති පබ්බජ්ජාහෙතුනා. අස්සාති රඤ්ඤො. උප්පජ්ජීති සම්බන්ධො. ඉතොති සොකුප්පත්තිතො වරයාචනතො වා.
සොති රාජා. යත්‍ර හි නාමාති යො නාම. අහම්පි නාම යො යාදිසො බුද්ධමාමකො ධම්මමාමකො සඞ්ඝමාමකො සමානො, සො තාදිසො අහම්පි න සක්කොමීති යොජනා. අඤ්ඤෙති මයා අපරෙ. දුක්ඛන්ති ඤාතිවියොගදුක්ඛං. නිය්‍යානිකකාරණන්ති මනුස්සානං ගරහඋපවාදඅක්කොසතො නිය්‍යානිකං කාරණං.
තත්ථාති ‘‘අනනුඤ්ඤාතො’’තිආදිවචනෙ. ජනෙතීති ජනනී, මාතා. ජනෙතීති ජනකො, පිතා. ඉමිනා පොසාවනිකමාතාපිතරො නිවත්තෙති. මාතා වා මතා හොතීති යොජනා. සො එව වාති පුත්තො එව වා. අනුඤ්ඤාතොම්හීති වදතීති සච්චෙන වා අලිකෙන වා ‘‘අනුඤ්ඤාතොම්හී’’ති වදති. මාතා වා සයං පබ්බජිතාති යොජනා. පිතස්සාති පිතා අස්ස. අස්සාති පුත්තස්ස. විප්පවුත්ථොති මාතුයා කෙනචි කාරණෙන පවාසො.
චූළමාතාදීනන්තිආදිසද්දෙන මහාමාතාදීනි සඞ්ගණ්හාති. පොසනකාති වඩ්ඪනකා. තෙසුපීති පොසනකමාතාපිතරෙසුපි.
යං පන පුත්තං නානුජානන්තීති සම්බන්ධො. ජීවස්සෙවාති තස්ස ජීවස්ස එව, පබ්බාජෙන්තස්ස වා භික්ඛුස්ස, න දෙසන්තරගමනාදීනමත්ථායාති අත්ථො. තෙසන්ති මාතාපිතූනං.
මහාකන්තාරොති කෙන උදකෙන තරිතබ්බොති කන්තාරො, නිරුදකකන්තාරොව මුඛ්‍යතො ලබ්භති, වාළකන්තාරො චොරකන්තාරො අමනුස්සකන්තාරො දුබ්භික්ඛකන්තාරො මරුකන්තාරොති ඉමෙ පඤ්ච කන්තාරා රූළ්හීවසෙන. මහන්තො කන්තාරො මහාකන්තාරො.
යාවතකෙති එත්ථ යාවසද්දො පමාණත්ථොති ආහ ‘‘යත්තකෙ’’ති.