1. ලසුණවග්ගො

1. පඨමසික්ඛාපද-අත්ථයොජනා

තිංසකානන්තරං තිංසකානං අනන්තරෙ කාලෙ ඡසට්ඨිසතසඞ්ගහා ඡඋත්තරසට්ඨිඅධිකසතෙහි සික්ඛාපදෙහි සඞ්ගහිතා යෙ ධම්මා සඞ්ගීතිකාරෙහි සඞ්ගීතා, දානි ඉමස්මිං කාලෙ තෙසම්පි ධම්මානං අයං වණ්ණනා හොතීති යොජනා.

793. තත්ථාති තෙසු ඡසට්ඨිසතසඞ්ගහෙසු සික්ඛාපදෙසු, පඨමසික්ඛාපදෙති සම්බන්ධො. ‘‘ද්වෙ තයො’’ති එත්ථ වාසද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨොති ආහ ‘‘ද්වෙ වා තයො වා’’ති. ඵොටලකෙති කන්දෙ, මිඤ්ජෙ වා. එතන්ති ‘‘ගණ්ඩිකෙ’’ති එතං නාමං. ‘‘පමාණ’’න්තිඉමිනා මත්තසද්දො පමාණත්ථොව, න අප්පත්ථො, නාපි අවධාරණත්ථොති දස්සෙති. ලසුණන්ති සෙතවණ්ණමූලං මහාකන්දං. මහාකන්දො හි බ්‍යඤ්ජනසම්පාකාදීසු ආමගන්ධානං අභිභවනත්තා ලසීයති කන්තීයතීති ලසුණන්ති වුච්චති.

සුවණ්ණහංසයොනින්ති සුවණ්ණමයෙන පත්තෙන යුත්තං හංසයොනිං. ජාතිස්සරොති ජාතිං භවං සරති ජානාතීති ජාතිස්සරො. අථාති ජාතිස්සරස්ස නිප්ඵන්නත්තා. නිප්ඵන්නත්ථො හි අථසද්දො. පුබ්බසිනෙහෙනාති පුබ්බෙ මනුස්සභවෙ භාවිතෙන සිනෙහෙන. තාසන්ති පජාපතියා ච තිස්සන්නං ධීතරානඤ්ච. තං පනාති පත්තං පන.

795. මගධෙසූති මගධරට්ඨෙ ඨිතෙසු ජනපදෙසු. හීති සච්චං, යස්මා වා. ඉධාති ‘‘ලසුණං ඛාදෙය්‍යා’’තිපදෙ. තම්පීති මාගධකම්පි. ගණ්ඩිකලසුණමෙවාති ගණ්ඩො ඵොටො එතස්සත්ථීති ගණ්ඩිකං. ගණ්ඩසද්දො හි ඵොටපරියායො, බහුත්ථෙ ඉකපච්චයො. බහුගණ්ඩිකලසුණන්ති හි වුත්තං හොති. ගණ්ඩසද්දො හි ඵොටෙ ච කපොලෙ චාති ද්වීසු අත්ථෙසු වත්තති, ඉධ පන ඵොටෙ වත්තතීති දට්ඨබ්බං. පොත්ථකෙසු පන ඔට්ඨජෙන චතුත්ථක්ඛරෙන පාඨො අත්ථි, සො වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බො. බහූසු හි පුබ්බපොත්ථකෙසු කණ්ඨජො තතියක්ඛරො ච ඔට්ඨජො චතුත්ථක්ඛරො චාති ද්වෙ අක්ඛරා අඤ්ඤමඤ්ඤං පරිවත්තිත්වා තිට්ඨන්ති. න එකද්විතිමිඤ්ජකන්ති එකමිඤ්ජො පලණ්ඩුකො න හොති, ද්විමිඤ්ජො භඤ්ජනකො න හොති, තිමිඤ්ජො හරිතකො න හොතීති අත්ථො. කුරුන්දියං පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. සඞ්ඛාදිත්වාති දන්තෙහි චුණ්ණවිචුණ්ණං කත්වා.

797. පලණ්ඩුකොති සුකන්දකො එකො ලසුණවිසෙසො. භඤ්ජනකාදීනි ලොකසඞ්කෙතොපදෙසතො දට්ඨබ්බානි. හීති සච්චං. තස්සාති චාපලසුණස්ස. සභාවෙනෙවාති සූපසම්පාකාදිං විනා අත්තනො සභාවතො එව. තන්ති මාගධකං, පක්ඛිපිතුන්ති සම්බන්ධො. හීති සච්චං. යත්ථ කත්ථචීති යෙසු කෙසුචීති. පඨමං.

2. දුතියසික්ඛාපදං

799. දුතියෙ සංදස්සනං බාධති නිසෙධෙති අස්මිං ඨානෙති සම්බාධන්ති වචනත්ථෙන පටිච්ඡන්නොකාසො සම්බාධො නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පටිච්ඡන්නොකාසෙ’’ති. උභො උපකච්ඡකාති ද්වෙ බාහුමූලා. තෙ හි උපරි යංකිඤ්චි වත්ථුං කචති බන්ධති එත්ථාති උපකච්ඡකාති වුච්චන්ති. මුත්තකරණන්ති පස්සාවමග්ගො. සො හි මුත්තං කරොති අනෙනාති මුත්තකරණන්ති වුච්චති. ලොමො කත්තීයති ඡින්දීයති ඉමායාති කත්තරි, තාය වා, සුට්ඨු දළ්හං ලොමං ඩංසතීති සණ්ඩාසො, සොයෙව සණ්ඩාසකො, තෙන වා, ඛුරති ලොමං ඡින්දතීති ඛුරො, තෙන වා සංහරාපෙන්තියාති සම්බන්ධො. සංහරාපෙන්තියාති අපනෙන්තියාති. දුතියං.

3. තතියසික්ඛාපදං

803. තතියෙ මුත්තකරණතලඝාතනෙති මුත්තකරණස්ස තලං හනනං පහරණං මුත්තකරණතලඝාතනං, තස්මිං මුත්තකරණතලඝාතනෙ නිමිත්තභූතෙ. තාව මහන්තන්ති අතිවිය මහන්තං. කෙසරෙනාපීති කිඤ්ජක්ඛෙනාපි. සො හි කෙ ජලෙ සරති පවත්තතීති කෙසරොති වුච්චති.

805. ගණ්ඩං වාති පීළකං වා. වණං වාති අරුං වාති. තතියං.

4. චතුත්ථසික්ඛාපදං

806. චතුත්ථෙ රඤ්ඤො ඔරොධා රාජොරොධා, පුරාණෙ රාජොරොධා පුරාණරාජොරොධාති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුරාණෙ’’තිආදි. ‘‘ගිහිභාවෙ’’ති ඉමිනා පුරාණෙති එත්ථ ණපච්චයස්ස සරූපං දස්සෙති. චිරාචිරන්ති නිපාතපටිරූපකං. තෙන වුත්තං ‘‘චිරෙන චිරෙනා’’ති. ‘‘සක්කොථා’’ති ඉමිනා කථං තුම්හෙ රාගචිත්තං පටිහනිත්වා අත්තානං ධාරෙථ ධාරෙතුං සක්කොථාති අත්ථං දස්සෙති. අනාරොචිතෙපීති භූතතො අනාරොචිතෙපි.

807. ජතුනාති ලාඛාය. පට්ඨදණ්ඩකෙති පටුභාවෙන ඨාති පවත්තතීති පට්ඨො, සොයෙව දණ්ඩො පට්ඨදණ්ඩො, තස්ස පවෙසනං පට්ඨදණ්ඩකං, තස්මිං නිමිත්තභූතෙ. එතන්ති ‘‘ජතුමට්ඨකෙ’’ති එතං වචනන්ති. චතුත්ථං.

5. පඤ්චමසික්ඛාපදං

810. පඤ්චමෙ ‘‘අතිගම්භීර’’න්තිපදං කිරියාවිසෙසනන්ති ආහ ‘‘අතිඅන්තො පවෙසෙත්වා’’ති. ‘‘උදකෙන ධොවනං කුරුමානා’’ති ඉමිනා ‘‘උදකසුද්ධික’’න්තිපදස්ස උදකෙන සුද්ධියා කරණන්ති අත්ථං දස්සෙති.

812. ද්වඞ්ගුලපබ්බපරමන්ති එත්ථ ද්වෙ අඞ්ගුලානි ච ද්වෙ පබ්බානි ච ද්වඞ්ගුලපබ්බං, උත්තරපදෙ පුබ්බපදලොපො. ද්වඞ්ගුලපබ්බං පරමං පමාණං එතස්ස උදකසුද්ධිකස්සාති ද්වඞ්ගුලපබ්බපරමං. විත්ථාරතො ද්වඞ්ගුලපරමං, ගම්භීරතො ද්විපබ්බපරමන්ති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘විත්ථාරතො’’තිආදි. අඞ්ගුලං පවෙසෙන්තියාති සම්බන්ධො. හීති සච්චං. ‘‘චතුන්නං වා’’ති ඉදං උක්කට්ඨවසෙන වුත්තං, තිණ්ණම්පි පබ්බං න වට්ටති, චතුන්නං පන පගෙවාති අත්ථොති. පඤ්චමං.

6. ඡට්ඨසික්ඛාපදං

815. ඡට්ඨෙ භත්තස්ස විස්සජ්ජනං භත්තවිස්සග්ගොති වුත්තෙ භත්තකිච්චන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භත්තකිච්ච’’න්ති. පානීයසද්දෙන පානීයථාලකං ගහෙතබ්බං, විධූපනසද්දෙන බීජනී ගහෙතබ්බා, උපසද්දො සමීපත්ථොති සබ්බං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකෙන හත්ථෙනා’’තිආදි. ‘‘අච්චාවදතී’’තිපදස්ස අතික්කමිත්වා වදනාකාරං දස්සෙති ‘‘පුබ්බෙපී’’තිආදිනා.

817. ‘‘සුද්ධඋදකං වා හොතූ’’තිආදිනා ‘‘පානීයෙනා’’ති වචනං උපලක්ඛණං නාමාති දස්සෙති. දධිමත්ථූති දධිමණ්ඩං දධිනො සාරො, දධිම්හි පසන්නොදකන්ති වුත්තං හොති. රසොති මච්ඡරසො මංසරසො. ‘‘අන්තමසො චීවරකණ්ණොපී’’ති ඉමිනා ‘‘විධූපනෙනා’’ති වචනං නිදස්සනං නාමාති දස්සෙති.

819. දෙතීති සයං දෙති. දාපෙතීති අඤ්ඤෙන දාපෙති. උභයම්පීති පානීයවිධූපනද්වයම්පීති. ඡට්ඨං.

7. සත්තමසික්ඛාපදං

822. සත්තමෙ ‘‘පයොගදුක්කටං නාමා’’ති ඉමිනා හෙට්ඨා වුත්තෙසු අට්ඨසු දුක්කටෙසු පුබ්බපයොගදුක්කටං දස්සෙති. න කෙවලං පුබ්බපයොගදුක්කටං එත්තකමෙව, අථ ඛො අඤ්ඤම්පි බහු හොතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. සඞ්ඝට්ටනෙසුපීති විලොළනෙසුපි. දන්තෙහි සඞ්ඛාදතීති දන්තෙහි චුණ්ණවිචුණ්ණං කරොති. එත්ථාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ, අඤ්ඤාය භික්ඛුනියා කාරාපෙත්වාති සම්බන්ධො. ‘‘අඤ්ඤායා’’තිපදං ‘‘විඤ්ඤාපෙත්වා’’ති පදෙ කාරිතකම්මං. මාතරම්පීති එත්ථ පිසද්දො අඤ්ඤං විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජන්තියා පගෙවාති දස්සෙති. තාය වාති විඤ්ඤාපිතභික්ඛුනියා වා. තන්ති ආමකධඤ්ඤං. තන්ති මහාපච්චරියං වුත්තවචනං. පුබ්බාපරවිරුද්ධන්ති පුබ්බාපරතො විරුද්ධං. ‘‘අඤ්ඤාය…පෙ… දුක්කටමෙවා’’ති පුබ්බවචනෙ දුක්කටමෙව වුත්තං, පුන ‘‘අඤ්ඤාය…පෙ… දුක්කට’’න්ති ච පච්ඡිමවචනෙ පාචිත්තියඤ්ච දුක්කටඤ්ච වුත්තං, තස්මා පුබ්බාපරවිරුද්ධන්ති වුත්තං හොති. හීති සච්චං, යස්මා වා.

823. ලබ්භමානං ආමකධඤ්ඤන්ති සම්බන්ධො. අඤ්ඤං වා යංකිඤ්චීති මුග්ගමාසාදීහි වා ලාබුකුම්භණ්ඩාදීහි වා අඤ්ඤං යංකිඤ්චි තිලාදිං වාති. සත්තමං.

8. අට්ඨමසික්ඛාපදං

824. අට්ඨමෙ නිබ්බිට්ඨරාජභටොති එත්ථ උත්තරපදස්ස ඡට්ඨීසමාසඤ්ච පුබ්බපදෙන බාහිරත්ථසමාසඤ්ච දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නිබ්බිට්ඨො’’තිආදි. තත්ථ ‘‘රඤ්ඤො භතී’’ති ඉමිනා රඤ්ඤො භටො රාජභටොති ඡට්ඨීසමාසං දස්සෙති, ‘‘එතෙනා’’ති ඉමිනා බාහිරත්ථසමාසං. නිබ්බිට්ඨොති නිවිට්ඨො පතිට්ඨාපිතොති අත්ථො. කෙණීති රඤ්ඤො දාතබ්බස්ස ආයස්සෙතමධිවචනං. එතෙනාති බ්‍රාහ්මණෙන. තතොති ඨානන්තරතො. භටසඞ්ඛාතාය කෙණියා පථත්තා කාරණත්තා ඨානන්තරං භටපථන්ති ආහ ‘‘තංයෙව ඨානන්තර’’න්ති.

826. චත්තාරිපි වත්ථූනීති උච්චාරාදීනි. පාටෙක්කන්ති පටිවිසුං එකෙකමෙව. උච්චාරං වාතිආදීසු වාසද්දෙන දන්තකට්ඨාදයොපි ගහෙතබ්බාති ආහ ‘‘දන්තකට්ඨ…පෙ… පාචිත්තියමෙවා’’ති. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු උච්චාරාදීසූති. අට්ඨමං.

9. නවමසික්ඛාපදං

830. නවමෙ රොපිමහරිතට්ඨානෙති රොපිමට්ඨානෙ ච හරිතට්ඨානෙ ච. රොපියති අස්මින්ති රොපියං, තංයෙව රොපිමං යකාරස්ස මකාරං කත්වා. එතානීති උච්චාරාදීනි. සබ්බෙසන්ති භික්ඛුභික්ඛුනීනං. යත්ථ පනාති යස්මිං ඛෙත්තෙති. නවමං.

10. දසමසික්ඛාපදං

835. දසමෙ සොණ්ඩා වාති සුරාසොණ්ඩා වා. මොරොති මයූරො. සුවොති සුකො. මක්කටොති වානරො. ආදිසද්දෙන සප්පාදයො සඞ්ගණ්හාති, මක්කටාදයොපි නච්චන්තූති සම්බන්ධො. අසංයතභික්ඛූනන්ති වාචසිකකම්මෙ අසංයතානං භික්ඛූනං, ධම්මභාණකගීතං වා හොතූති යොජනා. තන්තියා ගුණෙන බද්ධා තන්තිබද්ධා. ‘‘භි’’න්තිසඞ්ඛාතො රාසද්දො එතිස්සාති භෙරි. කුටෙන කතා භෙරි කුටභෙරි, තාය වාදිතං කුටභෙරිවාදිතං, තං වා. උදකභෙරීති උදකෙන පක්ඛිත්තා භෙරි, තාය වාදිතම්පි හොතූති සම්බන්ධො.

836. තෙසංයෙවාති යෙසං නච්චං පස්සති, තෙසංයෙව. යදි පන නච්චගීතවාදිතෙ විසුං විසුං පස්සති සුණාති, පාටෙක්කා ආපත්තියොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. අඤ්ඤතොති අඤ්ඤතො දෙසතො, පස්සතීති සම්බන්ධො. ‘‘ඔලොකෙත්වා’’ති පදෙ අපෙක්ඛිතෙ උපයොගත්ථෙ තොපච්චයො හොති. අඤ්ඤං ඔලොකෙත්වාති හි අත්ථො. අඤ්ඤතො වාදෙන්තෙ පස්සතීති යොජනා. භික්ඛුනී න ලභතීති සම්බන්ධො. අඤ්ඤෙ වත්තුම්පීති සම්බන්ධො. උපහාරන්ති පූජං. උපට්ඨානන්ති පාරිචරියං. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු සයං නච්චාදීසු.

837. අන්තරාරාමෙ වාති ආරාමස්ස අන්තරෙ වා. බහිආරාමෙ වාති ආරාමස්ස බහි වා. අඤ්ඤෙන වාති සලාකභත්තාදීහි අඤ්ඤෙන වා. තාදිසෙනාති යාදිසො චොරාදිඋපද්දවො, තාදිසෙනාති. දසමං.

ලසුණවග්ගො පඨමො.