1. පාරාජිකකණ්ඩඅත්ථයොජනා

එවං භික්ඛුවිභඞ්ගස්ස, කත්වාන යොජනානයං;

භික්ඛුනීනං විභඞ්ගස්ස, කරිස්සං යොජනානයං.

යොති විභඞ්ගො. විභඞ්ගස්සාති විභඞ්ගො අස්ස. අස්සාති හොති. තස්සාති භික්ඛුනීනං විභඞ්ගස්ස. යතොති යස්මා. අයං පනෙත්ථ යොජනා – භික්ඛූනං විභඞ්ගස්ස අනන්තරං භික්ඛුනීනං යො විභඞ්ගො සඞ්ගහිතො අස්ස, තස්ස භික්ඛුනීනං විභඞ්ගස්ස සංවණ්ණනාක්කමො පත්තො යතො, තතො තස්ස භික්ඛුනීනං විභඞ්ගස්ස අපුබ්බපදවණ්ණනං කාතුං තාව පාරාජිකෙ අයං සංවණ්ණනා හොතීති. අපුබ්බානං පදානං වණ්ණනා අපුබ්බපදවණ්ණනා, තං.

1. පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදං

656. ‘‘තෙන…පෙ… සාළ්හො’’ති එත්ථ ‘‘එත්ථා’’ති පාඨසෙසො යොජෙතබ්බො. දබ්බගුණකිරියාජාතිනාමසඞ්ඛාතෙසු පඤ්චසු සද්දෙසු සාළ්හසද්දස්ස නාමසද්දභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සාළ්හොති තස්ස නාම’’න්ති. මිගාරමාතුයාති විසාඛාය. සා හි මිගාරසෙට්ඨිනා මාතුට්ඨානෙ ඨපිතත්තා මිගාරමාතා නාම. නවකම්මං අධිට්ඨාතීති නවකම්මිකන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නවකම්මාධිට්ඨායික’’න්ති. ‘‘පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතා’’තිඉමිනා පණ්ඩා වුච්චති පඤ්ඤා, සා සඤ්ජාතා ඉමිස්සාති පණ්ඩිතාති වචනත්ථං දස්සෙති. වෙය්‍යත්තිකෙනාති විසෙසෙන අඤ්ජති පාකටං ගච්ඡතීති වියත්තො, පුග්ගලො, තස්ස ඉදං වෙය්‍යත්තිකං, ඤාණං, තෙන. ‘‘පණ්ඩා’’ති වුත්තපඤ්ඤාය ‘‘මෙධා’’ති වුත්තපඤ්ඤාය විසෙසභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘පාළිගහණෙ’’තිආදි. ‘‘මෙධා’’ති හි වුත්තපඤ්ඤා ‘‘පණ්ඩා’’ති වුත්තපඤ්ඤාය විසෙසො හොති සතිසහායත්තා. තත්‍රුපායායාති අලුත්තසමාසො ‘‘තත්‍රමජ්ඣත්තතා’’තිආදීසු (ධ. ස. අට්ඨ. යෙවාපනකවණ්ණනා) විය. ‘‘කම්මෙසූ’’ති ඉමිනා තසද්දස්ස විසයං දස්සෙති. කත්තබ්බකම්මුපපරික්ඛායාති කත්තබ්බකම්මෙසු විචාරණාය. චසද්දෙන ‘‘කතාකත’’න්ති පදස්ස ද්වන්දවාක්‍යං දස්සෙති. පරිවෙසනට්ඨානෙති පරිභුඤ්ජිතුං විසන්ති පවිසන්ති එත්ථාති පරිවෙසනං, තමෙව ඨානං පරිවෙසනට්ඨානං, තස්මිං. නිකූටෙති එත්ථ කූටසඞ්ඛාතසිඛරවිරහිතෙ ඔකාසෙති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කොණසදිසං කත්වා දස්සිතෙ ගම්භීරෙ’’ති. විත්‍යූපසග්ගො විකාරවාචකො, සරසද්දො සද්දවාචකොති ආහ ‘‘විප්පකාරසද්දො’’ති. චරති අනෙනාති චරණං පාදො, තස්මිං උට්ඨිතො ගිලානො එතිස්සාති චරණගිලානාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පාදරොගෙන සමන්නාගතා’’ති.

657. ‘‘තින්තා’’ති ඉමිනා අවස්සුතසද්දො ඉධ කිලින්නත්ථෙ එව වත්තති, න අඤ්ඤත්ථෙති දස්සෙති. අස්සාති ‘‘අවස්සුතා’’තිපදස්ස. පදභාජනෙ වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තත්ථාති පදභාජනෙ. වත්ථං රඞ්ගජාතෙන රත්තං විය, තථා කායසංසග්ගරාගෙන සුට්ඨු රත්තාති යොජනා. ‘‘අපෙක්ඛාය සමන්නාගතා’’ති ඉමිනා අපෙක්ඛා එතිස්සමත්ථීති අපෙක්ඛවතීති අත්ථං දස්සෙති. පටිබද්ධං චිත්තං ඉමිස්සන්ති පටිබද්ධචිත්තාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පටිබන්ධිත්වා ඨපිතචිත්තා වියා’’ති. දුතියපදවිභඞ්ගෙපීති ‘‘අවස්සුතො’’ති දුතියපදභාජනෙපි. පුග්ගලසද්දස්ස සත්තසාමඤ්ඤවාචකත්තා පුරිසසද්දෙන විසෙසෙති. අධොඋබ්භඉති නිපාතානං ඡට්ඨියා සමසිතබ්බභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අක්ඛකානං අධො’’තිආදි. නනු යථා ඉධ ‘‘අක්ඛකානං අධො’’ති වුත්තං, එවං පදභාජනෙපි වත්තබ්බං, කස්මා න වුත්තන්ති ආහ ‘‘පදභාජනෙ’’තිආදි. පදපටිපාටියාති ‘‘අධො’’ති ච ‘‘අක්ඛක’’න්ති ච පදානං අනුක්කමෙන. එත්ථාති අධක්ඛකඋබ්භජාණුමණ්ඩලෙසු. සාධාරණපාරාජිකෙහීති භික්ඛුභික්ඛුනීනං සාධාරණෙහි පාරාජිකෙහි. නාමමත්තන්ති නාමමෙව.

659. එවන්ති ඉමාය පාළියා විභජිත්වාති සම්බන්ධො. තත්ථාති ‘‘උභතොඅවස්සුතෙ’’තිආදිවචනෙ. ‘‘උභතොඅවස්සුතෙ’’ති පාඨො මූලපාඨොයෙව, නාඤ්ඤොති දස්සෙන්තෙන විසෙසමකත්වා ‘‘උභතොඅවස්සුතෙති උභතො අවස්සුතෙ’’ති වුත්තං. උභතොති එත්ථ උභසරූපඤ්ච තොසද්දස්ස ඡට්ඨ්‍යත්ථෙ පවත්තිඤ්ච දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘භික්ඛුනියා චෙව පුරිසස්ස චා’’ති. තත්ථ භික්ඛුනීපුරිසසද්දෙහි උභසරූපං දස්සෙති. ‘‘යා’’ති ච ‘‘ස’’ඉති ච ද්වීහි සද්දෙහි තොපච්චයස්ස ඡට්ඨ්‍යත්ථං, උභින්නං අවස්සුතභාවෙ සතීති අත්ථො. භාවපච්චයෙන විනා භාවත්ථො ඤාතබ්බොති ආහ ‘‘අවස්සුතභාවෙ’’ති. යථාපරිච්ඡින්නෙනාති ‘‘අධක්ඛකං, උබ්භජාණුමණ්ඩල’’න්ති යෙන යෙන පරිච්ඡින්නෙන. අත්තනොති භික්ඛුනියා. තස්ස වාති පුරිසස්ස වා. ඉධාපීති කායපටිබද්ධෙන කායාමසනෙපි.

තත්‍රාති තෙසු භික්ඛුභික්ඛුනීසු. න කාරෙතබ්බො ‘‘කායසංසග්ගං සාදියෙය්‍යා’’ති අවුත්තත්තාති අධිප්පායො. අචොපයමානාපීති අචාලයමානාපි, පිසද්දො සම්භාවනත්ථො, තෙන චොපයමානා පගෙවාති දස්සෙති. එවං පන සතීති චිත්තෙනෙව අධිවාසයමානාය සති පන. කිරියසමුට්ඨානතාති ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස කිරියසමුට්ඨානභාවො. තබ්බහුලනයෙනාති ‘‘වනචරකො (ම. නි. අට්ඨ. 2.201; 3.133), සඞ්ගාමාවචරො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.108) විය තස්සං කිරියායං බහුලතො සමුට්ඨානනයෙන. සාති කිරියසමුට්ඨානතා.

660. එත්ථාති උබ්භක්ඛකඅධොජාණුමණ්ඩලෙසු.

662. ‘‘එකතො අවස්සුතෙ’’ති එත්ථාපි තොපච්චයො ඡට්ඨ්‍යත්ථෙ හොති. සාමඤ්ඤවචනස්සාපි විසෙසෙ අවට්ඨානතො, විසෙසත්ථිනා ච විසෙසස්ස අනුපයොජිතබ්බතො ආහ ‘‘භික්ඛුනියා එවා’’ති. තත්‍රාති ‘‘එකතො අවස්සුතෙ’’තිආදිවචනෙ. ‘‘තථෙවා’’තිඉමිනා කායසංසග්ගරාගෙන අවස්සුතොති අත්ථං අතිදිසති. චතූසූති මෙථුනරාග කායසංසග්ගරාගගෙහසිතපෙම සුද්ධචිත්තසඞ්ඛාතෙසු චතූසු. යත්ථාති යස්මිං ඨානෙ.

663. අයං පුරිසො ඉති වා ඉත්ථී ඉති වා අජානන්තියා වාති යොජනාති. පඨමං.

2. දුතියපාරාජිකසික්ඛාපදං

664. දුතියෙ කච්චි නො සාති එත්ථ නොසද්දො නුසද්දත්ථොති ආහ ‘‘කච්චි නු සා’’ති. පරිවාරවිපත්තීති පරිජනස්ස විනාසනං. ‘‘අකිත්තී’’ති එත්ථ සම්මුඛා නින්දං ගහෙත්වා ‘‘අයසො’’තිඉමිනා පරම්මුඛා නින්දා ගහෙතබ්බාති දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘පරම්මුඛගරහා වා’’ති.

666. ‘‘යා පාරාජිකං ආපන්නා’’තිඉමිනා ‘‘සා වා’’ති එත්ථ තසද්දස්ස විසයං දස්සෙති. චතුන්නන්ති නිද්ධාරණත්ථෙ චෙතං සාමිවචනං, චතූසූති අත්ථො. පච්ඡාති සබ්බපාරාජිකානං පච්ඡා. ඉමස්මිං ඔකාසෙති පඨමතතියපාරාජිකානමන්තරෙ ඨානෙ. ඨපිතන්ති සඞ්ගීතිකාරෙහි නික්ඛිත්තං. එත්ථාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ. තත්‍රාති දුට්ඨුල්ලසික්ඛාපදෙති. දුතියං.

3. තතියපාරාජිකසික්ඛාපදං

669. තතියෙ අස්සාති ‘‘ධම්මෙන විනයෙනා’’ති පදස්ස. පදභාජනං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ඤත්තිසම්පදා චෙව අනුසාවනසම්පදා ච සත්ථුසාසනං නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඤත්ති…පෙ… සම්පදාය චා’’ති. සත්ථුසාසනෙනාති ච සත්ථු ආණාය. කම්මන්ති උක්ඛෙපනීයකම්මං. තත්ථාති සඞ්ඝෙ. ‘‘වචනං නාදියතී’’තිආදීසු විය සඞ්ඝං වා නාදියතීති එත්ථ නාදියනං නාම නානුවත්තනමෙවාති ආහ ‘‘නානුවත්තතී’’ති. තත්ථාති සඞ්ඝාදීසු. අයං තාව සංවාසොති සහ භික්ඛූ වසන්ති එත්ථාති සංවාසොති අත්ථෙන අයං එකකම්මාදි සංවාසො නාම. ‘‘සහ අයනභාවෙනා’’තිඉමිනා සහ අයන්ති පවත්තන්තීති සහායාති වචනත්ථං දස්සෙති. තෙති භික්ඛූ. යෙහි චාති භික්ඛූහි ච. තස්සාති උක්ඛිත්තකස්ස. තෙනාති උක්ඛිත්තකෙන. අත්තනොති උක්ඛිත්තකස්සාති. තතියං.

4. චතුත්ථපාරාජිකසික්ඛාපදං

675. චතුත්ථෙ මෙථුනරාගෙන අවස්සුතා නාධිප්පෙතා, කායසංසග්ගරාගෙන අවස්සුතාවාධිප්පෙතාති ආහ ‘‘කායසංසග්ගරාගෙන අවස්සුතා’’ති. ‘‘පුරිසපුග්ගලස්සා’’තිපදං න හත්ථසද්දෙන සම්බන්ධිතබ්බං, ගහණසද්දෙනෙව සම්බන්ධිතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යං පුරිසපුග්ගලෙනා’’තිආදි. තන්ති ගහණං, ‘‘හත්ථග්ගහණ’’න්ති වුත්තවචනං උපලක්ඛණමත්තමෙවාති ආහ ‘‘අඤ්ඤම්පී’’තිආදි. තත්ථ ‘‘අඤ්ඤම්පී’’ති හත්ථගහණතො ඉතරම්පි. අපාරාජිකක්ඛෙත්තෙති උබ්භක්ඛකෙ අධොජාණුමණ්ඩලෙ. අස්සාති ‘‘හත්ථග්ගහණ’’න්තිපදස්ස. එත්ථාති ‘‘අසද්ධම්මස්ස පටිසෙවනත්ථායා’’තිපදෙ. කායසංසග්ගොති කායසංසග්ගො එව. තෙන වුත්තං ‘‘න මෙථුනධම්මො’’ති. හීති සච්චං, යස්මා වා. එත්ථාති කායසංසග්ගගහණෙ. සාධකන්ති ඤාපකං.

තිස්සිත්ථියොති භුම්මත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං. තීසු ඉත්ථීසූති හි අත්ථො, තිස්සො ඉත්ථියො උපගන්ත්වාති වා යොජෙතබ්බො. එසෙව නයො පරතොපි. යං මෙථුනං අත්ථි, තං න සෙවෙති යොජනා. න සෙවෙති ච න සෙවති. තිකාරස්ස හි එකාරො. තයො පුරිසෙති තීසු පුරිසෙසු, තෙ වා උපගන්ත්වා. තයො ච අනරියපණ්ඩකෙති තීසු අනරියසඞ්ඛාතෙසු උභතොබ්‍යඤ්ජනකෙසු ච පණ්ඩකෙසු ච, තෙ වා උපගන්ත්වාති යොජනා. න චාචරෙ මෙථුනං බ්‍යඤ්ජනස්මින්ති අත්තනො නිමිත්තස්මිං මෙථුනං න ච ආචරති. ඉදං අනුලොමපාරාජිකං සන්ධාය වුත්තං. ඡෙජ්ජං සියා මෙථුනධම්මපච්චයාති මෙථුනධම්මකාරණා ඡෙජ්ජං සියා, පාරාජිකං භවෙය්‍යාති අත්ථො. කුසලෙහීති පඤ්හාවිසජ්ජනෙ ඡෙකෙහි, ඡෙකකාමෙහි වා. අයං පඤ්හො අට්ඨවත්ථුකං සන්ධාය වුත්තො.

පඤ්හාවිසජ්ජනත්ථාය චින්තෙන්තානං සෙදමොචනකාරණත්තා ‘‘සෙදමොචනගාථා’’ති වුත්තා. විරුජ්ඣතීති ‘‘න මෙථුනධම්මො’’ති වචනෙන ‘‘ඡෙජ්ජං සියා මෙථුනධම්මපච්චයා’’ති වචනං විරුජ්ඣති, න සමෙතීති අත්ථො. ඉති චෙ වදෙය්‍ය, න විරුජ්ඣති. කස්මා? මෙථුනධම්මස්ස පුබ්බභාගත්තාති යොජනා. ඉමිනා මෙථුනධම්මස්ස පුබ්බභාගභූතො කායසංසග්ගොව උපචාරෙන තත්ථ මෙථුනධම්මසද්දෙන වුත්තො, න ද්වයංද්වයසමාපත්තීති දීපෙති. හිසද්දො විත්ථාරජොතකො. පරිවාරෙයෙව වුත්තානීති සම්බන්ධො. වණ්ණාවණ්ණොති සුක්කවිසට්ඨි. ධනමනුප්පාදානන්ති සඤ්චරිත්තං. ‘‘ඉමිනා පරියායෙනා’’ති ඉමිනා ලෙසෙන සමීපූපචාරෙනාති අත්ථො. එතෙනුපායෙනාති ‘‘හත්ථග්ගහණං සාදියෙය්‍යා’’තිපදෙ වුත්තඋපායෙන. සබ්බපදෙසූති සබ්බෙසු ‘‘සඞ්ඝාටිකණ්ණග්ගහණං සාදියෙය්‍යා’’තිආදීසු පදෙසු. අපි චාති එකංසෙන, විසෙසං වක්ඛාමීති අධිප්පායො. ‘‘එවංනාමකං ඨාන’’න්ති ඉමිනා ‘‘ඉත්ථංනාමං ඉමස්ස ඨානස්සා’’ති වචනත්ථං දීපෙති.

676. එකන්තරිකාය වාති එත්ථ වාසද්දෙන ද්වන්තරිකාදීනිපි සඞ්ගය්හන්ති. යෙන තෙනාති යෙන වා තෙන වා. ද්විතිචතුප්පඤ්චඡවත්ථූනි පෙය්‍යාලවසෙන වා වාසද්දෙන වා ගහෙතබ්බානි. අපි චාති කිඤ්ච භිය්‍යො, වත්තබ්බවිසෙසං වක්ඛාමීති අධිප්පායො. එත්ථාති ‘‘ආපත්තියො දෙසෙත්වා’’ති වචනෙ. හීති සච්චං. වුත්තන්ති පරිවාරෙ වුත්තං. තත්‍රාති පුරිමවචනාපෙක්ඛං. දෙසිතා ආපත්ති ගණනූපිකාති යොජනා. එකං වත්ථුං ආපන්නා යා භික්ඛුනීති යොජනා. ධුරනික්ඛෙපං කත්වාති ‘‘ඉමඤ්ච වත්ථුං, අඤ්ඤම්පි ච වත්ථුං නාපජ්ජිස්සාමී’’ති ධුරනික්ඛෙපං කත්වා. යා පන සඋස්සාහාව දෙසෙතීති යොජනාති. චතුත්ථං.

සාධාරණාති භික්ඛුනීහි සාධාරණා. එත්ථාති ‘‘උද්දිට්ඨා ඛො අය්‍යායො’’තිආදිවචනෙ.

ඉති සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

භික්ඛුනිවිභඞ්ගෙ පාරාජිකකණ්ඩවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.