4. පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදං

108. චතුත්ථෙ හිමමෙව හිමන්තො, හිමන්තෙ නියුත්තො හෙමන්තිකො, කාලොති ආහ ‘‘හෙමන්තකාලෙ’’ති. ඔතාපෙන්තා පක්කමිංසූති සම්බන්ධො. කාලසද්දස්ස සම්බන්ධිසද්දත්තා සම්බන්ධාපෙක්ඛොති ආහ ‘‘යස්ස කස්සචී’’ති. හිමවස්සෙනාති හිමෙන ච වස්සෙන ච.

110. ‘‘වස්සිකො’’ති න සඞ්කෙතාති අවස්සිකසඞ්කෙතා. ‘‘අට්ඨ මාසෙ’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි ‘‘අවස්සිකසඞ්කෙතෙ’’ති විසෙසිතත්තා හෙමන්තිකගිම්හිකමාසායෙව ගහෙතබ්බාති ආහ ‘‘චත්තාරො හෙමන්තිකෙ’’තිආදි. යත්ථාති යස්මිං රුක්ඛෙ. න ඌහදන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘කාකා වා’’ති එත්ථ වාසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤෙ වා සකුන්තා’’ති. තස්මාති යස්මා අනුජානාති, තස්මා. යත්ථාති යස්මිං රුක්ඛෙ, විස්සමිත්වා ගච්ඡන්තීති යොජනා. යස්මින්ති රුක්ඛෙ, කත්වා වසන්තීති යොජනා. අට්ඨ මාසෙ එවාති සම්භවතො ආහ ‘‘යෙසු ජනපදෙසූ’’තිආදි. තෙසුපීති ජනපදෙසුපි. අවස්සිකසඞ්කෙතෙ එවාති සම්භවතො ආහ ‘‘යත්ථා’’තිආදි. යත්ථාති යෙසු ජනපදෙසු. ‘‘විගතවලාහකං විසුද්ධං නභං හොතී’’ති ඉමිනා සචෙ අවිගතවලාහකං අවිසුද්ධං නභං හොති, නික්ඛිපිතුං න වට්ටතීති දීපෙති. ‘‘එවරූපෙ කාලෙ’’ති පදං ‘‘නික්ඛිපිතුං වට්ටතී’’ති පදෙ ආධාරො.

අබ්භොකාසිකෙනාපීති අබ්භොකාසධුතඞ්ගයුත්තෙනාපි. පිසද්දො රුක්ඛමූලිකස්ස අපෙක්ඛකො. වත්තං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘තස්ස හී’’තිආදි. තස්සාති අබ්භොකාසිකස්ස. හිසද්දො විත්ථාරජොතකො. තත්ථෙවාති පුග්ගලිකමඤ්චකෙයෙව. සඞ්ඝිකං මඤ්චන්ති සම්බන්ධො. වීතමඤ්චකොති වායිතමඤ්චකො. තස්මින්ති වීතමඤ්චකෙ. පුරාණමඤ්චකො නස්සන්තොපි අනග්ඝොති ආහ ‘‘පුරාණමඤ්චකො ගහෙතබ්බො’’ති. චම්මෙන අවනහිතබ්බොති ඔනද්ධො, සො එව ඔනද්ධකො. ගහෙත්වා ච පන පඤ්ඤපෙත්වා නිපජ්ජිතුං න වට්ටතීති යොජනා. අසමයෙති වස්සිකසඞ්ඛාතෙ අකාලෙ. චතුග්ගුණෙනාපීති චතුපටලෙනපි. වට්ටන්ති වලාහකා ආවට්ටන්ති අස්මිං සමයෙති වට්ටුලො, සො එව වට්ටලිකො, සත්තාහං වට්ටලිකො, සත්තාහො වා වට්ටලිකො සත්තාහවට්ටලිකො, සො ආදි යෙසං තානීති සත්තාහවට්ටලිකාදීනි. ආදිසද්දෙන සත්තාහතො ඌනාධිකානි ගහෙතබ්බානි. කායානුගතිකත්තාති කායං අනුගමකත්තා කායසදිසත්තාති අත්ථො.

පණ්ණකුටීසූති පණ්ණෙන ඡාදිතකුටීසු. සභාගභික්ඛූනන්ති අත්තනා සභාගභික්ඛූනං, සන්තිකන්ති සම්බන්ධො. අනොවස්සකෙ ඨානෙති යොජනා. ලග්ගෙත්වාති ලම්බෙත්වා, අයමෙව වා පාඨො. ‘‘සම්මජ්ජනි’’න්ති පදං ‘‘ගහෙත්වා’’ති පදෙ අවුත්තකම්මං, ‘‘ඨපෙතබ්බා’’ති පදෙ වුත්තකම්මං. ධොවිත්වාති සම්මජ්ජනිං සුද්ධං කත්වා. උපොසථාගාරාදීසූතිආදිසද්දෙන පරිවෙණාදීනි ගහෙතබ්බානි.

යො පන භික්ඛු ගන්තුකාමො හොති, තෙනාති යොජනා. තත්ථාති සාලායං. යත්ථ කත්ථචීති යස්මිං කිස්මිඤ්චි ඨානෙ. පාකතිකට්ඨානෙති පකතියා ගහිතට්ඨානෙ. තත්‍ර තත්‍රෙවාති තෙසු තෙසු චෙතියඞ්ගණාදීසුයෙව. අසනසාලන්ති අසන්ති භක්ඛන්ති අස්සං සාලායන්ති අසනා, අසනා ච සා සාලා චෙති අසනසාලා, භොජනසාලාති අත්ථො. තත්‍රාති තස්ස සම්මජ්ජන්තස්ස, තස්මිං ‘‘වත්තං ජානිතබ්බ’’න්ති පාඨෙ වා. මජ්ඣතොති පවිත්තතො, සුද්ධට්ඨානතොති අත්ථො. පාදට්ඨානාභිමුඛාති සම්මජ්ජන්තස්ස පාදට්ඨානං අභිමුඛා. වාලිකා හරිතබ්බාති පංසු ච වාලිකා ච අපනෙතබ්බා. සම්මුඤ්චනීසලාකාය පරං පෙල්ලෙතබ්බාති අධිප්පායො. බහීති සම්මජ්ජිතබ්බතලතො බහි.

111. මසාරකොතීති එත්ථ ඉතිසද්දො නාමපරියායො, මසාරකො නාමාති අත්ථො. එවං බුන්දිකාබද්ධොතීතිආදීසුපි. පාදෙ මසිත්වා විජ්ඣිත්වා තත්ථ අටනියො පවෙසෙතබ්බා එත්ථාති මසාරකො. බුන්දො එව බුන්දිකො, පාදො, තස්මිං ආබද්ධා බන්ධිතා අටනී යස්සාති බුන්දිකාබද්ධො. කුළීරස්ස පාදො විය පාදො යස්සාති කුළීරපාදකො, යථා කුළීරො වඞ්කපාදො හොති, එවං වඞ්කපාදොති වුත්තං හොති. ආහච්ච අඞ්ගෙ විජ්ඣිත්වා තත්ථ පවෙසිතො පාදො යස්සාති ආහච්චපාදකො. ආණින්ති අග්ගඛිලං. මඤ්චති පුග්ගලං ධාරෙතීති මඤ්චො. පීඨති විසමදුක්ඛං හිංසතීති පීඨං. පණවොති එකො තූරියවිසෙසො, තස්ස සණ්ඨානං කත්වාති අත්ථො. තඤ්හි එතරහි බුද්ධපටිමස්ස පල්ලඞ්කසණ්ඨානං හොති. තන්ති කොච්ඡං. කරොන්ති කිරාති සම්බන්ධො. එත්ථාති සෙනාසනපරිභොගෙ. හීති සච්චං. තන්ති කොච්ඡං මහග්ඝං හොති, මහග්ඝත්තා භද්දපීඨන්තිපි වුච්චති. යෙනාති යෙන භික්ඛුනා. ‘‘ථාමමජ්ඣිමස්සා’’ති පදෙන පමාණමජ්ඣිමං නිවත්තෙති.

එත්ථාති ‘‘අනාපුච්ඡං වා ගච්ඡෙය්‍යා’’ති පදෙ. ථෙරො ආණාපෙතීති යොජනා. ආණාපෙතීති ච ආණ-ධාතුයා එව පෙසනසඞ්ඛාතස්ස හෙත්වත්ථස්ස වාචකත්තා ණාපෙසද්දො ස්වත්ථොව. සොති දහරො. තථාති යථා ථෙරෙන වුත්තො, තථා කත්වාති අත්ථො. තත්ථාති දිවාට්ඨානෙ, මඤ්චපීඨෙ වා. තතොති ඨපනකාලතො. පරිබුන්ධෙති හිං සෙතීති පලිබොධො, පරිසද්දො උපසග්ගො, සො විකාරවසෙන අඤ්ඤථා ජාතො. සො පලිබොධො අඤ්ඤත්ථ ආවාසාදිකො, ඉධ පන සන්ථරාපිතමඤ්චාදිකො. සායන්ති සායන්හෙ, භුම්මත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං. ථෙරො භණතීති සම්බන්ධො. තත්ථාති මඤ්චපීඨෙ. ‘‘බාලො හොතී’’ති වත්වා තස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනුග්ගහිතවත්තො’’ති. අනුග්ගහිතං වත්තං යෙනාති අනුග්ගහිතවත්තො, ථෙරො. තජ්ජෙතීති උබ්බෙජෙති. තස්මින්ති දහරෙ. අස්සාති ථෙරස්ස.

ආණත්තික්ඛණෙයෙවාති ථෙරස්ස පෙසනක්ඛණෙයෙව. දහරො වදතීති යොජනා. ‘‘ථෙරො’’ති පදං ‘‘වත්වා ගච්ඡතී’’ති පදද්වයෙ කත්තා, ‘‘කාරෙතබ්බො’’ති පදෙ කම්මං. නන්ති මඤ්චපීඨං, ‘‘පඤ්ඤපෙත්වා’’තිපදමපෙක්ඛිය එවං වුත්තං. නන්ති දහරං වා. ‘‘වත්වා’’ති පදමපෙක්ඛිය එවං වුත්තං. තත්ථෙවාති මඤ්චපීඨෙයෙව. අස්සාති ථෙරස්ස. තත්ථාති දිවාට්ඨානෙ. භොජනසාලතො අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තොති භොජනසාලතො නික්ඛමිත්වා මඤ්චපීඨපඤ්ඤාපනට්ඨානතො අඤ්ඤං ඨානං ගච්ඡන්තො, ථෙරොති යොජනා. තත්ථෙවාති දිවාට්ඨානෙයෙව. යත්‍රිච්ඡතීති යං ඨානං ගන්තුමිච්ඡතීති අත්ථො. අන්තරසන්නිපාතෙති සකලං අහොරත්තං අසන්නිපාතෙත්වා අන්තරෙ සන්නිපාතෙ සතීති යොජනා.

තත්ථාති තස්මිං ඨානෙ. ආගන්තුකා ගණ්හන්තීති සම්බන්ධො. තතොති ගණ්හනතො. තෙසන්ති ආගන්තුකානං. යෙහීති ආවාසිකො වා හොතු, ආගන්තුකො වා, යෙහි භික්ඛූහි. තෙති නිසින්නකභික්ඛූ. උද්ධං පාළිපාඨං සාරෙති පවත්තෙතීති උස්සාරකො. ධම්මකථායං සාධූති ධම්මකථිකො. තස්මින්ති උස්සාරකෙ වා ධම්මකථිකෙ වා. අහොරත්තන්ති අහො ච රත්ති ච අහොරත්තං, අච්චන්තසංයොගපදං. ඉතරස්මින්ති පඨමං නිසින්නභික්ඛුතො අඤ්ඤස්මිං භික්ඛුම්හීති යොජනා. අන්තොඋපචාරට්ඨෙයෙවාති ලෙඩ්ඩුපාතසඞ්ඛාතස්ස උපචාරස්ස අන්තො ඨිතෙයෙව, අනාදරෙ චෙතං භුම්මං. සබ්බත්ථාති ආපත්තිවාරඅනාපත්තිවාරෙසු.

112. චිමිලිකං වාතිආදීසු විනිච්ඡයො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. තන්ති චිමිලිකත්ථරණං. උත්තරි අත්ථරිතබ්බන්ති උත්තරත්ථරණන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උත්තරත්ථරණං නාමා’’තිආදි. භූමියන්ති සුධාදිපරිකම්මෙන අකතායං පකතිභූමියං. චම්මඛණ්ඩොති එත්ථ චම්මංයෙව අන්තෙ ඛණ්ඩත්තා ඡින්නත්තා චම්මඛණ්ඩොති වුච්චති. නනු සීහචම්මාදීනි න කප්පන්තීති ආහ ‘‘අට්ඨකථාසු හී’’තිආදි. හීති සච්චං. තස්මාති යස්මා න දිස්සති, තස්මා. පරිහරණෙයෙවාති අත්තනො සන්තකන්ති පරිච්ඡින්දිත්වා, පුග්ගලිකන්ති වා පරිග්ගහෙත්වා තං තං ඨානං හරණෙයෙව. පාදො පුඤ්ඡීයති සොධීයති එතායාති පාදපුඤ්ඡනීති කත්වා රජ්ජුපිලොතිකායො පාදපුඤ්ඡනීති වුච්චතීති ආහ ‘‘පාදපුඤ්ඡනී නාමා’’තිආදි. මයසද්දලොපං කත්වා ඵලකපීඨන්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඵලකපීඨං නාම ඵලකමයං පීඨ’’න්ති. ඵලකඤ්ච පීඨඤ්ච ඵලකපීඨන්ති වා දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අථ වා’’ති. එතෙනාති ‘‘ඵලකපීඨ’’න්ති පදෙන. ‘‘සඞ්ගහිත’’න්ති පදෙ කරණං, කත්තා වා. බීජනිපත්තකන්ති චතුරස්සබීජනීයෙව සකුණපත්තසදිසත්තා බීජනිපත්තකං, සදිසත්ථෙ කො. ‘‘අජ්ඣොකාසෙ’’ති පදං ‘‘පචිත්වා’’ති පදෙ ආධාරො. අග්ගිසාලායන්ති අග්ගිනා පචනසාලායං. පබ්භාරෙති ලෙණසදිසෙ පබ්භාරෙ. යත්ථාති යස්මිං ඨානෙ.

යස්මින්ති පුග්ගලෙ. ‘‘අත්තනො පුග්ගලිකමිව හොතී’’ති ඉමිනා අනාපත්තීති දස්සෙති.

113. යො භික්ඛු වා ලජ්ජී හොති, තථාරූපං භික්ඛුං වා ති යොජනා. ‘‘ලජ්ජී හොතී’’ති වත්වා තස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අත්තනො පලිබොධං විය මඤ්ඤතී’’ති. යොති ආපුච්ඡකො භික්ඛු. ‘‘කෙනචි උපද්දුතං හොතී’’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘සචෙපි හී’’තිආදි. හිසද්දො විත්ථාරජොතකො. වුඩ්ඪතරො භික්ඛු ගණ්හාතීති සම්බන්ධො. තං පදෙසන්ති සෙනාසනට්ඨපිතට්ඨානං. ආපදාසූති විපත්තීසූති. චතුත්ථං.