5. සහසෙය්‍යසික්ඛාපදං
49. පඤ්චමෙ මුට්ඨා සති එතෙසන්ති මුට්ඨස්සතී. නත්ථි සම්පජානං එතෙසන්ති අසම්පජානා. භවඞ්ගොතිණ්ණකාලෙති නිද්දොක්කමනකාලෙ.
50. ‘‘පකතියා’’ති පදං ‘‘දෙන්තී’’ති පදෙ විසෙසනං. තෙ භික්ඛූ දෙන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘ගාරවෙනා’’ති පදඤ්ච ‘‘සික්ඛාකාමතායා’’ති පදඤ්ච ‘‘දෙන්තී’’ති පදෙ හෙතු. සීසස්ස උපධානං උස්සීසං, තස්ස කරීයතෙ උස්සීසකරණං, තංයෙව අත්ථො පයොජනං උස්සීසකරණත්ථො, තදත්ථාය. තත්‍රාති පුරිමවචනාපෙක්ඛං, ‘‘සික්ඛාකාමතායා’’ති වචනෙති අත්ථො. නිදස්සනන්ති සෙසො. අථ වා සික්ඛාකාමතායාති පච්චත්තෙ භුම්මවචනං. ‘‘ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මි’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.195 ආදයො) විය. ඉදම්පි සික්ඛාකාමතාය අයං සික්ඛාකාමතා සික්ඛාකාමභාවො හොතීති යොජනා. එස නයො ‘‘තත්‍රිදං සමන්තපාසාදිකාය සමන්තපාසාදිකත්තස්මි’’න්තිආදීසුපි. භික්ඛූ ඛිපන්තීති යොජනා. තන්ති ආයස්මන්තං රාහුලං. අථාති ඛිපනතො පච්ඡා. ඉදන්ති වත්ථු. සම්මුඤ්චනිකචවරඡඩ්ඩනකානි සන්ධාය වුත්තං. තෙනායස්මතා රාහුලෙන පාතිතං නු ඛොති යොජනා. සො පනායස්මා ගච්ඡතීති සම්බන්ධො. අපරිභොගා අඤ්ඤෙසන්ති අඤ්ඤෙහි න පරිභුඤ්ජිතබ්බා.
51. හීති සච්චං, යස්මා වා. සයනං සෙය්‍යා, කායපසාරණකිරියා, සයන්ති එත්ථාති සෙය්‍යා, මඤ්චපීඨාදි. තදුභයම්පි එකසෙසෙන වා සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන වා එකතො කත්වා ‘‘සහසෙය්‍ය’’න්ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සෙය්‍යා’’තිආදි. තත්ථාති ද්වීසු සෙය්‍යාසු. තස්මාති යස්මා ද්වෙ සෙය්‍යා දස්සිතා, තස්මා. ‘‘සබ්බච්ඡන්නා’’තිආදිනා ලක්ඛණං වුත්තන්ති යොජනා. පාකටවොහාරන්ති ලොකෙ විදිතං වචනං. දුස්සකුටියන්ති දුස්සෙන ඡාදිතකුටියං. අට්ඨකථාසු යථාවුත්තෙ පඤ්චවිධච්ඡදනෙයෙව ගය්හමානෙ කො දොසොති ආහ ‘‘පඤ්චවිධච්ඡදනෙයෙවා’’තිආදි. යං පන සෙනාසනං පරික්ඛිත්තන්ති සම්බන්ධො. පාකාරෙන වාති ඉට්ඨකසිලාදාරුනා වා. අඤ්ඤෙන වාති කිලඤ්ජාදිනා වා. වත්ථෙනපීති පිසද්දො පගෙව ඉට්ඨකාදිනාති දස්සෙති. යස්සාති සෙනාසනසඞ්ඛාතාය සෙය්‍යාය. උපරීති වා සමන්තතොති වා යොජනා. එකෙන ද්වාරෙන පවිසිත්වා සබ්බපාසාදස්ස වළඤ්ජිතබ්බතං සන්ධාය වුත්තං ‘‘එකූපචාරො’’ති. සතගබ්භං වා චතුස්සාලං එකූපචාරං හොතීති සම්බන්ධො. තන්ති සෙනාසනසඞ්ඛාතං සෙය්‍යං.
තත්ථාති සෙනාසනසඞ්ඛාතායං සෙය්‍යායං. සම්බහුලා සාමණෙරා සචෙ හොන්ති, එකො භික්ඛු සචෙ හොතීති යොජනා. ‘‘සාමණෙරා’’ති ඉදං පච්චාසන්නවසෙන වුත්තං, උපලක්ඛණවසෙන වා අඤ්ඤෙහිපි සහසෙය්‍යානං ආපත්තිසම්භවතො. තෙති සාමණෙරා. සබ්බෙසන්ති භික්ඛූනං. තස්සාති සාමණෙරස්ස. එසෙව නයොති එසො එව නයො, න අඤ්ඤො නයොති අත්ථො. අථ වා එසෙව නයොති එසො ඉව නයො, එසො එතාදිසො නයො ඉව අයං නයො දට්ඨබ්බොති අත්ථො.
අපි චාති එකංසෙන. එත්ථාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ. චතුක්කන්ති එකාවාසඑකානුපසම්පන්නං, එකාවාසනානුපසම්පන්නං, නානාවාසඑකානුපසම්පන්නං, නානාවාසනානුපසම්පන්නන්ති චතුසමූහං, චතුපරිමාණං වා. යොති භික්ඛු. හිසද්දො විත්ථාරජොතකො, තං වචනං විත්ථාරයිස්සාමීති අත්ථො, විත්ථාරො මයා වුච්චතෙති වා. දෙවසිකන්ති දිවසෙ දිවසෙ. ණිකපච්චයො හි විච්ඡත්ථවාචකො. යොපි සහසෙය්‍යං කප්පෙති, තස්සාපි ආපත්තීති යොජෙතබ්බො. තත්‍රාති ‘‘තිරච්ඡානගතෙනාපී’’ති වචනෙ.
‘‘අපදානං අහිමච්ඡා, ද්විපදානඤ්ච කුක්කුටී;
චතුප්පදානං මජ්ජාරී, වත්ථු පාරාජිකස්සිමා’’ති. (පාරා. අට්ඨ. 1.55);
ඉමං ගාථං සන්ධාය වුත්තං ‘‘වුත්තනයෙනෙවා’’ති. තස්මාති යස්මා වෙදිතබ්බො, තස්මා. ගොධාති කුණ්ඩො. බිළාලොති ආඛුභුජො. මඞ්ගුසොති නකුලො.
අසම්බද්ධභිත්තිකස්ස කතපාසාදස්සාති යොජනා. තුලාති එත්ථ තුලා නාම ථම්භාන, මුපරි දක්ඛිණුත්තරවිත්ථාරවසෙන ඨපිතො දාරුවිසෙසො ථලති ථම්භෙසු පතිට්ඨාතීති කත්වා. තා පන හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදතො තිස්සො, උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන පන පඤ්චසත්තනවාදයො. නානූපචාරෙ පාසාදෙති සම්බන්ධො.
වාළසඞ්ඝාටාදීසූති වාළරූපං දස්සෙත්වා කතෙසු සඞ්ඝාටාදීසු. ආදිසද්දෙන තුලං සඞ්ගණ්හාති. එත්ථ ච සඞ්ඝාටො නාම තුලාන, මුපරි පුබ්බපච්ඡිමායාමවසෙන ඨපිතො කට්ඨවිසෙසො සම්මා ඝටෙන්ති එත්ථ ගොපානස්‍යාදයොති කත්වා. තෙ පන තයො හොන්ති. නිබ්බකොසබ්භන්තරෙති ඡදනකොටිඅබ්භන්තරෙ. පරිමණ්ඩලං වා චතුරස්සං වා සෙනාසනං හොතීති සම්බන්ධො. තත්‍රාති තස්මිං සෙනාසනෙ. අපරිච්ඡින්නො ගබ්භස්ස උපචාරො එතෙසන්ති අපරිච්ඡින්නගබ්භූපචාරා සබ්බගබ්භා, තෙ පවිසන්තීති අත්ථො. නිපන්නානං භික්ඛූනන්ති යොජනා. තත්‍රාති තස්මිං පමුඛෙ. පමුඛස්ස සබ්බච්ඡන්නත්තා, සබ්බපරිච්ඡන්නත්තා ච ආපත්තිං කරොතීති යොජනා. නනු පමුඛෙ ඡන්නමෙව අත්ථි, නො පරිච්ඡන්නන්ති ආහ ‘‘ගබ්භපරික්ඛෙපො’’තිආදි. හීති සච්චං.
යං පන අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ජගතීති පථවියා ච මන්දිරාලින්දවත්ථුස්ස ච නාමමෙතං. ඉධ පන මන්දිරාලින්දවත්ථුසඞ්ඛාතා භූභෙදා ගහිතා. තත්ථාති අන්ධකට්ඨකථායං. කස්මා පාළියා න සමෙතීති ආහ ‘‘දසහත්ථුබ්බෙධාපී’’තිආදි. හීති යස්මා. තත්ථාති අන්ධකට්ඨකථායං. යෙපි මහාපාසාදා හොන්තීති යොජනා. තෙසුපීති මහාපාසාදෙසුපි.
සුධාඡදනමණ්ඩපස්සාති එත්ථ ‘‘සුධා’’ති ඉදං උපලක්ඛණවසෙන වුත්තං යෙන කෙනචි ඡදනමණ්ඩපස්සාපි අධිප්පෙතත්තා. මණ්ඩං වුච්චති සූරියරස්මි, තං පාති රක්ඛති, තතො වා ජනන්ති මණ්ඩපං. නනු එකූපචාරං හොති පාකාරස්ස ඡිද්දත්තාති ආහ ‘‘න හී’’තිආදි. හීති සච්චං, යස්මා වා. වළඤ්ජනත්ථාය එවාති එවකාරො යොජෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘න වළඤ්ජනූපච්ඡෙදනත්ථායා’’ති. අථ වා ‘‘සද්දන්තරත්ථාපොහනෙන සද්දො අත්ථං වදතී’’ති (උදා. අට්ඨ. 1; දී. නි. ටි. 1.1; ම. නි. ටී. 1.මූලපරියායසුත්තවණ්ණනා; සං. නි. ටී. 1.1.ඔඝතරණසුත්තවණ්ණනා; අ. නි. ටී. 1.1.රුපාදිවග්ගවණ්ණනා) වුත්තත්තා ‘‘න වළඤ්ජනූපච්ඡෙදනත්ථායා’’ති වුත්තං. කවාටන්ති එත්ථ ද්වාරමෙව අධිප්පෙතං පරියායෙන වුත්තත්තා, අසති ච ද්වාරෙ කවාටස්සාභාවතො. සංවරණවිවරණකාලෙ කවති සද්දං කරොතීති කවාටං.
තත්‍රාති ‘‘එකූපචාරත්තා’’ති වචනෙ. යස්සාති පරවාදිනො. අනුයොගො සියාති යොජනා. ඉධාති ඉමස්මිං සහසෙය්‍යසික්ඛාපදෙ, වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තත්ථාති පිහිතද්වාරෙ ගබ්භෙ. සොති පරවාදී. සබ්බච්ඡන්නත්තා ආපත්ති ඉති වුත්තෙති යොජනා. එසෙව නයො ‘‘සබ්බපරිච්ඡන්නතා න හොතී’’ති එත්ථාපි. පච්චාගමිස්සතීති පති ආගමිස්සති, පුන ආගමිස්සතීති අත්ථො.
බ්‍යඤ්ජනමත්තෙනෙවාති ‘‘සබ්බච්ඡන්නා’’තිආදිඅක්ඛරපදමත්තෙනෙව, න අත්ථවසෙන. ‘‘එවඤ්ච සතී’’ති ඉමිනා අබ්‍යාපිතදොසං දස්සෙති. තතොති අනාපත්තිතො, පරිහායෙය්‍යාති සම්බන්ධො. තස්මාති යස්මා අනියතෙසු වුත්තං, තස්මා. තත්ථාති අනියතෙසු. ඉධාපීති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙපි. යං යන්ති සෙනාසනං. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු සෙනාසනෙසු, සහසෙය්‍යාපත්ති හොතීති සම්බන්ධො.
53. ද්වීසු අට්ඨකථාවාදෙසු මහාඅට්ඨකථාවාදොව යුත්තොති සො පච්ඡා වුත්තො.
ඉමිනාපීති සෙනම්බමණ්ඩපෙනාපි. එතන්ති ජගතියා අපරික්ඛිත්තතං. යථාති යංසද්දත්ථො තතියන්තනිපාතො, යෙන සෙනම්බමණ්ඩපෙනාති අත්ථොති. පඤ්චමං.