1. අනාථපිණ්ඩිකොවාදසුත්තවණ්ණනා

383. අධිමත්තගිලානොති අධිකාය මත්තාය මරණස්ස ආසන්නතාය අතිවිය ගිලානොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘මරණසෙය්‍යං උපගතො’’ති. අඛණ්ඩං අකාසි ගහපතිනො සත්ථරි පරමපෙමත්තා. යත්තකං චස්සාති, ‘‘සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා’’ති වුත්තං යත්තකං අස්ස ගහපතිස්ස.

384. ඔසක්කන්තීති පරිහායන්ති. ඔත්ථරන්තීති අභිභවන්ති. උස්මා නාම කම්මජතෙජොධාතු, සා සහ ජීවිතින්ද්‍රියනිරොධා පරියාදියති, යාව තා ආයුඋස්මා වත්තන්ති, තාව මරණන්තිකා වෙදනා වත්තන්තෙව විඤ්ඤාණස්ස අනිරුද්ධත්තා. තෙනාහ ‘‘යාව උස්මා’’තිආදි.

385. තීහි ගාහෙහීති තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහෙහි. පටිබාහිතුං වික්ඛම්භෙතුං. චක්ඛුං තීහි ගාහෙහි න ගණ්හිස්සාමීති මානග්ගාහපටික්ඛෙපමුඛෙන චක්ඛුස්මිං අනිච්චානුපස්සනාති දස්සෙති. අනිච්චානුපස්සනාය හි සති අප්පතිට්ඨො මානග්ගාහො, දුක්ඛානුපස්සනාය සති අප්පතිට්ඨො තණ්හාග්ගාහො, අනත්තානුපස්සනාය සති අප්පතිට්ඨො දිට්ඨිග්ගාහොති, ගාහො ච නාම ඔළාරිකො, තස්මිං විගතෙපි නිකන්ති තිට්ඨෙය්‍යාති තං විජහාපෙතුකාමෙන, – ‘‘න ච මෙ චක්ඛුනිස්සිතං විඤ්ඤාණං භවිස්සතී’’ති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘විඤ්ඤාණඤ්චාපි මෙ චක්ඛුනිස්සිතං න භවිස්සතී’’ති. සබ්බං කාමභවරූපන්ති කාමභූමිපරියාපන්නං සබ්බං රූපක්ඛන්ධමාහ – ‘‘කාමරූපභවරූප’’න්ති වා පාඨො. සො යුත්තො ඉමස්ස වාරස්ස එව අනවසෙසපඤ්චවොකාරභවපරියාපන්නතො. තථා හි උපරි චතුවොකාරභවො අනවසෙසතො වුත්තො.

386. ඉධලොකන්ති එත්ථ සඞ්ඛාරලොකවිසයොති අධිප්පායෙන, ‘‘වසනට්ඨානං වා’’තිආදි වුත්තං, තඤ්ච ඛො පඨමදුතියවාරෙහි ඉධලොකො ගහිතොති කත්වා. පඨමදුතියවාරෙහි පන ඉධලොකො පරලොකොති විභාගෙන විනා පඤ්චවොකාරභවො ගහිතො; තථා තතියවාරෙ පඤ්චවොකාරභවො චතුවොකාරභවො ච ගහිතොති පුන දිට්ඨධම්මසම්පරායවසෙන තං විභජිත්වා දස්සෙතුං, ‘‘න ඉධලොක’’න්තිආදි වුත්තං. ඉධලොකන්ති ච සත්තසඞ්ඛාරවසෙනෙව ගහිතං. සබ්බම්පි සඞ්ඛාරවසෙන පරිග්ගහෙත්වා දස්සෙතුං, ‘‘යම්පි මෙ දිට්ඨ’’න්තිආදි වුත්තන්ති කෙචි. අපරිතස්සනත්ථං තණ්හාපරිතස්සනාය අනුප්පාදනත්ථං. යස්ස දිට්ඨධම්මොති වුච්චති, තස්ස පන අභාවතො, ‘‘මනුස්සලොකං ඨපෙත්වා සෙසා පරලොකා නාමා’’ති වුත්තං. යෙසං පන ‘‘ඉධලොක’’න්ති ඉමිනා සත්තලොකස්සපි ගහණං ඉච්ඡිතං. තෙසං මතෙන, ‘‘මනුස්සලොකං ඨපෙත්වා’’ති යොජනා.

387. අල්ලීයසීති අත්තභාවෙ භොගෙසු ච අපෙක්ඛං කරොසීති අත්ථො. එවරූපීති යාදිසී තදා ධම්මසෙනාපතිනා කථිතා, එවරූපී. ධම්මකථා න සුතපුබ්බාති යථාකථිතාකාරමෙව සන්ධාය පටික්ඛෙපො, න සුඛුමගම්භීරසුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තතාසාමඤ්ඤං. තෙනාහ ‘‘එවං පනා’’තිආදි.

මයා ගතමග්ගමෙව අනුගච්ඡසීති දානමයපුඤ්ඤභාවසාමඤ්ඤං ගහෙත්වා වදති, න බොධිසත්තදානභූතං දානපාරමිතං. න පටිභාතීති රුච්චනවසෙන චිත්තෙ න උපතිට්ඨති. තෙනාහ ‘‘න රුච්චතී’’ති. තථා හෙස වට්ටාභිරතොති. උජුමග්ගාවහා විපස්සනා භගවතා පනස්ස කථිතපුබ්බා.

388. එසිතගුණත්තා එසියමානගුණත්තා ච ඉසි, අසෙක්ඛා සෙක්ඛා කල්‍යාණපුථුජ්ජනා ච, ඉසීනං සඞ්ඝො, තෙන නිසෙවිතන්ති ඉසිසඞ්ඝනිසෙවිතං. කාමං තස්ස විහාරස්ස ගන්ධකුටිපාසාදකූටාගාරාදිවසෙන නිසීදනනිපජ්ජනාය රුක්ඛලතාදිවසෙන භූමිසයාදිවසෙන ච අනඤ්ඤසාධාරණා මහතී රමණීයතා අත්ථෙව, සා පන ගෙහස්සිතභාවෙන අරියානං චිත්තං තථා න තොසෙති; යථා අරියානං නිසෙවිතභාවෙනාති ආහ – ‘‘පඨමගාථාය ජෙතවනස්ස වණ්ණං කථෙත්වා’’ති. තෙනාහ භගවා – ‘‘යත්ථ අරහන්තො විහරන්ති, තං භූමිරාමණෙය්‍යක’’න්ති (ධ. ප. 98; ථෙරගා. 991; සං. නි. 1.261). අපචයගාමිනී චෙතනා සත්තානං සුද්ධිමාවහතීති ආහ – ‘‘කම්මන්ති මග්ගචෙතනා’’ති. චතුන්නං අරියසච්චානං විදිතකරණට්ඨෙන කිලෙසානං වික්ඛම්භනට්ඨෙන ච විජ්ජා, මග්ගසම්මාදිට්ඨීති ආහ – ‘‘විජ්ජාති මග්ගපඤ්ඤා’’ති. සමාධිපක්ඛිකො ධම්මො නාම සම්මාවායාමසතිසමාධයො. තථා හි විජ්ජාභාගියො සමාධිපි සමාධිපක්ඛිකො. සීලං තස්ස අත්ථීති සීලන්ති ආහ – ‘‘සීලෙ පතිට්ඨිතස්ස ජීවිතං උත්තම’’න්ති. දිට්ඨිසඞ්කප්පොති සම්මාසඞ්කප්පො. තත්ථ සම්මාසඞ්කප්පස්ස උපකාරකභාවෙන විජ්ජාභාගො. තථා හි සො පඤ්ඤාක්ඛන්ධසඞ්ගහිතොති වුච්චති, යථා සම්මාසඞ්කප්පො පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතො, එවං වායාමසතියො සමාධික්ඛන්ධසඞ්ගහිතාති. තෙනාහ – ‘‘ධම්මොති වායාමසතිසමාධයො’’ති. ‘‘ධම්මො’’ති හි ඉධ සම්මාසමාධි අධිප්පෙතො, – ‘‘එවං ධම්මා තෙ භගවන්තො අහෙසු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.13; ම. නි. 3.198; සං. නි. 5.378) විය. වාචාකම්මන්තාජීවාති සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා මග්ගපරියාපන්නා එව, තෙ සබ්බෙපි ගහිතාති. තෙනාහ – ‘‘එතෙන අට්ඨඞ්ගිකෙන මග්ගෙනා’’ති.

උපායෙනාති යෙන විධිනා අරියමග්ගො භාවෙතබ්බො, තෙන සමාධිපක්ඛියං විපස්සනාධම්මඤ්චෙව මග්ගධම්මඤ්ච. ‘‘අරියං වො, භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධිං දෙසෙස්සාමි සඋපනිසං සපරික්ඛාර’’න්ති (ම. නි. 3.136) හි වචනතො සම්මාසමාධිආදයො මග්ගධම්මාපි සමාධිපක්ඛියා. විචිනෙය්‍යාති වීමංසෙය්‍ය, භාවෙය්‍යාති අත්ථො. තත්ථාති හෙතුම්හි භුම්මවචනං. අරියමග්ගහෙතුකා හි සත්තානං විසුද්ධි. තෙනාහ – ‘‘තස්මිං අරියමග්ගෙ විසුජ්ඣතී’’ති. පඤ්චක්ඛන්ධධම්මං විචිනෙය්‍ය, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ විපස්සෙය්‍ය. තෙසු හි විපස්සියමානෙසු විපස්සනා උක්කංසගතා. යදග්ගෙන දුක්ඛසච්චං පරිඤ්ඤාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣීයති, තදග්ගෙන සමුදයසච්චං පහානපටිවෙධෙන නිරොධසච්චං සච්ඡිකිරියාපටිවෙධෙන, මග්ගසච්චං භාවනාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣීයති, එවං අච්චන්තවිසුද්ධියා සුජ්ඣති. තෙනාහ – ‘‘එවං තෙසු චතූසු සච්චෙසු විසුජ්ඣතී’’ති. ඉධාපි නිමිත්තත්ථෙ භුම්මවචනං. සච්චෙසු වා පටිවිජ්ඣියමානෙසූති වචනසෙසො.

අවධාරණවචනන්ති වවත්ථාපනවචනං, අවධාරණන්ති අත්ථො. සාරිපුත්තොවාති ච අවධාරණං තස්ස සාවකභාවතො සාවකෙසු සාරිපුත්තොව සෙය්‍යොති ඉමමත්ථං දීපෙති. කිලෙසඋපසමෙනාති ඉමිනා මහාථෙරස්ස තාදිසො කිලෙසූපසමොති දස්සෙති, යස්ස සාවකස්ස විසයෙ පඤ්ඤාය පාරමිප්පත්ති අහොසි. යදි එවං – ‘‘යොපි පාරඞ්ගතො භික්ඛු, එතාවපරමො සියා’’ති ඉදං කථන්ති? තෙසං තෙසං බුද්ධානං සාසනෙ පඤ්ඤාය පාරමිප්පත්තසාවකවසෙනෙතං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අථ වා – ‘‘නත්ථි විමුත්තියා නානත්ත’’න්ති (දී. නි. ටී. 3.141; විභ. මූලටී. සුත්තන්තභාජනීයවණ්ණනා) වචනතො සාවකෙහි විමුත්තිපඤ්ඤාමත්තං සන්ධායෙතං වුත්තං. තෙනාහ – ‘‘පාරඞ්ගතොති නිබ්බානං ගතො’’තිආදි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

අනාථපිණ්ඩිකොවාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.