6. මහාකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

298. කම්මස්ස මොඝභාවො නාම ඵලෙන තුච්ඡතා ඵලාභාවොති ආහ – ‘‘මොඝන්ති තුච්ඡං අඵල’’න්ති. තථං භූතන්ති සච්චසද්දස්ස අත්ථමාහ. පරිබ්බාජකො පන ‘‘සච්ච’’න්ති ඉමිනා තමෙව සඵලන්ති වදති. සඵලඤ්හි කම්මං සත්ථු අභිමතමනොකම්මන්ති අධිප්පායො. ඉදඤ්ච ‘‘මොඝං කායකම්ම’’න්තිආදිවචනං. තං ගහෙත්වාති පරම්පරාය ගහෙත්වා. එසාති පොතලිපුත්තො පරිබ්බාජකො. අභිසඤ්ඤානිරොධකථං සන්ධාය වදති. සාපි හි තිත්ථියානං අන්තරෙ පාකටා ජාතාති. ථෙරොති සමිද්ධිත්ථෙරො. යථා භගවතා වුත්තං, තතො ච අඤ්ඤථාව දොසාරොපනභයෙන ගහෙත්වා තතො භගවන්තං ථෙරො රක්ඛතීති අධිප්පායෙන පරිබ්බාජකො, ‘‘පරිරක්ඛිතබ්බං මඤ්ඤිස්සතී’’ති අවොචාති ආහ – ‘‘පරිරක්ඛිතබ්බන්ති ගරහතො මොචනෙන රක්ඛිතබ්බ’’න්ති. සඤ්චෙතනා අස්ස අත්ථීති සඤ්චෙතනිකං. කම්මන්ති සඤ්චෙතනිකස්සපි කම්මස්ස අත්තනො සමයෙ ඉච්ඡිතත්තා පරිබ්බාජකෙන වුත්තං.

සඞ්ඛතසඞ්ඛාරතාය රූපමෙව ‘‘තිලමත්තම්පි සඞ්ඛාර’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ – ‘‘මංසචක්ඛුනාව පස්සතී’’ති. සමාගමදස්සනං සන්ධායාති කත්ථචිපි තස්ස දස්සනං සන්ධාය, න පරිඤ්ඤාදස්සනං. තෙනාහ භගවා – ‘‘කුතො පනෙවරූපං කථාසල්ලාප’’න්ති.

299. වට්ටදුක්ඛන්ති සංසාරදුක්ඛං. කිලෙසදුක්ඛන්ති කිලෙසසම්භවරාගපරිළාහදුක්ඛං. සඞ්ඛාරදුක්ඛන්ති යදනිච්චං, තං දුක්ඛන්ති එවං වුත්තදුක්ඛං. සචෙ භාසිතං භවෙය්‍යාති ඉමං ඊදිසං දුක්ඛං සන්ධාය ආයස්මතා සමිද්ධිනා භාසිතං සියා නු භගවා, අවිභජිත්වා බ්‍යාකරණං යුත්තමෙවාති අධිප්පායො.

300. උම්මඞ්ගන්ති උම්මුජ්ජනං, කථාමුළ්හෙන අන්තරා අඤ්ඤාණවිසයපඤ්හා උම්මඞ්ගං. තෙනාහ – ‘‘පඤ්හාඋම්මඞ්ග’’න්ති නෙව දිබ්බචක්ඛුනාති කස්මා වුත්තං. න හි තං අයොනිසො උම්මුජ්ජනං දිබ්බචක්ඛුවිසයන්ති? කාමඤ්චෙතං න දිබ්බචක්ඛුවිසයං, දිබ්බචක්ඛුපරිභණ්ඩඤාවිසයං පන සියාති තථා වුත්තං. අධිප්පායෙනෙවාති උදායිත්ථෙරස්ස අධිප්පායෙනෙව ගය්හමානෙන තං අයොනියො උම්මුජ්ජනං අඤ්ඤාසි. සන්නිසීදිතුං පුබ්බෙ නිසින්නාකාරෙන සන්නිසීදිතුං න සක්කොති. සමිද්ධිත්ථෙරෙන අනභිසඞ්ඛතස්සෙව අත්ථස්ස කථිතත්තා, ‘‘යං අභූතං, තදෙව කථෙස්සතී’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘අයොනිසො උම්මුජ්ජිස්සතී’’ති. තිස්සො වෙදනා පුච්ඡිතා, ‘‘කිං සො වෙදියතී’’ති අවිභාගෙන වෙදියමානස්ස ජාතිතත්තා. සුඛාය වෙදනාය හිතන්ති සුඛවෙදනියං. තෙනාහ – ‘‘සුඛවෙදනාය පච්චයභූත’’න්ති. සෙසෙසූති, ‘‘දුක්ඛවෙදනිය’’න්තිආදීසු.

හෙට්ඨා තිකජ්ඣානචෙතනාති එත්ථ, ‘‘කුසලතො’’ති අධිකාරතො රූපාවචරකුසලතො හෙට්ඨා තිකජ්ඣානචෙතනාති අත්ථො. එත්ථාති එතෙසු කාමාවචරරූපාවචරසුඛවෙදනියකම්මෙසු. අදුක්ඛමසුඛම්පීති පි-සද්දෙන ඉට්ඨාරම්මණෙ සුඛම්පීති ඉමමත්ථං සම්පිණ්ඩෙති.

යදි කායද්වාරෙ පවත්තතො අඤ්ඤත්ථ අදුක්ඛමසුඛං ජනෙති, අථ කස්මා, ‘‘දුක්ඛස්සෙව ජනනතො’’ති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘සා පන වෙදනා’’තිආදි.

චතුත්ථජ්ඣානචෙතනාති එත්ථ අරූපාවචරකුසලචෙතනාතිපි වත්තබ්බං. යථා හි ‘‘කායෙන වාචාය මනසා’’ති එත්ථ යථාලාභග්ගහණවසෙන මනසා සුඛවෙදනියං අදුක්ඛමසුඛවෙදනියන්ති අයමත්ථො අරූපාවචරකුසලෙපි ලබ්භතීති සුඛම්පි ජනෙති උක්කට්ඨස්ස ඤාණසම්පයුත්තකුසලස්ස සොළසවිපාකචිත්තනිබ්බත්තනතො, අයඤ්ච නයො හෙට්ඨා, ‘‘අදුක්ඛමසුඛම්පී’’ති එත්ථාපි වත්තබ්බො. පුබ්බෙ පරියායතො දුක්ඛවෙදනා වුත්තා, සුත්තන්තසංවණ්ණනා හෙසාති ඉදානි නිප්පරියායතො පුන දස්සෙතුං, ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තෙන එත්ථ දුක්ඛවෙදනියං පවත්තිවසෙනෙව වට්ටතීති. එතස්සාති දුක්ඛවෙදනියස්ස පවත්තිවසෙනෙව යුජ්ජමානත්තා එතස්ස වසෙන සබ්බං සුඛවෙදනියං අදුක්ඛමසුඛවෙදනියඤ්ච පවත්තිවසෙනෙව වත්තුං වට්ටති.

ආලයොති අභිරුචි. මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණන්ති මහති කම්මවිභජනෙ ඤාණං, මහන්තං වා කම්මවිභජනඤාණං. භාජනං නාම නිද්දෙසො, අයං පන උද්දෙසොති කත්වා ආහ – ‘‘කතමෙ චත්තාරො…පෙ… මාතිකාට්ඨපන’’න්ති.

301. පාටියෙක්කො අනුසන්ධි යථාඋද්දිට්ඨස්ස මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණස්ස අභාජනභාවතො, පුච්ඡානුසන්ධිඅජ්ඣාසයානුසන්ධීසු ච අනන්තොගධත්තා. තෙනාහ ‘‘ඉදං හී’’තිආදි. ඉදං ආරම්මණං කත්වාති ඉධ, ‘‘පාණාතිපාතිං අදින්නාදායි’’න්තිආදිනා පුග්ගලාධිට්ඨානෙන වුත්තං කම්මවිභඞ්ගං ආරබ්භ. ඉමං පච්චයං ලභිත්වාති තස්සෙව වෙවචනං. ඉදං දස්සනං ගණ්හන්තීති ඉදං, ‘‘අත්ථි කිර, භො, පාපකානි කම්මානි, නත්ථි කිර, භො, පාපකානි කම්මානී’’ති ච ආදීනි හත්ථිදස්සකඅන්ධාවිය දිට්ඨමත්තෙ එව ඨත්වා අචිත්තකදස්සනඤ්ච ගණ්හන්ති. වීරියං කිලෙසානං ආතාපනවසෙන ආතප්පං, තදෙව පදහවසෙන පධානං, පුනප්පුනං යුඤ්ජනවසෙන අනුයොගො, තථා භාවනාය නප්පමජ්ජති එතෙනාති අප්පමාදො, සම්මා යොනිසො මනසි කරොති එතෙනාති සම්මාමනසිකාරොති වුච්චතීති අධිප්පායෙන, ‘‘පඤ්චපි වීරියස්සෙව නාමානී’’ති ආහ. අප්පමාදො වා සතියා අවිප්පවාසො. යස්මිං මනසිකාරෙ සති තස්ස දිබ්බචක්ඛුඤාණං ඉජ්ඣති, අයමෙත්ථ සම්මාමනසිකාරොති එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. චෙතොසමාධින්ති දිබ්බචක්ඛුඤාණසහගතං චිත්තසමාධිං. තෙනාහ ‘‘දිබ්බචක්ඛුසමාධි’’න්ති. අඤ්ඤථාති අකුසලකම්මකරණතො අඤ්ඤථා, තං පන කුසලකම්මකරණං හොතීති ආහ – ‘‘යෙ දස්සන්නං කුසලානං කම්මපථානං පූරිතත්තා’’ති දිට්ඨිථාමෙනාති දිට්ඨිවසෙන දිට්ඨිබලෙන. දිට්ඨිපරාමාසෙනාති දිට්ඨිවසෙන ධම්මසභාවං අතික්කමිත්වා පරාමාසෙන. අධිට්ඨහිත්වාති, ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති අධිට්ඨාය අභිනිවිසිත්වා. ආදියිත්වාති දළ්හග්ගාහං ගහෙත්වා. වොහරතීති අත්තනො ගහිතග්ගහණං පරෙසං දීපෙන්තො වොහරති.

302. තත්‍රානන්දාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. ඉදම්පීති ඉදං වචනං. ‘‘තත්‍රානන්දා’’ති එවමාදිවචනම්පීති අත්ථො. න මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණස්ස භාජනං තස්ස අනිද්දෙසභාවතො. අස්සාති මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණස්ස මාතිකාට්ඨපනමෙව දිබ්බචක්ඛුකානං සමණබ්‍රාහ්මණානං වසෙන අනුඤ්ඤාතබ්බස්ස ච දස්සනවසෙන උද්දෙසභාවතො. තෙනාහ ‘‘එත්ථ පනා’’තිආදි. තත්ථ එත්ථ පනාති ‘‘තත්‍රානන්දා’’තිආදිපාඨෙ. එතෙසං දිබ්බචක්ඛුකානන්ති එතෙසං හෙට්ඨා චතූසුපි වාරෙසු ආගතානං දිබ්බචක්ඛුකානං. එත්තකාති එකච්චියා සච්චගිරා. අනුඤ්ඤාතාති අනුජානිතා. අනනුඤ්ඤාතාති පටික්ඛෙපිතා. ඉධ අනනුඤ්ඤාතමුඛෙන දීපිතං අනනුඤ්ඤාතභාවමත්තං. තත්‍රානන්දාතිආදිකෙ තත්‍රාති නිද්ධාරණෙ භුම්මන්ති දස්සෙන්තො, ‘‘තෙසු චතූසු සමණබ්‍රාහ්මණෙසූ’’ති ආහ. ඉදං වචනං ‘‘අත්ථි කිර, භො…පෙ… විපාකො’’ති ඉදං එවං වුත්තං. අස්සාති තථාවාදිනො සමණබ්‍රාහ්මණස්ස. අඤ්ඤෙනාකාරෙනාති ‘‘යො කිර, භො’’තිආදිනා වුත්තකාරණතො අඤ්ඤෙන කාරණෙන. ද්වීසු ඨානෙසූති ‘‘අත්ථි කිර, භො…පෙ… විපාකො’’ති ච, ‘‘අපායං…පෙ… නිරයං උපපන්න’’න්ති ච ඉමෙසු ද්වීසු පාඨපදෙසෙසු. අනුඤ්ඤාතා තදත්ථස්ස අත්ථිභාවතො. තීසු ඨානෙසූති ‘‘යො කිර, භො…පෙ… නිරයං උපපජ්ජති’’, ‘‘යම්පි සො…පෙ… තෙ සඤ්ජානන්ති’’, ‘‘යම්පි සො යදෙව…පෙ… මොඝමඤ්ඤ’’න්ති ඉමෙසු තීසු පාඨපදෙසෙසු. අනනුඤ්ඤාතා තදත්ථස්සානෙකන්තිකත්තා මිච්ඡාභිනිවෙසතො ච. තෙනාහ භගවා – ‘‘අඤ්ඤථා හි, ආනන්ද, තථාගතස්ස මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණ’’න්ති. යථා තෙ අප්පහීනවිපල්ලාසා පදෙසඤාණසමණබ්‍රාහ්මණා කම්මවිභඞ්ගං සඤ්ජානන්ති, තතො අඤ්ඤථාව සබ්බසො පහීනවිපල්ලාසස්ස තථා ආගමනාදිඅත්ථෙන තථාගතස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණං හොතීති අත්ථො.

303. ඉමිනා දිබ්බචක්ඛුකෙන යං කම්මං කරොන්තො දිට්ඨො, තතො පුබ්බෙති යොජනා. තතොති තතො කරියමානකම්මතො පුබ්බෙ. ඛන්දොති කුමාරො. සිවොති ඉස්සරො. පිතාමහොති බ්‍රහ්මා. ඉස්සරාදීහීති ඉස්සරබ්‍රහ්මපජාපතිආදීහි. විසට්ඨොති නිම්මිතො. මිච්ඡාදස්සනෙනාති මිච්ඡාදස්සනවසෙන. යන්ති යං කම්මං. තත්ථාති තෙසු පාණාතිපාතාදිවසෙන පවත්තකම්මෙසු. දිට්ඨෙව ධම්මෙති තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං පටිසංවෙදෙතීති යොජනා. උපපජ්ජිත්වාති දුතියභවෙ නිබ්බත්තිත්වා. අපරස්මිං පරියායෙති අඤ්ඤස්මිං යත්ථ කත්ථචි භවෙ.

එකං කම්මරාසින්ති පාණාතිපාතාදිභෙදෙන එකං කම්මසමුදායං. එකං විපාකරාසින්ති තස්සෙව අඞ්ගෙන එකං විපාකසමුදායං. ඉමිනාති යථාවුත්තෙන දිබ්බචක්ඛුකෙන සමණෙන බ්‍රාහ්මණෙන වා අදිට්ඨා. තයොති ‘‘පුබ්බෙ වාස්ස තං කතං හොතී’’තිආදිනා වුත්තා තයො. ද්වෙ විපාකරාසීති දිට්ඨධම්මවෙදනියො අපරාපරියායවෙදනියොති ද්වෙ විපාකරාසී. උපපජ්ජවෙදනියං පන තෙන දිට්ඨං, තස්මා ‘‘ද්වෙ’’ති වුත්තං. දිට්ඨො එකො, අදිට්ඨා තයොති දිට්ඨෙ ච අදිට්ඨෙ ච චත්තාරො කම්මරාසී, තථා දිට්ඨො එකො, අදිට්ඨා ද්වෙති තයො විපාකරාසී. ඉමානි සත්ත ඨානානීති යථාවුත්තානි සත්ත ඤාණස්ස පවත්තනට්ඨානානි. ‘‘ඉමස්ස නාම කම්මස්ස ඉදං ඵලං නිබ්බත්ත’’න්ති කම්මස්ස, ඵලස්ස වා අදිට්ඨත්තා, ‘‘දුතියවාරෙ දිබ්බචක්ඛුකෙන කිඤ්චි න දිට්ඨ’’න්ති වුත්තං. පඨමං වුත්තනයෙන තයො කම්මරාසී වෙදිතබ්බා, ඉධ දිබ්බචක්ඛුකෙන දිට්ඨස්ස අභාවතො, ‘‘පච්චත්තට්ඨානානී’’ති වුත්තං.

භවති වඩ්ඪති එතෙනාති භබ්බං, වඩ්ඪිනිමිත්තං. න භබ්බං අභබ්බන්ති ආහ ‘‘භූතවිරහිත’’න්ති. අත්තනො ඵලෙ භාසනං දිබ්බනං ආභාසනන්ති ආහ – ‘‘ආභාසති අභිභවති පටිබාහතී’’ති. බලවකම්මන්ති මහාසාවජ්ජං කම්මං ගරුසමාසෙවිතාදිභෙදං. ආසන්නෙති මරණෙ, අභිණ්හං උපට්ඨානෙන වා තස්ස මරණචිත්තස්ස ආසන්නෙ. බලවකම්මන්ති ගරුසමාසෙවිතතාදිවසෙන බලවං කුසලකම්මං. දුබ්බලකම්මස්සාති අත්තනො දුබ්බලස්ස. ආසන්නෙ කුසලං කතන්ති ඉධාපි ආසන්නතා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

උපට්ඨානාකාරෙනාති මරණස්ස ආසන්නකාලෙ කම්මස්ස උපට්ඨානාකාරෙන. තස්සාති තස්ස පුග්ගලස්ස. නිබ්බත්තිකාරණභූතං හුත්වා උපට්ඨාති අකුසලන්ති යොජනා. තිත්ථියා කම්මන්තරවිපාකන්තරෙසු අකුසලතාය යං කිඤ්චි කම්මං යස්ස කස්සචි විපාකස්ස කාරණං කත්වා ගණ්හන්ති හත්ථිදස්සකඅන්ධාදයො විය දිට්ඨමත්තාභිනිවෙසිනොති, ‘‘අඤ්ඤතිත්ථියා…පෙ… උපට්ඨාතී’’ති වුත්තං. ඉතරස්මින්ති භබ්බඤ්චෙව භබ්බාභාසඤ්ච, භබ්බං අභබ්බාභාසන්ති ඉමස්මිං ද්වයෙ. එසෙව නයො පඨමදුතියපුග්ගලවසෙන පුරිමානං ද්වින්නං කම්මානං යොජනානයො වුත්තො උපට්ඨානාකාරවසෙන. අයමෙව තතියචතුත්ථපුග්ගලවසෙන පච්ඡිමානං ද්වින්නං කම්මානං යොජනානයො. තතියස්ස හි කම්මස්ස කුසලත්තා තස්ස ච සග්ගෙ නිබ්බත්තත්තා තත්ථ කාරණභූතං කුසලං හුත්වා උපට්ඨාති; තථා චතුත්ථස්සපි කම්මස්ස කුසලත්තා, තස්ස පන නිරයෙ නිබ්බත්තත්තා තත්ථ නිබ්බත්තිකාරණභූතං අඤ්ඤතිත්ථියානං අකුසලං හුත්වා උපට්ඨාතීති. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

මහාකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.