2. මහාසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනා

185. ඡවිවණ්ණෙන සො කාළො, න නාමෙන. පලාලසන්ථාරොති ආදීනීති ආදි-සද්දෙන කොච්ඡචිමිලිකාකටසාරාදීනං ගහණං. ගණභික්ඛූනන්ති ගණබන්ධනවසෙන භික්ඛූනං.

යදි සංසයො නාම නත්ථි, ‘‘සම්බහුලා නු ඛො’’ති ඉදං කථන්ති ආහ ‘‘විතක්කපුබ්බභාගා’’තිආදි. තත්ථ විතක්කො පුබ්බභාගො එතිස්සාති විතක්කපුබ්බභාගා, පුච්ඡා. සා ‘‘සම්බහුලා නො එත්ථ භික්ඛූවිහරන්තී’’ති වචනං, විතක්කො පන ‘‘සම්බහුලා නු ඛො ඉධ භික්ඛූ විහරන්තී’’ති ඉමිනා ආකාරෙන තදා භගවතො උප්පන්නො චිත්තසඞ්කප්පො, තස්ස පරිවිතක්කස්ස තබ්භාවජොතනොයං නු-කාරො වුත්තොති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘විතක්කපුබ්බභාගෙ චායං නු-කාරො නිපාතමත්තො’’ති. කිඤ්චාපි ගච්ඡන්තො දිස්වා, ‘‘සම්බහුලා නො එත්ථ භික්ඛූ විහරන්තී’’ති පුච්ඡාවසෙන භගවතා වුත්තො, අථ ඛො ‘‘න ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු සොභති සඞ්ගණිකාරාමො’’තිආදි (ම. නි. 3.185) උපරිදෙසනාවසෙන මත්ථකං ගච්ඡන්තෙ අවිනිච්ඡිතො නාම න හොති, අථ ඛො විසුං විනිච්ඡිතො එව හොති, දිස්වා නිච්ඡිනිත්වාව කථාසමුට්ඨාපනත්ථං තථා පුච්ඡති. තථා හි වුත්තං – ‘‘ජානන්තාපි තථාගතා පුච්ඡන්තී’’ති (පාරා. 16). තෙනාහ ‘‘ඉතො කිරා’’තිආදි.

යථා නදීඔතිණ්ණං උදකං යථානින්නං පක්ඛන්දති, එවං සත්තා ධාතුසො සංසන්දන්ති, තස්මා ‘‘ගණවාසො නදීඔතිණ්ණඋදකසදිසො’’ති වුත්තං. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං – ‘‘නිරයතිරච්ඡානයොනී’’තිආදි වුත්තං. කුරුවින්දාදින්හානීයචුණ්ණානි සණ්හසුඛුමභාවතො නාළියං පක්ඛිත්තානි නිරන්තරානෙව තිට්ඨන්තීති ආහ – ‘‘චුණ්ණභරිතා නාළි වියා’’ති. සත්තපණ්ණාස කුලසතසහස්සානීති සත්තසතසහස්සාධිකානි පඤ්ඤාස කුලානංයෙව සතසහස්සානි, මනුස්සානං පන වසෙන සත්ත කොටියො තදා තත්ථ වසිංසු.

තතො චින්තෙසි, කථං? කාමඤ්චායං ලොකපකති, මය්හං පන සාසනෙ අයුත්තොව සොති ආහ – ‘‘මයා’’තිආදි. ධම්මන්ති සභාවසිද්ධං. සංවෙගොති සහොත්තප්පඤාණං වුච්චති. න ඛො පනෙතං සක්කා ගිලානුපට්ඨානඔවාදානුසාසනිආදිවසෙන සමාගමස්ස ඉච්ඡිතබ්බත්තා. ගණභෙදනන්ති ගණසඞ්ගණිකාය විවෙචනං.

186. කතපරිභණ්ඩන්ති පුබ්බෙ කතසංවිධානස්ස චීවරස්ස වුත්තාකාරෙන පටිසඞ්ඛරණං. නොති අම්හාකං. අනත්තමනොති අනාරාධිතචිත්තො.

සකගණෙන සහභාවතො සඞ්ගණිකාති ආහ ‘‘සකපරිසසමොධාන’’න්ති. ගණොති පන ඉධ ජනසමූහොති වුත්තං ‘‘නානාජනසමොධාන’’න්ති. සොභති යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානතො. කාමතො නික්ඛමතීති නික්ඛමො, එවං නික්ඛමවසෙන උප්පන්නං සුඛං. ගණසඞ්ගණිකාකිලෙසසඞ්ගණිකාහි පවිවිත්ති පවිවෙකො. පවිවෙකවසෙන උප්පන්නං සුඛං. රාගාදීනං උපසමාවහං සුඛං උපසමසුඛං. මග්ගසම්බොධාවහං සුඛං සම්බොධිසුඛං. නිකාමෙතබ්බස්ස, නිකාමං වා ලාභී නිකාමලාභී. නිදුක්ඛං සුඛෙනෙව ලභතීති අදුක්ඛලාභී. කසිරං වුච්චති අප්පකන්ති ආහ – ‘‘අකසිරලාභීති විපුලලාභී’’ති.

සාමායිකන්ති සමයෙ කිලෙසවිමුච්චනං අච්චන්තමෙවාති සාමායිකං ම-කාරෙ අ-කාරස්ස දීඝං කත්වා. තෙනාහ – ‘‘අප්පිතප්පිතසමයෙ කිලෙසෙහි විමුත්ත’’න්ති. කන්තන්ති අඞ්ගසන්තතාය ආරම්මණසන්තතාය ච කමනීයං මනොරම්මං. අසාමායිකං අච්චන්තවිමුත්තං.

එත්තාවතාතිආදිනා සඞ්ගණිකාරාමස්ස විසෙසාධිගමස්ස අන්තරායිකභාවං අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච සහ නිදස්සනෙන දස්සෙති. තත්ථ සා දුවිධා අන්තරායිකතා වොදානධම්මානං අනුප්පත්තිහෙතුකා, සංකිලෙසධම්මානං උප්පත්තිහෙතුකා ච.

තෙ පඨමං ‘‘සඞ්ගණිකාරාමො’’තිආදිනා විභාවෙත්වා ඉතරං විභාවෙතුං, ‘‘ඉදානි දොසුප්පත්තිං දස්සෙන්තො’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අට්ඨිඤ්ච පටිච්ච න්හාරුඤ්ච පටිච්ච චම්මඤ්ච පටිච්ච මංසඤ්ච පටිච්ච ආකාසො පරිවාරිතො රූපන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.306) විය ඉධ රූපසද්දො කරජකායපරියායොති ‘‘රූපන්ති සරීර’’න්ති ආහ. ‘‘නාහං, ආනන්ද…පෙ… දොමනස්සුපායාසා’’ති කස්මා වුත්තං? නනු කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛචිත්තානං ආරද්ධවිපස්සකානම්පි අසප්පායවජ්ජනසප්පායසෙවනවසෙන කායස්ස පරිහරණං හොතීති? සච්චං, තං පන යො කල්ලසරීරං නිස්සාය ධම්මසාධනාය අනුයුඤ්ජිතුකාමො හොති, තස්සෙව ධම්මසාධනතාවසෙන. ධම්මසාධනභාවඤ්හි අපෙක්ඛිත්වා අසප්පායං වජ්ජෙත්වා සප්පායවසෙන පොසෙත්වා සුට්ඨුතරං හුත්වා අනුයුඤ්ජනතො කායස්ස පරිහරණං, න සො කායෙ අභිරතො නාම හොති පච්චවෙක්ඛණායත්තත්තා අපෙක්ඛාය විනොදිතබ්බො තාදිසොති. උපාලිගහපතිනොති එත්ථාපි ‘‘දසබලසාවකත්තුපගමනසඞ්ඛාතෙනා’’ති ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං.

187. මහාකරුණාවසෙන පරිවුතාය පරිසාය මජ්ඣෙ නිසින්නොපි එකන්තවිවෙකජ්ඣාසයත්තා එකකොව. එතෙන සත්ථුනො පවිවිත්තස්ස පවිවෙකත්තෙන විවිත්තතං දස්සෙති. රූපාරූපපටිභාගනිමිත්තෙහි නිවත්තනත්ථං ‘‘රූපාදීනං සඞ්ඛතනිමිත්තාන’’න්ති වුත්තං. අතිවිය සන්තතරපණීතතමභාවෙන විසෙසතො සිනොති බන්ධතීති විසයො, සො එව සසන්තතිපරියාපන්නතාය අජ්ඣත්තං. කිං පන තන්ති ආහ – ‘‘සුඤ්ඤතන්ති සුඤ්ඤතඵලසමාපත්ති’’න්ති. උපධිවිවෙකතාය අසඞ්ඛතා ධාතු ඉධ විවෙකොති අධිප්පෙතොති ආහ – ‘‘විවෙකනින්නෙනා’’තිආදි. භඞ්ගමත්තම්පි අසෙසෙත්වා ආසවට්ඨානියානඤ්ච ධම්මානං තත්ථ විගතත්තා තෙසං වසෙන විගතන්තෙන, එවංභූතං තෙසං බ්‍යන්තිභාවං පත්තන්ති පාළියං ‘‘බ්‍යන්තිභූතෙනා’’ති වුත්තං. උය්‍යොජනං විස්සජ්ජනං, තං එතස්ස අත්ථි, උය්‍යොජෙති විස්සජ්ජෙතීති වා උය්‍යොජනිකං. යස්මා න සබ්බකථා උය්‍යොජනවසෙනෙව පවත්තති, තස්මා වුත්තං ‘‘උය්‍යොජනිකපටිසංයුත්ත’’න්ති.

තෙලපාකං ගණ්හන්තො වියාති යථා තෙලපාකො නාම පරිච්ඡින්නකාලො න අතික්කමිතබ්බො, එවං අත්තනො සමාපත්තිකාලං අනතික්කමිත්වා. යථා හි කුසලො වෙජ්ජො තෙලං පචන්තො තං තං තෙලකිච්චං චින්තෙත්වා යදි වා පත්ථින්නපාකො, යදි වා මජ්ඣිමපාකො, යදි වා ඛරපාකො ඉච්ඡිතබ්බො, තස්ස කාලං උපධාරෙත්වා පචති, එවං භගවා ධම්මං දෙසෙන්තො වෙනෙය්‍යානං ඤාණපරිපාකං උපධාරෙත්වා තං තං කාලං අනතික්කමිත්වා ධම්මං දෙසෙත්වා පරිසං උය්‍යොජෙන්තො ච විවෙකනින්නෙනෙව චිත්තෙන උය්‍යොජෙති. ද්වෙ පඤ්චවිඤ්ඤාණානිපි තදභිනීහතමනොවිඤ්ඤාණවසෙන නිබ්බානනින්නානෙව. බුද්ධානඤ්හි සඞ්ඛාරානං සුට්ඨු පරිඤ්ඤාතතාය පණීතානම්පි රූපාදීනං ආපාථගමනෙ පගෙව ඉතරෙසං පටිකූලතාව සුපාකටා හුත්වා උපට්ඨාති, තස්මා ඝම්මාභිතත්තස්ස විය සීතජලට්ඨානනින්නතා නිබ්බානනින්නමෙව චිත්තං හොති, තස්ස අතිවිය සන්තපණීතභාවතො.

188. අජ්ඣත්තමෙවාති ඉධ ඣානාරම්මණං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘ගොචරජ්ඣත්තමෙවා’’ති. ඉධ නියකජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං. අපගුණපාදකජ්ඣානඤ්හි එත්ථ ‘‘නියකජ්ඣත්ත’’න්ති අධිප්පෙතං විපස්සනාවිසෙසස්ස අධිප්පෙතත්තා, නියකජ්ඣත්තං නිජ්ජීවනිස්සත්තතං, අනත්තතන්ති අත්ථො. අසම්පජ්ජනභාවජානනෙනාති ඉදානි මෙ කම්මට්ඨානං වීථිපටිපන්නං න හොති, උප්පථමෙව පවත්තතීති ජානනෙන.

කස්මා පනෙත්ථ භගවතා විපස්සනාය එව පාදකෙ ඣානෙ අවත්වා පාදකජ්ඣානං ගහිතන්ති ආහ – ‘‘අප්පගුණපාදකජ්ඣානතො’’තිආදි. න පක්ඛන්දති සම්මා න සමාහිතත්තා. සො පන ‘‘අජ්ඣත්තධම්මා මය්හං නිජ්ජටා නිගුම්බා හුත්වා න උපට්ඨහන්ති, හන්දාහං බහිද්ධාධම්මෙ මනසි කරෙය්‍යං එකච්චෙසු සඞ්ඛාරෙසු උපට්ඨිතෙසු ඉතරෙපි උපට්ඨහෙය්‍යුමෙවා’’ති පරස්ස…පෙ… මනසි කරොති. පාදකජ්ඣානවසෙන විය සම්මසිතජ්ඣානවසෙනපි උභතොභාගවිමුත්තො හොතියෙවාති ආහ – ‘‘අරූපසමාපත්තියං නු ඛො කථන්ති ආනෙඤ්ජං මනසි කරොතී’’ති. න මෙ චිත්තං පක්ඛන්දතීති මය්හං විපස්සනාචිත්තං වීථිපටිපන්නං හුත්වා න වහතීති. පාදකජ්ඣානමෙවාති විපස්සනාය පාදකභූතමෙව ඣානං. පුනප්පුනං මනසි කාතබ්බන්ති පුනප්පුනං සමාපජ්ජිතබ්බං විපස්සනාය තික්ඛවිසදතාපාදනාය. අවහන්තෙ නිපුණාභාවෙන ඡෙදනකිරියාය අප්පවත්තන්තෙ. සමාපජ්ජිත්වා විපස්සනාය තික්ඛකම්මකරණං සමථවිපස්සනාවිහාරෙනාති ආහ – ‘‘කම්මට්ඨානෙ මනසිකාරො වහතී’’ති.

189. සම්පජ්ජති මෙති වීථිපටිපත්තියා පුබ්බෙනාපරං විසෙසාභාවතො සම්පජ්ජති මෙ කම්මට්ඨානන්ති ජානනෙන. ඉරියාපථං අහාපෙත්වාති යථා පරිස්සමො නාගච්ඡති, එවං අත්තනො බලානුරූපං තස්ස කාලං නෙත්වා පමාණමෙව පවත්තනෙන ඉරියාපථං අහොපෙත්වා. සබ්බවාරෙසූති ඨානනිසජ්ජාසයනවාරෙසු. කථාවාරෙසු පන විසෙසං තත්ථ තත්ථ වදන්ති. ඉදං වුත්තන්ති ඉදං, ‘‘ඉමිනා විහාරෙනා’’තිආදිවචනං වුත්තං.

190. කාමවිතක්කාදයො ඔළාරිකකාමරාගබ්‍යාපාදසභාගාති ආහ – ‘‘විතක්කපහානෙන ද්වෙ මග්ගෙ කථෙත්වා’’ති. කාමගුණෙසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. කිස්මිඤ්චිදෙව කිලෙසුප්පත්තිකාරණෙති තස්ස පුග්ගලස්ස කිලෙසුප්පත්තිකාරණං සන්ධාය වුත්තං, අඤ්ඤථා සබ්බෙපි පඤ්ච කාමගුණා කිලෙසුප්පත්තිකාරණමෙව. සමුදාචරතීති සමුදාචාරොති ආහ ‘‘සමුදාචරණතො’’ති. සො පන යස්මා චිත්තස්ස, න සත්තස්ස, තස්මා වුත්තං පාළියං ‘‘චෙතසො’’ති. ම-කාරො පදසන්ධිකරො එ-කාරස්ස ච අකාරො කතොති ආහ ‘‘එවං සන්තෙ එතන්ති.

191. අනුසයොති මානානුසයො භවරාගානුසයො අවිජ්ජානුසයොති තිවිධොපි අනුසයො පහීයති අරහත්තමග්ගෙන. වුත්තනයෙනෙවාති, ‘‘තතො මග්ගානන්තරං ඵලං, ඵලතො වුට්ඨාය පච්චවෙක්ඛමානො පහීනභාවං ජානාති, තස්ස ජානනෙන සම්පජානො හොතී’’ති වුත්තනයෙන.

කුසලතො ආයාතීති ආයතො, සො එතෙසන්ති කුසලායතිකා. තෙනාහ ‘‘කුසලතො ආගතා’’ති. තං පන නෙසං කුසලායතිකත්තං උපනිස්සයවසෙන හොති සහජාතවසෙනපීති තදුභයං දස්සෙතුං, ‘‘සෙය්‍යථිද’’න්තිආදි වුත්තං.

යස්මා පන යථාවුත්තධම්මෙසු කෙචි ලොකියා, කෙචි ලොකුත්තරා; අථ කස්මා විසෙසෙන ‘‘ලොකුත්තරා’’ති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘ලොකෙ උත්තරා විසිට්ඨා’’ති. තෙන ලොකියධම්මෙසු උත්තමභාවෙන ඣානාදයො ලොකුත්තරා වුත්තා, න ලොකස්ස උත්තරණතොති දස්සෙති. යං කිඤ්චි මහග්ගතචිත්තං මාරස්ස අවිසයො අකාමාවචරත්තා, පගෙව තං විපස්සනාය පාදකභූතං සුවික්ඛාලිතමලන්ති ආහ – ‘‘ජානිතුං න සක්කොතී’’ති. එකො ආනිසංසො අත්ථි භාවනානුයොගස්ස සප්පායධම්මකථාපටිලාභො.

192. එතදත්ථන්ති කෙවලස්ස සුතස්ස අත්ථාය. සප්පායාසප්පායවසෙනාති කස්මා වුත්තං? නනු සප්පායවසෙන දසකථාවත්ථූනි ආගතානීති? සච්චමෙතං, අසප්පායකථාවජ්ජනපුබ්බිකාය සප්පාය කථාය වසෙන ආගතත්තා ‘‘සප්පායාසප්පායවසෙන ආගතානී’’ති වුත්තං. සුතපරියත්තිවසෙනාති සරූපෙන තත්ථ අනාගතානිපි දසකථාවත්ථූනි සුත්තගෙය්‍යාදිඅන්තොගධත්තා, ‘‘සුතපරියත්තිවසෙන ආගතානී’’ති වුත්තං. පරිපූරණවසෙන සරූපතො ආගතත්තා ඉමස්මිං ඨානෙ ඨත්වා කථෙතබ්බානි. අත්ථොති සාමඤ්ඤත්ථො.

193. අනුආවත්තන්තීති අනුඅනු අභිමුඛා හුත්වා වත්තන්ති, පයිරුපාසනාදිවසෙන අනුකූලයන්ති. මුච්ඡනතණ්හන්ති පච්චයෙසු මුච්ඡනාකාරං. තණ්හාය පත්ථනා නාම තෙනාකාරෙන පවත්තීති ආහ – ‘‘පත්ථෙති පවත්තෙතී’’ති. කිලෙසූපද්දවෙනාති කිලෙසසඞ්ඛාතෙන උපද්දවෙන. කිලෙසා හි සත්තානං මහානත්ථකරණතො ‘‘උපද්දවො’’ති වුච්චන්ති. අත්තනො අබ්භන්තරෙ උප්පන්නෙන කිලෙසූපද්දවෙන අන්තෙවාසිනො, උපද්දවො අන්තෙවාසූපද්දවො, බ්‍රහ්මචරියස්ස උපද්දවො බ්‍රහ්මචාරුපද්දවොති ඉමමත්ථං ‘‘සෙසුපද්දවෙසුපි එසෙව නයො’’ති ඉමිනා අතිදිසති. ගුණමරණං කථිතං, න ජීවිතමරණං.

අප්පලාභාති අප්පමත්තකලාභී විසෙසානං. එවං වුත්තොති යථාවුත්තබ්‍රහ්මචාරුපද්දවො දුක්ඛවිපාකතරො චෙව කටුකවිපාකතරො චාති එවං වුත්තො. ආචරියන්තෙවාසිකූපද්දවො හි බාහිරකසමයවසෙන වුත්තො, බ්‍රහ්මචාරුපද්දවො පන සාසනවසෙන. දුරක්ඛාතෙ හි ධම්මවිනයෙ දුප්පටිපත්ති න මහාසාවජ්ජා මිච්ඡාභිනිවෙසස්ස සිථිලවායාමභාවතො; ස්වාඛ්‍යාතෙ පන ධම්මවිනයෙ දුප්පටිපත්ති මහාසාවජ්ජා මහතො අත්ථස්ස බාහිරභාවකරණතො. තෙනාහ ‘‘සාසනෙ පනා’’තිආදි.

196. තස්මාති ඉදං පුබ්බපරාපෙක්ඛං පුරිමස්ස ච අත්ථස්ස කාරණභාවෙන පච්චාමසනන්ති ආහ ‘‘යස්මා’’තිආදි. මිත්තං එතස්ස අත්ථීති මිත්තවා, තස්ස භාවො මිත්තවතා, තාය. මිත්තවසෙන පටිපජ්ජනන්ති ආහ ‘‘මිත්තපටිපත්තියා’’ති. සපත්තවතායාති එත්ථාපි එසෙව නයො.

දුක්කටදුබ්භාසිතමත්තම්පීති ඉමිනා පගෙව ඉතරං වීතික්කමන්තොති දස්සෙති. සාවකෙසු හිතපරක්කමනං ඔවාදානුසාසනීහි පටිපජ්ජනන්ති ආහ – ‘‘තථා න පටිපජ්ජිස්සාමී’’ති. ආමකමත්තන්ති කුලාලභාජනං වුච්චති. නාහං තුම්හෙසු තථා පටිපජ්ජිස්සාමීති කුම්භකාරො විය ආමකභාජනෙසු අහං තුම්හෙසු කෙවලං ජානාපෙන්තො න පටිපජ්ජිස්සාමි. නිග්ගණ්හිත්වාති නීහරිත්වා. ලොකියගුණාපි ඉධ සාරොත්වෙව අධිප්පෙතා ලොකුත්තරගුණානං අධිට්ඨානභාවතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

මහාසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.