1. චූළසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනා

176. කාලපරිච්ඡෙදං කත්වාති සමාපජ්ජන්තෙහි නාම කාලපරිච්ඡෙදො කාතබ්බො. ථෙරො පන භගවතො වත්තකරණත්ථං කාලපරිච්ඡෙදං කරොති, ‘‘එත්තකෙ කාලෙ වීතිවත්තෙ ඉදං නාම භගවතො කාතබ්බ’’න්ති. සො තත්ථකංයෙව සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා’’ති. සුඤ්ඤතාඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වාති එතෙන ඉතරෙ, ‘‘න සොතාපන්නසකදාගාමී ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්තී’’ති වදන්ති, තං වාදං පටිසෙධෙති. සුඤ්ඤතොති අත්තසුඤ්ඤතො ච නිච්චසුඤ්ඤතො ච සඞ්ඛාරා උපට්ඨහිංසු. සෙක්ඛානඤ්හි සුඤ්ඤතාපටිවෙධො පාදෙසිකො සුභසුඛසඤ්ඤානං අප්පහීනත්තා, තස්මා සො ථෙරො සුඤ්ඤතාකථං සොතුකාමො ජාතො. ධුරෙන ධුරං පහරන්තෙන වියාති රථධුරෙන රථධුරං පහරන්තෙන විය කත්වා උජුකමෙව සුඤ්ඤතා…පෙ… වත්ථුං න සක්කාති යොජනා. එකං පදන්ති එකං සුඤ්ඤතාපදං.

පුබ්බෙපාහන්තිආදිනා භගවා පඨමබොධියම්පි අත්තනො සුඤ්ඤතාවිහාරබාහුල්ලං පකාසෙතීති දස්සෙන්තො ‘‘පඨමබොධියම්පී’’ති ආහ. එකොතිආදි ථෙරස්ස සුඤ්ඤතාකථාය භාජනභාවදස්සනත්ථං. සොතුන්ති අට්ඨිං කත්වා මනසි කත්වා සබ්බචෙතසා සමන්නාහරිත්වා සොතුම්පි. උග්ගහෙතුම්පිති යථාභූතං ධම්මං ධාරණපරිපුච්ඡාපරිචයවසෙන හදයෙන උග්ගහිතං සුවණ්ණභාජනෙ පක්ඛිත්තසීහවසා විය අවිනට්ඨෙ කාතුම්පි. කථෙතුම්පීති විත්ථාරෙන පරෙසං දස්සෙතුම්පි සක්කා. තත්ථාති මිගාරමාතුපාසාදෙ. කට්ඨරූපපොත්ථකරූපචිත්තරූපවසෙන කතාති ථම්භාදීසු උත්තිරිත්වා කතානං කට්ඨරූපානං, නිය්‍යූහාදීසු පටිමාවසෙන රචිතානං පොත්ථකරූපානං, සිත්තිපස්සෙ චිත්තකම්මවසෙන විරචිතානං චිත්තරූපානඤ්ච කතා නිට්ඨපිතා. වෙස්සවණමන්ධාතාදීනන්ති පටිමාරූපෙන කතානං වෙස්සවණමන්ධාතුසක්කාදීනං. චිත්තකම්මවසෙනාති ආරාමාදිචිත්තකම්මවසෙන. සණ්ඨිතම්පීති අවයවභාවෙන සණ්ඨිතං හුත්වා ඨිතම්පි. ජිණ්ණපටිසඞ්ඛරණත්ථන්ති ජිණ්ණානං නිය්‍යූහකූටාගාරපාසාදාවයවානං අභිසඞ්ඛරණත්ථාය තස්මිං තස්මිං ඨානෙ රහස්සසඤ්ඤාණෙන ඨපිතං. ‘‘පරිභුඤ්ජිස්සාමී’’ති තස්මිං තස්මිං කිච්චෙ විනියුඤ්ජනවසෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බස්ස. එතං වුත්තන්ති, ‘‘අයං මිගාරමාතුපාසාදො සුඤ්ඤො’’තිආදිකං වුත්තං.

නිච්චන්ති සබ්බකාලං රත්තිඤ්ච දිවා ච. එකභාවං එකං අසුඤ්ඤතන්ති පච්චත්තෙ උපයොගවචනං, එකත්තං එකො අසුඤ්ඤතොති අත්ථො. ගාමොති පවත්තනවසෙනාති ගෙහසන්නිවෙසවීථිචච්චරසිඞ්ඝාටකාදිකෙ උපාදාය ගාමොති ලොකුප්පත්තිවසෙන. කිලෙසවසෙනාති තත්ථ අනුනයපටිඝවසෙන. එසෙව නයොති ඉමිනා ‘‘පවත්තවසෙන වා කිලෙසවසෙන වා උප්පන්නං මනුස්සසඤ්ඤ’’න්ති ඉමමත්ථං අතිදිසති. එත්ථ ච යථා ගාමග්ගහණෙන ඝරාදිසඤ්ඤා සඞ්ගහිතා, එවං මනුස්සග්ගහණෙන ඉත්ථිපුරිසාදිසඤ්ඤා සඞ්ගහිතා. යස්මා රුක්ඛාදිකෙ පටිච්ච අරඤ්ඤසඤ්ඤා තත්ථ පබ්බතවනසණ්ඩාදයො අන්තොගධා, තස්මා තත්ථ විජ්ජමානම්පි තං විභාගං අග්ගහෙත්වා එකං අරඤ්ඤංයෙව පටිච්ච අරඤ්ඤසඤ්ඤං මනසි කරොති. ඔතරතීති අනුප්පවිසති. අධිමුච්චතීති නිච්ඡිනොති. පවත්තදරථාති තථාරූපාය පස්සද්ධියා අභාවතො ඔළාරිකධම්මප්පවත්තිසිද්ධා දරථා. කිලෙසදරථාති අනුනයපටිඝසම්භවා කිලෙසදරථා. දුතියපදෙති ‘‘යෙ අස්සු දරථා මනුස්සසඤ්ඤං පටිච්චා’’ති ඉමස්මිං පදෙ. මනසිකාරසන්තතාය, – ‘‘නායං පුබ්බෙ විය ඔළාරිකා, ධම්මප්පවත්තී’’ති සඞ්ඛාරදස්සනදරථානං සුඛුමතා සල්ලහුකතා ච චරිතත්ථාති ආහ ‘‘පවත්තදරථමත්තා අත්ථී’’ති.

යං කිලෙසදරථජාතං, තං ඉමිස්සා දරථසඤ්ඤාය න හොතීති යොජනා. පවත්තදරථමත්තං අවසිට්ඨං හොති, විජ්ජමානමෙව අත්ථි ඉදන්ති පජානාතීති යොජනා. සුඤ්ඤතා නිබ්බත්තීති සුඤ්ඤතන්ති පවත්ති. සුඤ්ඤතා සහචරිතඤ්හි සුඤ්ඤං, ඉධ සුඤ්ඤතාති වුත්තා.

177. අස්සාති භගවතො එවං ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන චිත්තප්පවත්ති අහොසි. අච්චන්තසුඤ්ඤතන්ති ‘‘පරමානුත්තර’’න්ති වුත්තං අරහත්තං දෙසෙස්සාමීති. අරඤ්ඤසඤ්ඤාය විසෙසානධිගමනතොති, ‘‘අරඤ්ඤං අරඤ්ඤ’’න්ති මනසිකාරෙන ඣානාදිවිසෙසස්ස අධිගමාභාවතො, ‘‘පථවී’’ති මනසිකාරෙන විසෙසාධිගමනතො. ඉදානි තමෙවත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. එවං සන්තෙති එවං වපිතෙ සාලිආදයො සම්පජ්ජන්ති. ධුවසෙවනන්ති නියතසෙවනං පාරිහාරියකම්මට්ඨානං. පටිච්චාති එත්ථ ‘‘සම්භූත’’න්ති වචනසෙසො ඉච්ඡිතොති ආහ ‘‘පටිච්ච සම්භූත’’න්ති. පථවිං පටිච්ච සම්භූතා හි සඤ්ඤාති.

පථවීකසිණෙ සො පථවීසඤ්ඤී හොති, න පකතිපථවියං. තස්සාති පථවීකසිණස්ස. තෙහීති ගණ්ඩාදීහි. සුට්ඨු විහතන්ති යථා වලීනං ලෙසොපි න හොති, එවං සම්මදෙව ආකොටිතං. නදීතළාකාදීනං තීරප්පදෙසො උදකස්ස ආකරට්ඨෙන කූලං, උන්නතභාවතො උග්ගතං කූලං වියාති උක්කූලං, භූමියා උච්චට්ඨානං. විගතං කූලන්ති වික්කූලං, නීචට්ඨානං. තෙනාහ ‘‘උච්චනීච’’න්ති. එකං සඤ්ඤන්ති එකං පථවීතිසඤ්ඤංයෙව.

182. සතිපි සඞ්ඛාරනිමිත්තවිරහෙ යාදිසානං නිමිත්තානං අභාවෙන ‘‘අනිමිත්ත’’න්ති වුච්චති, තානි දස්සෙතුං, ‘‘නිච්චනිමිත්තාදිවිරහිතො’’ති වුත්තං. චතුමහාභූතිකං චතුමහාභූතනිස්සිතං. සළායතනපටිසංයුත්තං චක්ඛායතනාදිසළායතනසහිතං.

183. විපස්සනාය පටිවිපස්සනන්ති ධම්මානඤ්ච පුන විපස්සනං. ඉධාති අත්තනො පච්චක්ඛභූතයථාධිගතමග්ගඵලං වදතීති ආහ – ‘‘අරියමග්ගෙ චෙව අරියඵලෙ චා’’ති. උපාදිසෙසදරථදස්සනත්ථන්ති සබ්බසො කිලෙසුපධියා පහීනාය ඛන්ධොපධි අවිසිට්ඨා, තප්පච්චයා දරථා උපාදිසෙසදරථා, තං දස්සනත්ථං. යස්මා විසයතො ගාමසඤ්ඤා ඔළාරිකා, මනුස්සසඤ්ඤා සුඛුමා, තස්මා මනුස්සසඤ්ඤාය ගාමසඤ්ඤං නිවත්තෙත්වා. යස්මා පන මනුස්සසඤ්ඤාපි සභාගවත්ථුපරිග්ගහතො ඔළාරිකා, සභාගවත්ථුතො අරඤ්ඤසඤ්ඤා සුඛුමා, තස්මා අරඤ්ඤසඤ්ඤාය මනුස්සසඤ්ඤං නිවත්තෙත්වා. පථවීසඤ්ඤාදිනිවත්තනෙ කාරණං හෙට්ඨා සුත්තන්තරෙසු ච වුත්තමෙව. අනුපුබ්බෙනාති මග්ගප්පටිපාටියා. නිච්චසාරාදීනං සබ්බසො අවත්ථුතාය අච්චන්තමෙව සුඤ්ඤත්තා අච්චන්තසුඤ්ඤතා.

184. සුඤ්ඤතඵලසමාපත්තින්ති සුඤ්ඤතවිමොක්ඛස්ස ඵලභූතත්තා, සුඤ්ඤතානුපස්සනාය වසෙන සමාපජ්ජිතබ්බත්තා ච සුඤ්ඤතඵලසමාපත්තින්ති ලද්ධනාමං අරහත්තඵලසමාපත්තිං. යස්මා අතීතෙ පච්චෙකසම්බුද්ධා අහෙසුං, අනාගතෙ භවිස්සන්ති, ඉදානි පන බුද්ධසාසනස්ස ධරමානත්තා පච්චෙකබුද්ධා න වත්තන්ති, තස්මා පච්චෙකබුද්ධග්ගහණං අකත්වා, ‘‘එතරහිපි බුද්ධබුද්ධසාවකසඞ්ඛාතා’’ඉච්චෙව වුත්තං. න හි බුද්ධසාසනෙ ධරන්තෙ පච්චෙකබුද්ධා භවන්ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

චූළසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.