5. බහුධාතුකසුත්තවණ්ණනා

124. භයන්ති (අ. නි. ටී. 2.3.1) චිත්තසංසප්පතාති ආහ ‘‘චිත්තුත්‍රාසො’’ති. උපද්දවොති අන්තරායො. තස්ස පන වික්ඛෙපකාරණත්තා වුත්තං ‘‘අනෙකග්ගතාකාරො’’ති. උපසග්ගොති උපසජ්ජනං. තතො අප්පතීකාරවිඝාතාපත්ති යස්මා පතීකාරාභාවෙන විහඤ්ඤමානස්ස කිඤ්චි කාතුං අසමත්ථස්ස ඔසීදනකාරණං, තස්මා වුත්තං – ‘‘තත්ථ තත්ථ ලග්ගනාකාරො’’ති. වඤ්චෙත්වා ආගන්තුං යථාවුත්තෙ දිවසෙ අනාගච්ඡන්තෙසු. බහි අනික්ඛමනත්ථාය ද්වාරෙ අග්ගිං දත්වා.

නළෙහීති නළච්ඡන්නසඞ්ඛෙපෙන උපරි ඡාදෙත්වා තෙහියෙව දාරුකච්ඡදනනියාමෙන පරිතොපි ඡාදිතා. එසෙව නයොති ඉමිනා තිණෙහි ඡන්නතං, සෙසසම්භාරානං රුක්ඛමයතඤ්ච අතිදිසති. විධවාපුත්තෙති අදන්තභාවොපලක්ඛණං. තෙ හි නිප්පිතිකා අවිනීතා අසංයතා අකිච්චකාරිනො හොන්ති.

මත්ථකං අපාපෙත්වාව නිට්ඨාපිතාති කස්මා භගවා එවමකාසීති? ආනන්දත්ථෙරස්ස පුච්ඡාකොසල්ලදීපනත්ථමෙව, තත්ථ නිසින්නානං සන්නිපතිතභික්ඛූනං දෙසනාය ජානනත්ථඤ්ච. තෙ කිර සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං අජානන්තා අන්ධකාරං පවිට්ඨා විය ඨිතා. පුච්ඡානුසන්ධිවසෙන පරිග්ගය්හ ජානිස්සන්තීති.

125. රූපපරිග්ගහොව කථිතො, න අඤ්ඤං කිඤ්චීති අත්ථො. ඉදානි තතො සච්චානි නිද්ධාරෙත්වා චතුසච්චකම්මට්ඨානං දස්සෙතුං, ‘‘සබ්බාපී’’තිආදි වුත්තං. පඤ්චක්ඛන්ධා හොන්තීති අද්ධෙකාදස ධාතුයො රූපක්ඛන්ධො, අද්ධට්ඨමා ධාතුයො යථාරහං වෙදනාදයො චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධාති එවං අට්ඨාරස ධාතුයො පඤ්චක්ඛන්ධා හොන්ති. පඤ්චපි ඛන්ධා තණ්හාවජ්ජා දුක්ඛසච්චං. අප්පවත්තීති අප්පවත්තිනිමිත්තං. නිරොධපජානනාති පඤ්ඤාසීසෙන මග්ගකිච්චමාහ. සම්මාදිට්ඨිපමුඛො හි අරියමග්ගො. මත්ථකං පාපෙත්වා කථිතං හොති සම්මසනස්ස භූමියා නිප්ඵත්තියා ච කථිතත්තා. ජානාති පස්සතීති ඉමිනා ඤාණදස්සනං කථිතං තං පන ලොකියං ලොකුත්තරන්ති දුවිධන්ති තදුභයම්පි දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘සහ විපස්සනාය මග්ගො වුත්තො’’ති.

එත්තාවතාපි ඛොති පි-සද්දග්ගහණෙන අඤ්ඤෙන පරියායෙන සත්ථා ධාතුකොසල්ලං දෙසෙතුකාමොති ථෙරො, ‘‘සියා පන, භන්තෙ’’ති පුච්ඡතීති භගවා පථවීධාතුආදිවසෙනපි ධාතුකොසල්ලං විභාවෙති. තත්ථ පථවීධාතුආදිසද්දෙන දෙසනාකාරණං විභාවෙන්තො, ‘‘පථවීධාතු…පෙ… වුත්තා’’ති ආහ. තාපි හි ආදිතො ඡ ධාතුයො. ‘‘විඤ්ඤාණධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා’’ති වත්වා කථං රූපධාතුයො නීහරීයන්තීති චොදනං සන්ධාය තං නයං දස්සෙතුං, ‘‘විඤ්ඤාණධාතූ’’තිආදි වුත්තං. කාමඤ්චෙත්ථ කායවිඤ්ඤාණධාතුයා ආරම්මණං ඵොට්ඨබ්බධාතුපථවීධාතු ආදිවසෙන දෙසනාරුළමෙව, කායධාතු පන නීහරිතබ්බාති එකංසමෙව නීහරණවිධිං දස්සෙන්තො, ‘‘එස නයො සබ්බත්ථා’’ති ආහ. පුරිමපච්ඡිමවසෙන මනොධාතූති පච්ඡිමභාගවසෙන කිරියාමනොධාතු ගහෙතබ්බා තස්සානුරූපභාවතො. නනු චෙත්ථ මනොධාතු නාමායං මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා අසංසට්ඨා, විසුංයෙව චෙසා ධාතූති? සච්චමෙතං අට්ඨාරසධාතුදෙසනාය, චිත්තවිභත්තිනිද්දෙසෙ ඡවිඤ්ඤාණකායදෙසනායං පන සා මනොවිඤ්ඤාණකායසඞ්ගහිතාවාති දට්ඨබ්බං. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං තං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. මහාටී. 2.517) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. අථ වා පුරිමපච්ඡිමවසෙනාති පුරෙචරානුචරවසෙන. මනොධාතූති විපාකමනොධාතු ගහෙතබ්බා පුරෙචරණතො, පරතො උප්පජ්ජනකිරියාමනොවිඤ්ඤාණධාතුයා අනන්තරං මනොධාතුයා, කිරියාමනොධාතුයා අනන්තරං මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා අනුප්පජ්ජනතො ච.

ධම්මානං යාවදෙව නිස්සත්තනිජ්ජීවවිභාවනත්ථාය සත්ථු ධාතුදෙසනාති අඤ්ඤෙසු සභාවධාරණාදිඅත්ථෙසු ලබ්භමානෙසුපි අයමෙත්ථ අත්ථො පධානොති ආහ – ‘‘එසනයො සබ්බත්ථා’’ති. සප්පටිපක්ඛවසෙනාති සප්පටිභාගවසෙන සුඛං දුක්ඛෙන සප්පටිභාගං, දුක්ඛං සුඛෙන, එවං සොමනස්සදොමනස්සාති. යථා සුඛාදීනංයෙව සමුදාචාරො විභූතො, න උපෙක්ඛාය, එවං රාගාදීනංයෙව සමුදාචාරො විභූතො, න මොහස්ස, තෙන වුත්තං ‘‘අවිභූතභාවෙනා’’ති. කායවිඤ්ඤාණධාතු පරිග්ගහිතාව හොති තදවිනාභාවතො. සෙසාසු සොමනස්සධාතුආදීසු, පරිග්ගහිතාව හොති අවිනාභාවතො එව. න හි සොමනස්සාදයො මනොධාතුයා විනා වත්තන්ති. උපෙක්ඛාධාතුතො නීහරිත්වාති එත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුආදයො චතස්සො විඤ්ඤාණධාතුයො තාසං වත්ථාරම්මණභූතා චක්ඛුධාතුආදයො චාති අට්ඨ රූපධාතුයො, මනොධාතු, උපෙක්ඛාසහගතා මනොවිඤ්ඤාණධාතු, උපෙක්ඛාසහගතා එව ධම්මධාතූති එවං පන්නරස ධාතුයො උපෙක්ඛාධාතුතො නීහරිතබ්බා. සොමනස්සධාතුආදයො පන චතස්සො ධාතුයො ධම්මධාතුඅන්තොගධා, එවං සුඛධාතුතො කායවිඤ්ඤාණධාතුයා තස්සා වත්ථාරම්මණභූතානං කායධාතුඵොට්ඨබ්බධාතූනඤ්ච නීහරණා හෙට්ඨා දස්සිතනයාති, ‘‘උපෙක්ඛාධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා’’ඉච්චෙව වුත්තං.

කාමවිතක්කාදයො ඉධ කාමධාතුආදිපරියායෙන වුත්තාති ‘‘කාමධාතුආදීනං ද්වෙධාවිතක්කෙ කාමවිතක්කාදීසු වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති ආහ. තත්ථ හි ‘‘කාමවිතක්කොති කාමපටිසංයුත්තො විතක්කො, බ්‍යාපාදවිතක්කොති බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො විතක්කො, විහිංසාවිතක්කොති විහිංසාපටිසංයුත්තො විතක්කො, නෙක්ඛම්මපටිසංයුත්තො විතක්කො නෙක්ඛම්මවිතක්කො, සො යාව පඨමජ්ඣානා වට්ටති. අබ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො විතක්කො අබ්‍යාපාදවිතක්කො, සො මෙත්තාපුබ්බභාගතො පට්ඨාය යාව පඨමජ්ඣානා වට්ටති. අවිහිංසාපටිසංයුත්තො විතක්කො අවිහිංසාවිතක්කො, සො කරුණාය පුබ්බභාගතො පට්ඨාය යාව පඨමජ්ඣානා වට්ටතී’’ති වුත්තං. අයං පනත්ථො අභිධම්මෙ විත්ථාරතො ආගතො එවාති දස්සෙතුං, ‘‘අභිධම්මෙ’’තිආදි වුත්තං. කාමධාතුතො නීහරිත්වාති එත්ථ කාමග්ගහණෙන ගහිතා රූපධාතුආදයො ඡ, තංවිසයා සත්තවිඤ්ඤාණධාතුයො, තත්ථ පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං චක්ඛුධාතුආදයො පඤ්චාති අට්ඨාරස. නෙක්ඛම්මධාතුආදයො පන ධම්මධාතුඅන්තොගධා එව.

කාමතණ්හාය විසයභූතා ධම්මා කාමධාතූති ආහ – ‘‘පඤ්ච කාමාවචරක්ඛන්ධා කාමධාතූ’’ති. තථා රූපතණ්හාය විසයභූතා ධම්මා රූපධාතු, අරූපතණ්හාය විසයභූතා ධම්මා අරූපධාතූති ආහ – ‘‘චත්තාරො අරූපාවචරක්ඛන්ධා’’තිආදි. කාමතණ්හා කාමො උත්තරපදලොපෙන, එවං රූපාරූපතණ්හා රූපාරූපං. ආරම්මණකරණවසෙන තා යත්ථ අවචරන්ති, තෙ කාමාවචරාදයොති එවං කාමාවචරක්ඛන්ධාදීනං කාමතණ්හාදිභාවො වෙදිතබ්බො. ආදිනා නයෙනාති එතෙන ‘‘උපරිතො පරනිම්මිතවසවත්තිදෙවෙ අන්තොකරිත්වා එත්ථාවචරා’’තිආදිපාළිං (විභ. 1020) සඞ්ගණ්හාති. එත්ථාවචරාති අවීචිපරනිම්මිතපරිච්ඡින්නොකාසාය කාමතණ්හාය විසයභාවං සන්ධාය වුත්තං, තදොකාසතා ච තණ්හාය තන්නින්නත්තා වෙදිතබ්බා. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. පරිපුණ්ණඅට්ඨාරසධාතුකත්තා කාමාවචරධම්මානං ‘‘කාමධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා’’ති වුත්තං. මනොවිඤ්ඤාණධාතුධම්මධාතු එකදෙසමත්තමෙව හි රූපාරූපාවචරධම්මාති.

සමාගන්ත්වාති සහිතා හුත්වා. යත්තකඤ්හි පච්චයධම්මා අත්තනො ඵලස්ස කාරණං, තත්ථ තන්නිබ්බත්තනෙ සමාගතා විය හොති වෙකල්ලෙ තදනිබ්බත්තනතො. සඞ්ඛතධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා අසඞ්ඛතාය ධාතුයා ධම්මධාතුඑකදෙසභාවතො.

126. එවං පවත්තමානා මයං අත්තාති ගහණං ගමිස්සාමාති ඉමිනා විය අධිප්පායෙන අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තා අජ්ඣත්තා, තෙසු භවා තප්පරියාපන්නත්තාති අජ්ඣත්තිකානි. තතො බහිභූතානි බාහිරානි. ආයතනකථා පටිච්චසමුප්පාදකථා ච විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.510, 570, 571) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති න විත්ථාරිතා.

127. අවිජ්ජමානං ඨානං අට්ඨානං (අ. නි. ටී. 1.1.268; විභ. මූලටී. 809), නත්ථි ඨානන්ති වා අට්ඨානං. අනවකාසොති එත්ථ එසෙව නයො. තදත්ථනිගමනමෙව හි ‘‘නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති වචනන්ති. තෙනාහ ‘‘උභයෙනපී’’තිආදි. යන්ති කාරණෙ පච්චත්තවචනං, හෙතුඅත්ථො ච කාරණත්ථොති ආහ – ‘‘යන්ති යෙන කාරණෙනා’’ති. උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන එත්ථ දිට්ඨිසම්පත්ති වෙදිතබ්බාති වුත්තං ‘‘මග්ගදිට්ඨියා සම්පන්නො’’ති. කුතො පනායමත්ථො ලබ්භතීති? ලිඞ්ගතො. ලිඞ්ගඤ්හෙතං, යදිදං නිච්චතො උපගමනපටික්ඛෙපො. චතුභූමකෙසූති ඉදං චතුත්ථභූමකසඞ්ඛාරානං අරියසාවකස්ස විසයභාවූපගමනතො වුත්තං; න පන තෙ ආරබ්භ නිච්චතො උපගමනසබ්භාවතො. වක්ඛති ච ‘‘චතුත්ථභූමකසඞ්ඛාරා පනා’’තිආදිනා. අභිසඞ්ඛතසඞ්ඛාරඅභිසඞ්ඛරණකසඞ්ඛාරානං සප්පදෙසත්තා නිප්පදෙසසඞ්ඛාරග්ගහණත්ථං ‘‘සඞ්ඛතසඞ්ඛාරෙසූ’’ති වුත්තං. ලොකුත්තරසඞ්ඛාරානං පන නිවත්තනෙ කාරණං සයමෙව වක්ඛති. එතං කාරණං නත්ථි සෙතුඝාතත්තා. තෙජුස්සදත්තාති සංකිලෙසවිධමනතෙජස්ස අධිකභාවතො. තථා හි තෙ ගම්භීරභාවෙන දුද්දසා. අකුසලානං ආරම්මණං න හොන්තීති ඉදං පකරණවසෙන වුත්තං. අප්පහීනවිපල්ලාසානං සත්තානං කුසලධම්මානම්පි තෙ ආරම්මණං න හොන්ති.

අසුඛෙ ‘‘සුඛ’’න්ති විපල්ලාසො ච ඉධ සුඛතො උපගමනස්ස ඨානන්ති අධිප්පෙතන්ති දස්සෙන්තො, ‘‘එකන්ත…පෙ… වුත්ත’’න්ති. අත්තදිට්ඨිවසෙනාති පධානදිට්ඨිමාහ. දිට්ඨියා නිබ්බානස්ස අවිසයභාවො හෙට්ඨා වුත්තො එවාති ‘‘කසිණාදිපණ්ණත්තිසඞ්ගහත්ථ’’න්ති වුත්තං. පරිච්ඡෙදොති සඞ්ඛාරානං පරිච්ඡෙදො සඞ්ඛාරානං පරිච්ඡිජ්ජගහණං. ස්වායං යෙසං නිච්චාදිතො උපගමනං භවති තෙසංයෙව වසෙන කාතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බවාරෙසූ’’තිආදිමාහ. සබ්බවාරෙසූති නිච්චාදිසබ්බවාරෙසු. පුථුජ්ජනො හීති හි-සද්දො හෙතුඅත්ථො. යස්මා යං යං සඞ්ඛාරං නිච්චාදිවසෙන පුථුජ්ජනකාලෙ උපගච්ඡති, තං තං අරියමග්ගාධිගමෙන අනිච්චාදිවසෙන ගණ්හන්තො යාථාවතො ජානන්තො තං ගාහං තං දිට්ඨිං විනිවෙඨෙති විස්සජ්ජෙති. තස්මා යත්ථ ගාහො තත්ථ විස්සජ්ජනාති චතුත්ථභූමකසඞ්ඛාරා ඉධ සඞ්ඛාරග්ගහණෙන න ගය්හතීති අත්ථො.

128. පුත්තසම්බන්ධෙන මාතාපිතුසමඤ්ඤා, දත්තකිත්තිමාදිවසෙනපි පුත්තවොහාරො ලොකෙ දිස්සති, සො ච ඛො පරියායතො නිප්පරියායසිද්ධං තං දස්සෙතුං, ‘‘ජනිකා ව මාතා ජනකො පිතා’’ති වුත්තං. තථා ආනන්තරියකම්මස්ස අධිප්පෙතත්තා ‘‘මනුස්සභූතොව ඛීණාසවො අරහාති අධිප්පෙතො’’ති වුත්තං. ‘‘අට්ඨානමෙත’’න්තිආදිනා මාතුආදීනංයෙව ජීවිතා වොරොපනෙ අරියසාවකස්ස අභබ්බභාවදස්සනතො තදඤ්ඤං අරියසාවකො ජීවිතා වොරොපෙතීති ඉදං අත්ථතො ආපන්නමෙවාති මඤ්ඤමානො වදති – ‘‘කිං පන අරියසාවකො අඤ්ඤං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යා’’ති? ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො සඤ්චිච්ච පාණං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති වචනතො, ‘‘එතම්පි අට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘සචෙපි හී’’තිආදි. බලදීපනත්ථන්ති සද්ධාදිබලසමන්නාගමදීපනත්ථං. අරියමග්ගෙනාගතසද්ධාදිබලවසෙන හි අරියසාවකො තාදිසං සාවජ්ජං න කරොති.

පඤ්චහි කාරණෙහීති ඉදං අත්ථනිප්ඵාදකානි තෙසං පුබ්බභාගියානි ච කාරණානි කාරණභාවසාමඤ්ඤෙන එකජ්ඣං ගහෙත්වා වුත්තං, න පන සබ්බෙසං පඤ්චන්නං සහයොගක්ඛමතො. ආකාරෙහීති කාරණෙහි. අනුස්සාවනෙනාති අනුරූපං සාවනෙන. භෙදස්ස අනුරූපං යථා භෙදො හොති, එවං භින්දිතබ්බානං භික්ඛූනං අත්තනො වචනස්ස සාවනෙන විඤ්ඤාපනෙන. තෙනාහ ‘‘නනු තුම්හෙ’’තිආදි. කණ්ණමූලෙ වචීභෙදං කත්වාති එතෙන ‘‘පාකටං කත්වා භෙදකරවත්ථුදීපනං වොහාරො, තත්ථ අත්තනො නිච්ඡිතමත්ථං රහස්සවසෙන විඤ්ඤාපනං අනුස්සාවන’’න්ති දස්සෙති.

කම්මමෙව උද්දෙසො වා පමාණන්ති තෙහි සඞ්ඝභෙදසිද්ධිතො වුත්තං, ඉතරෙ පන තෙසං පුබ්බභාගභූතා. තෙනාහ ‘‘වොහාරා’’තිආදි. තත්ථාති වොහාරෙ. චුතිඅනන්තරං ඵලං අනන්තරං නාම, තස්මිං අනන්තරෙ නියුත්තානි තන්නිබ්බත්තනෙන අනන්තරකරණසීලානි, අනන්තරප්පයොජනානි චාති ආනන්තරියානි, තානි එව ‘‘ආනන්තරියකම්මානී’’ති වුත්තානි.

කම්මතොති ‘‘එවං ආනන්තරියකම්මං හොති, එවං අනන්තරියකම්මසදිස’’න්ති එවං කම්මවිභාගතො. ද්වාරතොති කායාදිද්වාරතො. කප්පට්ඨිතියතොති ‘‘ඉදං කප්පට්ඨිතිකවිපාකං, ඉදං න කප්පට්ඨිතිකවිපාක’’න්ති එවං කප්පට්ඨිතියවිභාගතො. පාකාති ‘‘ඉදමෙත්ථ විපච්චති, ඉදං න විපච්චතී’’ති විපච්චනවිභාගතො. සාධාරණාදීහීති ගහට්ඨපබ්බජිතානං සාධාරණාසාධාරණතො, ආදි-සද්දෙන වෙදනාදිවිභාගතො ච.

යස්මා මනුස්සත්තභාවෙ ඨිතස්සෙව ච කුසලධම්මානං තික්ඛවිසදසූරභාවාපත්ති, යථා තං තිණ්ණම්පි බොධිසත්තානං බොධිත්තයනිබ්බත්තියං, එවං මනුස්සභාවෙ ඨිතස්සෙව අකුසලධම්මානම්පි තික්ඛවිසදසූරභාවාපත්තීති ආහ ‘‘මනුස්සභූතස්සෙවා’’ති. පාකතිකමනුස්සානම්පි ච කුසලධම්මානං විසෙසප්පත්ති විමානවත්ථුඅට්ඨකථායං (වි. ව. අට්ඨ. 3) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා. යථා වුත්තො ච අත්ථො සමානජාතියස්ස විකොපනෙ කම්මං ගරුතරං, න තථා විජාතියස්සාති වුත්තං – ‘‘මනුස්සභූතං මාතරං වා පිතරං වා’’ති. ලිඞ්ගෙ පරිවත්තෙ ච සො එව එකකම්මනිබ්බත්තො භවඞ්ගප්පබන්ධො, ජීවිතින්ද්‍රියප්පබන්ධො ච, න අඤ්ඤොති ආහ ‘‘අපි පරිවත්තලිඞ්ග’’න්ති. අරහන්තෙපි එසෙව නයො. තස්ස විපාකන්තිආදි කම්මස්ස ආනන්තරියභාවසමත්ථනං, චතුකොටිකඤ්චෙත්ථ සම්භවති. තත්ථ පඨමා කොටි දස්සිතා, ඉතරාසු විසඞ්කෙතං දස්සෙතුං, ‘‘යො පනා’’තිආදි වුත්තං. යදිපි තත්ථ විසඞ්කෙතො, කම්මං පන ගරුතරං ආනන්තරියසදිසං භායිතබ්බන්ති ආහ – ‘‘ආනන්තරියං ආහච්චෙව තිට්ඨතී’’ති. අයං පඤ්හොති ඤාපනිච්ඡානිබ්බත්තා කථා.

ආනන්තරියං ඵුසති මරණාධිප්පායෙනෙව ආනන්තරියවත්ථුනො විකොපිතත්තා. ආනන්තරියං න ඵුසති ආනන්තරියවත්ථුඅභාවතො. සබ්බත්ථ හි පුරිමං අභිසන්ධිචිත්තං අප්පමාණං, වධකචිත්තං පන තදාරම්මණං ජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච ආනන්තරියනානන්තරියභාවෙ පමාණන්ති දට්ඨබ්බං. සඞ්ගාමචතුක්කං සම්පත්තවසෙන යොජෙතබ්බං.

තෙනෙවාති තෙනෙව පයොගෙන. අරහන්තඝාතො හොතියෙව අරහතො මාරිතත්තා. පුථුජ්ජනස්සෙව දින්නං හොතීති යස්මා යථා වධකචිත්තං පච්චුප්පන්නාරම්මණම්පි පබන්ධවිච්ඡෙදවසෙන ච ජීවිතින්ද්‍රියං ආරම්මණං කත්වා පවත්තති, න එවං චාගචෙතනා, සා හි චජිතබ්බවත්ථුං ආරම්මණං කත්වා චජනමත්තමෙව හොති, අඤ්ඤසන්තකභාවකරණඤ්ච තස්ස චජනං, තස්මා යස්ස තං සන්තකං කතං. තස්සෙව දින්නං හොතීති.

ලොහිතං සමො සරතීති අභිඝාතෙන පකුප්පමානං සඤ්චිතං හොති. මහන්තතරන්ති ගරුතරං. සරීරපටිජග්ගනෙ වියාති සත්ථුරූපකායපටිජග්ගනෙ විය.

අසන්නිපතිතෙති ඉදං සාමග්ගියදීපනං. භෙදො ච හොතීති සඞ්ඝස්ස භෙදො හොති. වට්ටතීති සඤ්ඤායාති ඊදිසකරණං සඞ්ඝස්ස භෙදාය න හොතීති සඤ්ඤාය. නවතො ඌනපරිසායං කරොන්තස්ස තථාති යොජෙතබ්බං, තථාති ඉමිනා ‘‘න ආනන්තරියකම්මන්ති’’ ඉමං ආකඩ්ඪති, න පන ‘‘භෙදො හොතී’’ති ඉදං. හෙට්ඨිමන්තෙන හි නවන්නමෙව වසෙන සඞ්ඝභෙදො. ධම්මවාදිනො අනවජ්ජා යථාධම්මං අවට්ඨානතො. සඞ්ඝභෙදස්ස පුබ්බභාගො සඞ්ඝරාජි.

කායද්වාරමෙව පූරෙන්ති කායකම්මභාවෙනෙව ලක්ඛිතබ්බතො.

‘‘සණ්ඨහන්තෙ හි…පෙ… මුච්චතී’’ති ඉදං කප්පට්ඨකථාය න සමෙති. තථා හි කප්පට්ඨකථායං (කථා. අට්ඨ. 654-657) වුත්තං – ‘‘ආපායිකොති ඉදං සුත්තං යං සො එකං කප්පං අසීතිභාගෙ කත්වා තතො එකභාගමත්තං කාලං තිට්ඨෙය්‍ය, තං ආයුකප්පං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. කප්පවිනාසෙයෙවාති පන ආයුකප්පවිනාසෙයෙවාති අත්ථෙ සති නත්ථි විරොධො. එත්ථ ච සණ්ඨහන්තෙති ඉදම්පි ‘‘ස්වෙවවිනස්සිස්සතී’’ති විය අභූතපරිකප්පවසෙන වුත්තං. එකදිවසමෙව නිරයෙ පච්චති තතො පරං කප්පාභාවෙ ආයුකප්පස්සපි අභාවතොති අවිරොධතො අත්ථයොජනා දට්ඨබ්බා. සෙසානීති සඞ්ඝභෙදතො අඤ්ඤානි ආනන්තරියකම්මානි.

අහොසිකම්මං…පෙ… සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති, එවං සති කථං නෙසං ආනන්තරියතා චුතිඅනන්තරං විපාකදානාභාවතො. අථ සති ඵලදානෙ චුතිඅනන්තරො එව එතෙසං ඵලකාලො, න අඤ්ඤොති ඵලකාලනියමෙන නියතතා නිච්ඡිතා, න ඵලදානනියමෙන, එවම්පි නියතඵලකාලානං අඤ්ඤෙසම්පි උපපජ්ජවෙදනීයානං දිට්ඨධම්මවෙදනීයානඤ්ච නියතතා ආපජ්ජෙය්‍ය. තස්මා විපාකධම්මධම්මානං පච්චයන්තරවිකලතාදීහි අවිපච්චමානානම්පි අත්තනො සභාවෙන විපාකධම්මතා විය බලවතා ආනන්තරියෙන විපාකෙ දින්නෙ අවිපච්චමානානම්පි ආනන්තරියානං ඵලදානෙ නියතසභාවා ආනන්තරියසභාවා ච පවත්තීති අත්තනො සභාවෙන ඵලදානනියමෙනෙව නියතතා ආනන්තරියතා ච වෙදිතබ්බා. අවස්සඤ්ච ආනන්තරියසභාවා තතො එව නියතසභාවා ච තෙසං පවත්තීති සම්පටිච්ඡිතබ්බමෙතං අඤ්ඤස්ස බලවතො ආනන්තරියස්ස අභාවෙ චුතිඅනන්තරං එකන්තෙන ඵලදානතො.

නනු එවං අඤ්ඤෙසම්පි උපපජ්ජවෙදනීයානං අඤ්ඤස්මිං විපාකදායකෙ අසති චුතිඅනන්තරමෙකන්තෙන ඵලදානතො නියතසභාවා අනන්තරියසභාවා ච පවත්ති ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති. අසමානජාතිකෙන චෙතොපණිධිවසෙන උපඝාතකෙන ච නිවත්තෙතබ්බවිපාකත්තා අනන්තරෙ එකන්තඵලදායකත්තාභාවා. න පන ආනන්තරියකානං පඨමජ්ඣානාදීනං දුතියජ්ඣානාදීනි විය අසමානජාතිකං ඵලනිවත්තකං අත්ථි සබ්බානන්තරියානං අවීචිඵලත්තා. න ච හෙට්ඨූපපත්තිං ඉච්ඡතො සීලවතො චෙතොපණිධි විය උපරූපපත්තිජනකකම්මඵලං ආනන්තරියඵලං නිවත්තෙතුං සමත්ථො චෙතොපණිධි අත්ථි අනිච්ඡන්තස්සෙව අවීචිපාතනතො, න ච ආනන්තරියොපඝාතකං කිඤ්චි කම්මං අත්ථි, තස්මා තෙසංයෙව අනන්තරෙ එකන්තවිපාකජනකසභාවා පවත්තීති. අනෙකානි ච ආනන්තරියානි කතානි එකන්තෙනෙව විපාකෙ නියතසභාවත්තා උපරතාවිපච්චනසභාවාසඞ්කත්තා නිච්ඡිතානි සභාවතො නියතානෙව. තෙසු පන සමානසභාවෙසු එකෙන විපාකෙ දින්නෙ ඉතරානි අත්තනා කාතබ්බකිච්චස්ස තෙනෙව කතත්තා න දුතියං තතියං වා පටිසන්ධිං කරොන්ති. න සමත්ථතාවිඝාතත්තාති නත්ථි තෙසං ආනන්තරියකතා නිවත්ති; ගරුතරභාවො පන තෙසු ලබ්භතෙවාති සඞ්ඝභෙදස්ස සියා ගරුතරභාවොති, ‘‘යෙන…පෙ… විපච්චතී’’ති ආහ. එකස්ස පන අඤ්ඤානි උපත්ථම්භකානි හොන්තීති දට්ඨබ්බානි. පටිසන්ධිවසෙන විපච්චතීති වචනෙන ඉතරෙසං පවත්තිවිපාකදායිතා අනුඤ්ඤාතා විය දිස්සති. නො වා තථා සීලවතීති යථා පිතා සීලවා, තථා සීලවතී නො වා හොතීති යොජනා. සචෙ මාතා සීලවතී, මාතුඝාතො පටිසන්ධිවසෙන විපච්චතීති යොජනා.

පකතත්තොති අනුක්ඛිත්තො. සමානසංවාසකොති අපාරාජිකො. සමානසීමායන්ති එකසීමායං.

සත්ථුකිච්චං කාතුං අසමත්ථොති යං සත්ථාරා කාතබ්බකිච්චං අනුසාසනාදි, තං කාතුං අසමත්ථොති භගවන්තං පච්චක්ඛාය. අඤ්ඤං තිත්ථකරන්ති අඤ්ඤං සත්ථාරං.

129. අභිජාතිආදිසු (අ. නි. ටී. 1.1.277) පකප්පනෙන දෙවතූපසඞ්කමනාදිනා ජාතචක්කවාළෙන සමානයොගක්ඛෙමං දසසහස්සපරිමාණං ඨානං ජාතිඛෙත්තං, සරසෙනෙව ආණාපවත්තිට්ඨානං ආණාඛෙත්තං, විසයභූතං ඨානං විසයඛෙත්තං. දසසහස්සී ලොකධාතූති ඉමාය ලොකධාතුයා සද්ධිං ඉමං ලොකධාතුං පරිවාරෙත්වා ඨිතා දසසහස්සී ලොකධාතු. තත්තකානංයෙව ජාතිඛෙත්තභාවො ධම්මතාවසෙන වෙදිතබ්බො. ‘‘පරිග්ගහවසෙනා’’ති කෙචි. ‘‘සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං තත්තකං එව ජාතිඛෙත්තං තන්නිවාසීනංයෙව ච දෙවතානං ධම්මාභිසමයො’’ති ච වදන්ති. මාතුකුච්ඡිඔක්කමනකාලාදීනං ඡන්නං එව ගහණං නිදස්සනමත්තං මහාභිනීහාරාදිකාලෙපි තස්ස පකම්පනස්ස ලබ්භමානතො. ආණාඛෙත්තං නාම යං එකජ්ඣං සංවට්ටති ච විවට්ටති ච. ආණා වත්තති ආණාය තන්නිවාසීනං දෙවතානං සිරසා සම්පටිච්ඡනෙන, තඤ්ච ඛො කෙවලං බුද්ධානං ආනුභාවෙනෙව, න අධිප්පායවසෙන, අධිප්පායවසෙන පන ‘‘යාවතා වා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යා’’ති (අ. නි. 3.81) වචනතො තතො පරම්පි ආණා පවත්තෙය්‍ය.

න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථීති, ‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජතී’’තිආදිං (ම. නි. 1.285; 2.341; මහාව. 11; කථා. 405; මි. ප. 4.5.11) ඉමිස්සං ලොකධාතුයං ඨත්වා වදන්තෙන භගවතා, ‘‘කිං පනාවුසො සාරිපුත්ත, අත්ථෙතරහි අඤ්ඤෙ සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා භගවතා සමසමා සම්බොධියන්ති, එවං පුට්ඨො අහං, භන්තෙ, නොති වදෙය්‍ය’’න්ති (දී. නි. 3.161), වත්වා තස්ස කාරණං දස්සෙතුං, ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා’’ති ඉමං සුත්තං (දී. නි. 3.161; මි. ප. 5.1.1) දස්සෙන්තෙන ධම්මසෙනාපතිනා ච බුද්ධඛෙත්තභූතං ඉමං ලොකධාතුං ඨපෙත්වා අඤ්ඤත්ථ අනුප්පත්ති වුත්තා හොතීති අධිප්පායො.

එකතොති සහ, එකස්මිං කාලෙති අත්ථො. සො පන කාලො කථං පරිච්ඡින්නොති චරිමභවෙ පටිසන්ධිග්ගහණතො පට්ඨාය යාව ධාතුපරිනිබ්බානාති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. නිසින්නකාලතො පට්ඨායාති පටිලොමක්කමෙන වදති. පරිනිබ්බානතො පට්ඨායාති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බානතො පට්ඨාය. එත්ථන්තරෙති චරිමභවෙ බොධිසත්තස්ස පටිසන්ධිග්ගහණං ධාතුපරිනිබ්බානන්ති එතෙසං අන්තරෙ.

අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති න නිවාරිතා, තත්ථ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘තීණි හී’’තිආදි වුත්තං. පටිපත්තිඅන්තරධානෙන හි සාසනස්ස ඔසක්කිතත්තා අපරස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති ලද්ධාවසරා හොති. පටිපදාති පටිවෙධාවහා පුබ්බභාගපටිපදා. ‘‘පරියත්ති පමාණ’’න්ති වත්වා තමත්ථං බොධිසත්තං නිදස්සනං කත්වා දස්සෙතුං, ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං තයිදං හීනං කතන්ති දට්ඨබ්බං. නිය්‍යානිකධම්මස්ස ඨිතිඤ්හි දස්සෙන්තො අනිය්‍යානිකධම්මං නිදස්සෙති.

මාතිකාය අන්තරහිතායාති, ‘‘යො පන භික්ඛූ’’තිආදිනයප්පත්තා සික්ඛාපදපාළි මාතිකා, තාය අන්තරහිතාය නිදානුද්දෙසසඞ්ඛාතෙ පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙ පබ්බජ්ජායුපසම්පදාකම්මෙසු ච සාසනං තිට්ඨතීති අත්ථො. අථ වා පාතිමොක්ඛෙ ධරන්තෙයෙව පබ්බජ්ජා උපසම්පදා ච, එවං සති තදුභයං පාතිමොක්ඛෙ අන්තොගධං තදුභයාභාවෙ පාතිමොක්ඛාභාවතො, තස්මා තයිදං තයං සාසනස්ස ඨිතිහෙතූති ආහ – ‘‘පාතිමොක්ඛපබ්බජ්ජාඋපසම්පදාසු ඨිතාසු සාසනං තිට්ඨතී’’ති. යස්මා වා උපසම්පදාධීනං පාතිමොක්ඛං, උපසම්පදා ච පබ්බජ්ජාධීනා, තස්මා පාතිමොක්ඛෙ සිද්ධෙ, සිද්ධාසු පබ්බජ්ජාඋපසම්පදාසු ච සාසනං තිට්ඨති. පච්ඡිමපටිවෙධතො හි පරං පටිවෙධසාසනං, පච්ඡිමසීලතො ච පරං පටිපත්තිසාසනං විනට්ඨං නාම හොති. ඔසක්කිතං නාමාති පච්ඡිමකපටිවෙධසීලභෙදද්වයං එකතො කත්වා තතො පරං විනට්ඨං නාම හොතීති අත්ථො.

තෙන කාමං ‘‘සාසනට්ඨිතියා පරියත්ති පමාණ’’න්ති වුත්තං, පරියත්ති පන පටිපත්තිහෙතුකාති පටිපත්තියා අසති අප්පතිට්ඨා හොති, තස්මා පටිපත්තිඅන්තරධානං සාසනොසක්කනස්ස විසෙසකාරණන්ති දස්සෙත්වා තයිදං සාසනොසක්කනං ධාතුපරිනිබ්බානොසානන්ති දස්සෙතුං, ‘‘තීණි පරිනිබ්බානානී’’ති වුත්තං.

කාරුඤ්ඤන්ති පරිදෙවනකාරුඤ්ඤං. ජම්බුදීපෙ දීපන්තරෙසු දෙවනාගබ්‍රහ්මලොකෙසු ච විප්පකිරිත්වා ඨිතානං ධාතූනං මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ එකජ්ඣං සන්නිපතනං, රස්මිවිස්සජ්ජනං, තත්ථ තෙජොධාතුයා උට්ඨානං, එකජාලීභාවො චාති සබ්බමෙතං සත්ථු අධිට්ඨානවසෙනෙව වෙදිතබ්බං.

අනච්ඡරියත්තාති ද්වීසුපි උප්පජ්ජමානෙසු අච්ඡරියත්තාභාවදොසතොති අත්ථො. බුද්ධා නාම මජ්ඣෙ භින්නං සුවණ්ණං විය එකසදිසාති තෙසං දෙසනාපි එකරසා එවාති ආහ – ‘‘දෙසනාය ච විසෙසාභාවතො’’ති. එතෙනපි අනච්ඡරියත්තමෙව සාධෙති. විවාදභාවතොති එතෙන විවාදාභාවත්ථං ද්වෙ එකතො න උප්පජ්ජන්තීති දස්සෙති.

තත්ථාති මිලින්දපඤ්හෙ. එකං බුද්ධං ධාරෙතීති එකබුද්ධධාරණී. එතෙන එවං සභාවා එතෙ බුද්ධගුණා, යෙන දුතියබුද්ධගුණෙ ධාරෙතුං අසමත්ථා අයං ලොකධාතූති දස්සෙති. පච්චයවිසෙසනිප්ඵන්නානඤ්හි ගුණධම්මානං භාරියො විසෙසො න සක්කා ධාරෙතුන්ති, ‘‘න ධාරෙය්‍යා’’ති වත්වා තමෙව අධාරණං පරියායන්තරෙනපි පකාසෙන්තො ‘‘චලෙය්‍යා’’තිආදිමාහ. තත්ථ චලෙය්‍යාති පරිප්ඵන්දෙය්‍ය. කම්පෙය්‍යාති පවෙධෙය්‍ය. නමෙය්‍යාති එකපස්සෙන නමෙය්‍ය. ඔනමෙය්‍යාති ඔසීදෙය්‍ය. විනමෙය්‍යාති විවිධං ඉතොචිතො ච නමෙය්‍ය. විකිරෙය්‍යාති වාතෙන ථුසමුට්ඨි විය විප්පකිරෙය්‍ය. විධමෙය්‍යාති විනස්සෙය්‍ය. විද්ධංසෙය්‍යාති සබ්බසො විද්ධස්තා භවෙය්‍ය. තථාභූතා ච කත්ථචි න තිට්ඨෙය්‍යාති ආහ ‘‘න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍යා’’ති.

ඉදානි තත්ථ නිදස්සනං දස්සෙන්තො, ‘‘යථා, මහාරාජා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සමුපාදිකාති සමං උද්ධං පජ්ජති පවත්තතීති සමුපාදිකා, උදකස්ස උපරි සමං ගාමිනීති අත්ථො. වණ්ණෙනාති සණ්ඨානෙන. පමාණෙනාති ආරොහෙන. කිසථූලෙනාති කිසථූලභාවෙන, පරිණාහෙනාති අත්ථො.

ඡාදෙන්තන්ති රොචෙන්තං රුචිං උප්පාදෙන්තං. තන්දීකතොති තෙන භොජනෙන තන්දීභූතො. අනොනමිතදණ්ඩජාතොති යාවදත්ථං භොජනෙන ඔනමිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අනොනමිතදණ්ඩො විය ජාතො. සකිං භුත්තො වමෙය්‍යාති එකම්පි ආලොපං අජ්ඣොහරිත්වා වමෙය්‍යාති අත්ථො.

අතිධම්මභාරෙන පථවී චලතීති ධම්මෙන නාම පථවී තිට්ඨෙය්‍ය. සා කිං තෙනෙව චලති විනස්සතීති අධිප්පායෙන පුච්ඡති. පුන ථෙරො ‘‘රතනං නාම ලොකෙ කුටුම්බං සන්ධාරෙන්තං අභිමතඤ්ච ලොකෙන අත්තනො ගරුසභාවතාය සකටභඞ්ගස්ස කාරණං අතිභාරභූතං දිට්ඨං. එවංධම්මො ච හිතසුඛවිසෙසෙහි තංසමඞ්ගිනං ධාරෙන්තො අභිමතො ච විඤ්ඤූනං ගම්භීරප්පමෙය්‍යභාවෙන ගරුසභාවත්තා අතිභාරභූතො පථවීචලනස්ස කාරණං හොතී’’ති දස්සෙන්තො, ‘‘ඉධ, මහාරාජ, ද්වෙ සකටා’’තිආදිමාහ. එතෙනෙව තථාගතස්ස මාතුකුච්ඡිඔක්කමනාදිකාලෙ පථවීකම්පනකාරණං සංවණ්ණිතන්ති දට්ඨබ්බං. එකසකටතො රතනන්ති එකස්මා, එකස්ස වා සකටස්ස රතනං, තස්මා සකටතො ගහෙත්වාති අත්ථො.

ඔසාරිතන්ති උච්චාරිතං, වුත්තන්ති අත්ථො. අග්ගොති සබ්බසත්තෙහි අග්ගො.

සභාවපකතීති සභාවභූතා අකිත්තිමා පකති. කාරණමහන්තතායාති මහන්තෙහි බුද්ධකාරකධම්මෙහි පාරමිතාසඞ්ඛාතෙහි කාරණෙහි බුද්ධගුණානං නිබ්බත්තිතොති වුත්තං හොති. පථවිආදීනි මහන්තානි වත්ථූනි, මහන්තා ච සක්කභාවාදයො අත්තනො අත්තනො විසයෙ එකෙකා එව, සම්මාසම්බුද්ධොපි මහන්තො අත්තනො විසයෙ එකොව, කො ච තස්ස විසයො? බුද්ධභූමි, යාවතකං වා ඤෙය්‍යං. එවං ‘‘ආකාසො විය අනන්තවිසයො භගවා එකොව හොතී’’ති වදන්තො පරචක්කවාළෙසු දුතියස්ස බුද්ධස්ස අභාවං දස්සෙති.

ඉමිනාව පදෙනාති ‘‘එකිස්සා ලොකධාතුයා’’ති ඉමිනා එව පදෙන. දසචක්කවාළසහස්සානි ගහිතානි ජාතිඛෙත්තත්තා. එකචක්කවාළෙනෙවාති ඉමිනා එකචක්කවාළෙනෙව. යථා – ‘‘ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ උප්පජ්ජන්තී’’ති වුත්තෙ ඉමස්මිම්පි චක්කවාළෙ ජම්බුදීපෙයෙව, තත්ථපි මජ්ඣිමපදෙසෙ එවාති පරිච්ඡින්දිතුං වට්ටති; එවං ‘‘එකිස්සා ලොකධාතුයා’’ති ජාතිඛෙත්තෙ අධිප්පෙතෙපි ඉමිනාව චක්කවාළෙන පරිච්ඡින්දිතුං වට්ටති.

විවාදූපච්ඡෙදතොති විවාදූපච්ඡෙදකාරණා. ද්වීසු උප්පන්නෙසු යො විවාදො භවෙය්‍ය, තස්ස අනුප්පාදොයෙවෙත්ථ විවාදුපච්ඡෙදො. එකස්මිං දීපෙතිආදිනා දීපන්තරෙපි එකජ්ඣං න උප්පජ්ජන්ති, පගෙව එකදීපෙති දස්සෙති. සො පරිහායෙථාති චක්කවාළස්ස පදෙසෙ එව වත්තිතබ්බත්තා පරිහායෙය්‍ය.

130. මනුස්සත්තන්ති මනුස්සභාවො තස්සෙව පබ්බජ්ජාදිගුණසම්පත්තිආදීනං යොග්ගභාවතො. ලිඞ්ගසම්පත්තීති පුරිසභාවො. හෙතූති මනොවචීපණිධානපුබ්බිකා හෙතුසම්පදා. සත්ථාරදස්සනන්ති සත්ථුසම්මුඛීභාවො. පබ්බජ්ජාති කම්මකිරියවාදීසු තාපසෙසු, භික්ඛූසු වා පබ්බජ්ජා. ගුණසම්පත්තීති අභිඤ්ඤාදිගුණසම්පදා. අධිකාරොති බුද්ධං උද්දිස්ස අධිකො සක්කාරො. ඡන්දතාති සම්මාසම්බොධිං උද්දිස්ස සාතිසයො කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දො. අට්ඨධම්මසමොධානාති එතෙසං අට්ඨන්නං ධම්මානං සමායොගෙන. අභිනීහාරොති කායපණිධානං. සමිජ්ඣතීති නිප්ඵජ්ජතීති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන පරමත්ථදීපනියා චරියාපිටකවණ්ණනාය (චරියා. අට්ඨ. පකිණ්ණකකථා) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

සබ්බාකාරපරිපූරමෙවාති පරිපුණ්ණලක්ඛණතාය සත්තුස්සදාදීහි සබ්බාකාරෙහි සම්පන්නමෙව. න හි ඉත්ථියා කොසොහිතවත්ථගුය්හතා සම්භවති, දුතියපකති ච නාම පඨමපකතිතො නිහීනා එව. තෙනෙවාහ අනන්තරවාරෙ ‘‘යස්මා’’තිආදි.

ඉධ පුරිසස්ස තත්ථ නිබ්බත්තනතොති ඉමස්මිං මනුස්සලොකෙ පුරිසභූතස්ස තත්ථ බ්‍රහ්මලොකෙ බ්‍රහ්මත්තභාවෙන නිබ්බත්තනතො. තෙන අසතිපි පුරිසලිඞ්ගෙ පුරිසාකාරා බ්‍රහ්මානො හොන්තීති දස්සෙති. තංයෙව හි පුරිසාකාරං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘යං පුරිසො බ්‍රහ්මත්තං කරෙය්‍යා’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘සමානෙපී’’තිආදි. යදි එවං ඉත්ථියො බ්‍රහ්මලොකෙ න උප්පජ්ජන්තීති ආහ ‘‘බ්‍රහ්මත්ත’’න්තිආදි.

131. කායදුච්චරිතස්සාතිආදිපාළියා කම්මනියාමො නාම කථිතො. සමඤ්ජනං සමඞ්ගො, සො එතස්ස අත්ථීති සමඞ්ගී, සමන්නාගතො. සමඤ්ජනසීලො වා සමඞ්ගී. පුබ්බභාගෙ ආයූහනසමඞ්ගිතා, සන්නිට්ඨාපකචෙතනාවසෙන චෙතනාසමඞ්ගිතා. චෙතනාසන්තතිවසෙන වා ආයූහනසමඞ්ගිතා, තංතංචෙතනාඛණවසෙන චෙතනාසමඞ්ගිතා. කතූපචිතස්ස අවිපක්කවිපාකස්ස කම්මස්ස වසෙන කම්මසමඞ්ගිතා, කම්මෙ පන විපච්චිතුං ආරද්ධෙ විපාකප්පවත්තිවසෙන විපාකසමඞ්ගිතා. කම්මාදීනං උපට්ඨානකාලවසෙන උපට්ඨානසමඞ්ගිතා. කුසලාකුසලකම්මායූහනක්ඛණෙති කුසලකම්මස්ස ච අකුසලකම්මස්ස ච සමීහනක්ඛණෙ. තථාති ඉමිනා කුසලාකුසලකම්මපදං ආකඩ්ඪති. යථා කතං කම්මං ඵලදානසමත්ථං හොති, තථා කතං උපචිතං. විපාකාරහන්ති දුතියභවාදීසු විපච්චනාරහං. උප්පජ්ජමානානං උපපත්තිනිමිත්තං උපට්ඨාතීති යොජනා. චලතීති පරිවත්තති. එකෙන හි කම්මුනා තජ්ජෙ නිමිත්තෙ උපට්ඨාපිතෙ පච්චයවිසෙසවසෙන තතො අඤ්ඤෙන කම්මුනා අඤ්ඤස්ස නිමිත්තස්ස උපට්ඨානං පරිවත්තනං.

සුනඛජීවිකොති සුනඛෙහි ජීවනසීලො. තලසන්ථරණපූජන්ති භූමිතලස්ස පුප්ඵෙහි සන්තරණපූජං. ආයූහනචෙතනාකම්මසමඞ්ගිතාවසෙනාති කායදුච්චරිතස්ස අපරාපරං ආයූහනෙන සන්නිට්ඨාපකචෙතනාය තස්සෙව පකප්පනෙ කම්මක්ඛයකරඤාණෙන අඛෙපිතත්තා යථූපචිතකම්මුනා ච සමඞ්ගිභාවස්ස වසෙන.

132. එවං සස්සිරිකන්ති වුත්තප්පකාරෙන අනෙකධාතුවිභජනාදිනා නානානයවිචිත්තතාය පරමනිපුණගම්භීරතාය ච අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච සසොභං කත්වා.

නං ධාරෙහීති එත්ථ නන්ති නිපාතමත්තං. ධාතුආදිවසෙන පරිවට්ටීයන්ති අත්ථා එතෙහීති පරිවට්ටා, දෙසනාභෙදා. චත්තාරො පරිවට්ටා එතස්ස, එතස්මිං වාති චතුපරිවට්ටො, ධම්මපරියායො. ධම්මො ච සො පරියත්තිභාවතො යථාවුත්තෙනත්ථෙන ආදාසොති ධම්මාදාසො. උපට්ඨානට්ඨෙන යථාධම්මානං ආදාසොතිපි ධම්මාදාසො. යථා හි ආදාසෙන සත්තානං මුඛෙ මලදොසහරණං, එවං ඉමිනාපි සුත්තෙන යොගීනං මුඛෙ මලදොසහරණං. තස්මාති යස්මා ඉමිනා සුත්තෙන කිලෙසෙ මද්දිත්වා සමථාධිගමෙන යොගිනො ජයප්පත්තා; තස්මා අමතපුරප්පවෙසනෙ උග්ඝොසනමහාභෙරිතාය ච අමතදුන්දුභි. ඉධ වුත්තන්ති ඉමස්මිං සුත්තෙ වුත්තං. අනුත්තරො සඞ්ගාමවිජයොති අනුත්තරභාවතො කිලෙසසඞ්ගාමවිජයො, ‘‘විජෙති එතෙනා’’ති කත්වා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

බහුධාතුකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.