1. අනුපදසුත්තවණ්ණනා

93. ඉද්ධිමාති ගුණො පාකටො පරතොඝොසෙන විනා පාසාදකම්පනදෙවචාරිකාදීහි සයමෙව පකාසභාවතො; ධුතවාදාදිගුණානම්පි තථාභාවෙ එතෙනෙව නයෙන තෙසං ගුණානං පාකටයොගතො ච පරෙසං නිච්ඡිතභාවතො ච. පඤ්ඤවතො ගුණාති පඤ්ඤාපභෙදපභාවිතෙ ගුණවිසෙසෙ සන්ධාය වදති. තෙ හි යෙභුය්‍යෙන පරෙසං අවිසයා. තෙනාහ – ‘‘න සක්කා අකථිතා ජානිතු’’න්ති. විසභාගා සභාගා නාම අයොනිසොමනසිකාරබහුලෙසු පුථුජ්ජනෙසු, තෙ පන අප්පහීනරාගදොසතාය පරස්ස විජ්ජමානම්පි ගුණං මක්ඛෙත්වා අවිජ්ජමානං අවණ්ණමෙව ඝොසෙන්තීති ආහ – ‘‘විසභාග…පෙ… කථෙන්තී’’ති.

යා අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො ආදීනවතො යථාභූතං පජානනා, අයං ධාතුකුසලතා. ආයතනකුසලතායපි එසෙව නයො. අවිජ්ජාදීසු ද්වාදසසු පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු කොසල්ලං පටිච්චසමුප්පාදකුසලතා. ඉදං ඉමස්ස ඵලස්ස ඨානං කාරණං, ඉදං අට්ඨානං අකාරණන්ති එවං ඨානඤ්ච ඨානතො, අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානනා, අයං ඨානාට්ඨානකුසලතා. යො පන ඉමෙසු ධාතුආදීසු පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන නිස්සඞ්ගගතියා පණ්ඩාති ලද්ධනාමෙන ඤාණෙන ඉතො ගතො පවත්තො, අයං පණ්ඩිතො නාමාති ආහ – ‘‘ඉමෙහි චතූහි කාරණෙහි පණ්ඩිතො’’ති. මහන්තානං අත්ථානං පරිග්ගණ්හනතො මහතී පඤ්ඤා එතස්සාති මහාපඤ්ඤො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයොති ආහ – ‘‘මහාපඤ්ඤාදීහි සමන්නාගතොති අත්ථො’’ති.

නානත්තන්ති යාහි මහාපඤ්ඤාදීහි සමන්නාගතත්තා ථෙරො ‘‘මහාපඤ්ඤො’’තිආදිනා කිත්තීයති, තාසං මහාපඤ්ඤාදීනං ඉදං නානත්තං අයං වෙමත්තතා. යස්ස කස්සචි (දී. නි. ටී. 3.216; සං. නි. ටී. 1.1.110; අ. නි. ටී. 1.1.584) විසෙසතො අරූපධම්මස්ස මහත්තං නාම කිච්චසිද්ධියා වෙදිතබ්බන්ති තදස්ස කිච්චසිද්ධියා දස්සෙන්තො, ‘‘මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධෙ පරිග්ගණ්හාතීති මහාපඤ්ඤා’’තිආදිමාහ. තත්ථ හෙතුමහන්තතාය පච්චයමහන්තතාය නිස්සයමහන්තතාය පභෙදමහන්තතාය කිච්චමහන්තතාය ඵලමහන්තතාය ආනිසංසමහන්තතාය ච සීලක්ඛන්ධස්ස මහන්තභාවො වෙදිතබ්බො. තත්ථ හෙතූ අලොභාදයො, පච්චයා හිරොත්තප්පසද්ධාසතිවීරියාදයො. නිස්සයා සාවකබොධිපච්චෙකබොධිසම්මාසම්බොධිනියතතා තංසමඞ්ගිනො ච පුරිසවිසෙසා. පභෙදො චාරිත්තාදිවිභාගො. කිච්චං තදඞ්ගාදිවසෙන පටිපක්ඛස්ස විධමනං. ඵලං සග්ගසම්පදා නිබ්බානසම්පදා ච. ආනිසංසො පියමනාපතාදි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.9) ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තාදීසු (ම. නි. 1.64 ආදයො) ච ආගතනයෙන වෙදිතබ්බො. ඉමිනා නයෙන සමාධික්ඛන්ධාදීනම්පි මහන්තතා යථාරහං නිද්ධාරෙත්වා වෙදිතබ්බා, ඨානාට්ඨානාදීනං පන මහන්තභාවො මහාවිසයතාය වෙදිතබ්බො. තත්ථ ඨානාට්ඨානානං මහාවිසයතා බහුධාතුකසුත්තෙ (ම. නි. 3.124 ආදයො) සයමෙව ආගමිස්සති. විහාරසමාපත්තීනං සමාධික්ඛන්ධෙ නිද්ධාරිතනයෙන වෙදිතබ්බා, අරියසච්චානං සකලසාසනසඞ්ගහණතො සච්චවිභඞ්ගෙ (විභ. 189 ආදයො) තංසංවණ්ණනාසු (විභ. අට්ඨ. 189 ආදයො) ආගතනයෙන. සතිපට්ඨානාදීනං විභඞ්ගාදීසු (විභ. 355 ආදයො) තංසංවණ්ණනාදීසු (විභ. අට්ඨ. 355 ආදයො) ච ආගතනයෙන. සාමඤ්ඤඵලානං මහතො හිතස්ස මහතො සුඛස්ස මහතො අත්ථස්ස මහතො යොගක්ඛෙමස්ස නිප්ඵත්තිභාවතො සන්තපණීතනිපුණඅතක්කාවචරපණ්ඩිතවෙදනීයභාවතො ච. අභිඤ්ඤානං මහාසම්භාරතො මහාවිසයතො මහාකිච්චතො මහානුභාවතො මහානිප්ඵත්තිතො ච. නිබ්බානස්ස මදනිම්මදනාදිමහත්ථසිද්ධිතො මහන්තතා වෙදිතබ්බා.

පුථුපඤ්ඤාති එත්ථාපි වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – නානාඛන්ධෙසු ඤාණං පවත්තතීති, ‘‘අයං රූපක්ඛන්ධො නාම…පෙ… අයං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො නාමා’’ති, එවං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තෙසුපි ‘‘එකවිධෙන රූපක්ඛන්ධො, එකාදසවිධෙන රූපක්ඛන්ධො, එකවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො, එකවිධෙන සඤ්ඤාක්ඛන්ධො…පෙ… එකවිධෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති එවං එකෙකස්ස ඛන්ධස්ස එකවිධාදිවසෙන අතීතාදිභෙදවසෙනපි නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තථා ‘‘ඉදං චක්ඛායතනං නාම…පෙ… ඉදං ධම්මායතනං නාම. තත්ථ දසායතනා කාමාවචරා, ද්වෙ චතුභූමකා’’ති එවං ආයතනනානත්තං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති.

නානාධාතූසූති ‘‘අයං චක්ඛුධාතු නාම…පෙ… අයං මනොවිඤ්ඤාණධාතු නාම. තත්ථ සොළස ධාතුයො කාමාවචරා, ද්වෙ චතුභූමකා’’ති එවං නානාධාතූසු පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තයිදං උපාදිණ්ණකධාතුවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. පච්චෙකබුද්ධානඤ්හි ද්වින්නඤ්ච අග්ගසාවකානං උපාදිණ්ණකධාතූසුයෙව නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තඤ්ච ඛො එකදෙසතොව, නො නිප්පදෙසතො, අනුපාදිණ්ණකධාතූනං පන නානාකරණං න ජානන්තියෙව. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානංයෙව පන, ‘‘ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නත්තා ඉමස්ස රුක්ඛස්ස ඛන්ධො සෙතො හොති, ඉමස්ස කණ්හො, ඉමස්ස බහලත්තචො, ඉමස්ස තනුත්තචො, ඉමස්ස පත්තං වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන එවරූපං, ඉමස්ස පුප්ඵං නීලං පීතං ලොහිතං ඔදාතං සුගන්ධං දුග්ගන්ධං, ඵලං ඛුද්දකං මහන්තං දීඝං වට්ටං සුසණ්ඨානං මට්ඨං ඵරුසං සුගන්ධං මධුරං තිත්තකං අම්බිලං කටුකං කසාවං, කණ්ටකො තිඛිණො අතිඛිණො උජුකො කුටිලො ලොහිතො ඔදාතො හොතී’’ති ධාතුනානත්තං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති.

අත්ථෙසූති රූපාදීසු ආරම්මණෙසු. නානාපටිච්චසමුප්පාදෙසූති අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදතො සන්තානභෙදතො ච නානප්පභෙදෙසු පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු. අවිජ්ජාදිඅඞ්ගානඤ්හි පච්චෙකං පටිච්චසමුප්පාදසඤ්ඤිතාති. තෙනාහ – සඞ්ඛාරපිටකෙ ‘‘ද්වාදස පච්චයා ද්වාදස පටිච්චසමුප්පාදා’’ති. නානාසුඤ්ඤතමනුපලබ්භෙසූති නානාසභාවෙසු නිච්චසාරාදිවිරහතො සුඤ්ඤසභාවෙසු, තතො එව ඉත්ථිපුරිසඅත්තඅත්තනියාදිවසෙන අනුපලබ්භෙසු සභාවෙසු. ම-කාරො හෙත්ථ පදසන්ධිකරො. නානාඅත්ථෙසූති අත්ථපටිසම්භිදාවිසයෙසු පච්චයුප්පන්නාදිනානාඅත්ථෙසු. ධම්මෙසූති ධම්මපටිසම්භිදාවිසයෙසු පච්චයාදිනානාධම්මෙසු. නිරුත්තීසූති තෙසංයෙව අත්ථධම්මානං නිද්ධාරණවචනසඞ්ඛාතාසු නානානිරුත්තීසු. පටිභානෙසූති එත්ථ අත්ථපටිසම්භිදාදීසු විසයභූතෙසු, ‘‘ඉමානි ඉදමත්ථජොතකානී’’ති (විභ. 725-745) තථා තථා පටිභානතො පටිභානානීති ලද්ධනාමෙසු ඤාණෙසු. පුථු නානාසීලක්ඛන්ධෙසූතිආදීසු සීලස්ස පුථුත්තං නානත්තඤ්ච වුත්තමෙව. ඉතරෙසං පන වුත්තනයානුසාරෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා පාකටමෙව. යං පන අභින්නං එකමෙව නිබ්බානං, තත්ථ උපචාරවසෙන පුථුත්තං ගහෙතබ්බන්ති ආහ – ‘‘පුථු නානාජනසාධාරණෙ ධම්මෙ සමතික්කම්මා’’ති. තෙනස්ස මදනිම්මදනාදිපරියායෙන පුථුත්තං පරිදීපිතං හොති.

එවං විසයවසෙන පඤ්ඤාය මහත්තං පුථුත්තඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි සම්පයුත්තධම්මවසෙන හාසභාවං, පවත්තිආකාරවසෙන ජවනභාවං, කිච්චවසෙන තික්ඛාදිභාවඤ්ච දස්සෙතුං, ‘‘කතමා හාසපඤ්ඤා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ හාසබහුලොති පීතිබහුලො. සෙසපදානි තස්සෙව වෙවචනානි. සීලං පරිපූරෙතීති හට්ඨපහට්ඨො උදග්ගුදග්ගො හුත්වා පීතිසහගතාය පඤ්ඤාය. පීතිසොමනස්සසහගතා හි පඤ්ඤා අභිරතිවසෙන ආරම්මණෙ ඵුල්ලා විකසිතා විය පවත්තති; න උපෙක්ඛාසහගතාති පාතිමොක්ඛසීලං ඨපෙත්වා හාසනීයං පරං තිවිධම්පි සීලං පරිපූරෙතීති අත්ථො. විසුං වුත්තත්තා පුන සීලක්ඛන්ධමාහ. සමාධික්ඛන්ධන්තිආදීසුපි එසෙව නයො.

රූපං අනිච්චතො ඛිප්පං ජවතීති රූපක්ඛන්ධං අනිච්චන්ති සීඝං වෙගෙන පවත්තියා පටිපක්ඛදූරීභාවෙන පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස සාතිසයත්තා ඉන්දෙන විස්සට්ඨවජිරං විය ලක්ඛණං පටිවිජ්ඣන්තී අදන්ධායන්තී රූපක්ඛන්ධෙ අනිච්චලක්ඛණං වෙගසා පටිවිජ්ඣති, තස්මා සා ජවනපඤ්ඤා නාමාති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එවං ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනාවසෙන ජවනපඤ්ඤං දස්සෙත්වා බලවවිපස්සනාවසෙන දස්සෙතුං, ‘‘රූප’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඛයට්ඨෙනාති යත්ථ යත්ථ උප්පජ්ජති, තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජනතො ඛයසභාවත්තා. භයට්ඨෙනාති භයානකභාවතො. අසාරකට්ඨෙනාති අත්තසාරවිරහතො නිච්චසාරාදිවිරහතො ච. තුලයිත්වාති තුලාභූතාය විපස්සනාපඤ්ඤාය තුලෙත්වා. තීරයිත්වාති තාය එව තීරණභූතාය තීරෙත්වා. විභාවයිත්වාති යාථාවතො පකාසෙත්වා පඤ්චක්ඛන්ධං විභූතං කත්වා. රූපනිරොධෙති රූපක්ඛන්ධස්ස නිරොධභූතෙ නිබ්බානෙ නින්නපොණපබ්භාරවසෙන. ඉදානි සිඛාප්පත්තවිපස්සනාවසෙන ජවනපඤ්ඤං දස්සෙතුං, පුන ‘‘රූප’’න්තිආදි වුත්තං. වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාවසෙනාති කෙචි.

ඤාණස්ස තික්ඛභාවො නාම සවිසෙසං පටිපක්ඛසමුච්ඡින්දනෙන වෙදිතබ්බොති, ‘‘ඛිප්පං කිලෙසෙ ඡින්දතීති තික්ඛපඤ්ඤා’’ති වත්වා තෙ පන කිලෙසෙ විභාගෙන දස්සෙන්තො, ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්ක’’න්තිආදිමාහ. තික්ඛපඤ්ඤො හි ඛිප්පාභිඤ්ඤො හොති, පටිපදා චස්ස න චලතීති ආහ – ‘‘එකස්මිං ආසනෙ චත්තාරො අරියමග්ගා අධිගතා හොන්තී’’තිආදි.

‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා නිරොධධම්මා’’ති යාථාවතො දස්සනෙන සච්චසම්පටිවෙධො ඉජ්ඣති, න අඤ්ඤථාති කාරණමුඛෙන නිබ්බෙධිකපඤ්ඤං දස්සෙතුං, ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරෙසු උබ්බෙගබහුලො හොතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උබ්බෙගබහුලොති වුත්තනයෙන සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අභිණ්හං පවත්තසංවෙගො. උත්තාසබහුලොති ඤාණුත්‍රාසවසෙන සබ්බසඞ්ඛාරෙසු බහුසො උත්‍රස්තමානසො. තෙන ආදීනවානුපස්සනමාහ. උක්කණ්ඨනබහුලොති පන ඉමිනා නිබ්බිදානුපස්සනං ආහ – අරතිබහුලොතිආදිනා තස්සා එව අපරාපරුප්පත්තිං. බහිමුඛොති සබ්බසඞ්ඛාරතො බහිභූතං නිබ්බානං උද්දිස්ස පවත්තඤාණමුඛො, තථා වා පවත්තිතවිමොක්ඛමුඛො. නිබ්බිජ්ඣනං නිබ්බෙධො, සො එතිස්සා අත්ථි, නිබ්බිජ්ඣතීති වා නිබ්බෙධා, සාව පඤ්ඤා නිබ්බෙධිකා. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

පජ්ජති එතෙන විපස්සනාදිකොති පදං, සමාපත්ති, තස්මා අනුපදන්ති අනුසමාපත්තියොති අත්ථො. පදං වා සම්මසනුපගා ධම්මා විපස්සනාය පවත්තිට්ඨානභාවතො. තෙනාහ ‘‘සමාපත්තිවසෙන වා’’ති. ඣානඞ්ගවසෙන වාති ඣානඞ්ගවසෙනාති ච අත්ථො. අට්ඨකථායං පන කමත්ථො ඉධ පදසද්දො, තස්මා අනුපදං අනුක්කමෙනාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘අනුපටිපාටියා’’ති. ධම්මවිපස්සනන්ති තංතංසමාපත්තිචිත්තුප්පාදපරියාපන්නානං ධම්මානං විපස්සනං. විපස්සතීති සමාපත්තියො ඣානමුඛෙන තෙ තෙ ධම්මෙ යාථාවතො පරිග්ගහෙත්වා, ‘‘ඉතිපි දුක්ඛා’’තිආදිනා සම්මසති. අද්ධමාසෙන අරහත්තං පත්තො උක්කංසගතස්ස සාවකානං සම්මසනචාරස්ස නිප්පදෙසෙන පවත්තියමානත්තා, සාවකපාරමීඤාණස්ස ච තථා පටිපාදෙතබ්බත්තා. එවං සන්තෙපීති යදිපි මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො න චිරස්සෙව අරහත්තං පත්තො; ධම්මසෙනාපති පන තතො චිරෙන, එවං සන්තෙපි යස්මා මොග්ගල්ලානත්ථෙරොපි මහාපඤ්ඤොව, තස්මා සාරිපුත්තත්ථෙරොව මහාපඤ්ඤතරොති. ඉදානි තමත්ථං පාකටතරං කාතුං, ‘‘මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො හී’’තිආදි වුත්තං. සම්මසනං චරති එත්ථාති සම්මසනචාරො, විපස්සනාභූමි, තං සම්මසනචාරං. එකදෙසමෙවාති සකඅත්තභාවෙ සඞ්ඛාරෙ අනවසෙසතො පරිග්ගහෙතුඤ්ච සම්මසිතුඤ්ච අසක්කොන්තං අත්තනො අභිනීහාරසමුදාගතඤාණබලානුරූපං එකදෙසමෙව පරිග්ගහෙත්වා සම්මසන්තො. නනු ච ‘‘සබ්බං, භික්ඛවෙ, අනභිජානං අපරිජානං අවිරාජයං අප්පජහං අභබ්බො දුක්ඛක්ඛයායා’’ති (සං. නි. 4.26) වචනතො වට්ටදුක්ඛතො මුච්චිතුකාමෙන සබ්බං පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිජානිතබ්බමෙව? සච්චමෙතං, තඤ්ච ඛො සම්මසනුපගධම්මවසෙන වුත්තං. තස්මා සසන්තානගතෙ සබ්බධම්මෙ, පරසන්තානගතෙ ච තෙසං සන්තානවිභාගං අකත්වා බහිද්ධාභාවසාමඤ්ඤතො සම්මසනං, අයං සාවකානං සම්මසනචාරො. ථෙරො පන බහිද්ධාධම්මෙපි සන්තානවිභාගෙන කෙචි කෙචි උද්ධරිත්වා සම්මසි, තඤ්ච ඛො ඤාණෙන ඵුට්ඨමත්තං කත්වා. තෙන වුත්තං – ‘‘යට්ඨිකොටියා උප්පීළෙන්තො විය එකදෙසමෙව සම්මසන්තො’’ති. තත්ථ ඤාණෙන නාම යාවතා නෙය්‍යං පවත්තිතබ්බං, තථා අපවත්තනතො ‘‘යට්ඨිකොටියා උප්පීළෙන්තො වියා’’තිආදි වුත්තං. අනුපදධම්මවිපස්සනාය අභාවතො ‘‘එකදෙසමෙව සම්මසන්තො’’ති වුත්තං.

බුද්ධානං සම්මසනචාරො දසසහස්සිලොකධාතුයං සත්තසන්තානගතා, අනින්ද්‍රියබද්ධා ච සඞ්ඛාරාති වදන්ති, කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසූති අපරෙ. තථා හි අද්ධත්තයවසෙන පටිච්චසමුප්පාදනයං ඔසරිත්වා ඡත්තිංසකොටිසතසහස්සමුඛෙන බුද්ධානං මහාවජිරඤාණං පවත්තං. පච්චෙකබුද්ධානං සසන්තානගතෙහි සද්ධිං මජ්ඣිමදෙසවාසිසත්තසන්තානගතා අනින්ද්‍රියබද්ධා ච සම්මසනචාරොති වදන්ති, ජම්බුදීපවාසිසත්තසන්තානගතාති කෙචි. ධම්මසෙනාපතිනොපි යථාවුත්තසාවකානං විපස්සනාභූමියෙව සම්මසනචාරො. තත්ථ පන ථෙරො සාතිසයං නිරවසෙසං අනුපදධම්මං විපස්සි. තෙන වුත්තං – ‘‘සාවකානං සම්මසනචාරං නිප්පදෙසං සම්මසී’’ති.

තත්ථ ‘‘සාවකානං විපස්සනාභූමී’’ති එත්ථ සුක්ඛවිපස්සකා ලොකියාභිඤ්ඤප්පත්තා පකතිසාවකා අග්ගසාවකා පච්චෙකබුද්ධා සම්මාසම්බුද්ධාති ඡසු ජනෙසු සුක්ඛවිපස්සකානං ඣානාභිඤ්ඤාහි අනධිගතපඤ්ඤානෙපුඤ්ඤත්තා අන්ධානං විය ඉච්ඡිතපදෙසොක්කමනං විපස්සනාකාලෙ ඉච්ඡිකිච්ඡිතධම්මවිපස්සනා නත්ථි. තෙ යථාපරිග්ගහිතධම්මමත්තෙයෙව ඨත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙන්ති. ලොකියාභිඤ්ඤප්පත්තා පන පකතිසාවකා යෙන මුඛෙන විපස්සනං ආරභන්ති; තතො අඤ්ඤෙන විපස්සනං විත්ථාරිකං කාතුං සක්කොන්ති විපුලඤාණත්තා. මහාසාවකා අභිනීහාරසම්පන්නත්තා තතො සාතිසයං විපස්සනං විත්ථාරිකං කාතුං සක්කොන්ති. අග්ගසාවකෙසු දුතියො අභිනීහාරසම්පත්තියා සමාධානස්ස සාතිසයත්තා විපස්සනං තතොපි විත්ථාරිකං කරොති. පඨමො පන තතො මහාපඤ්ඤතාය සාවකෙහි අසාධාරණං විත්ථාරිකං කරොති. පච්චෙකබුද්ධො තෙහිපි මහාභිනීහාරතාය අත්තනො අභිනීහාරානුරූපං තතොපි විත්ථාරිකවිපස්සනං කරොන්ති. බුද්ධානං, සම්මදෙව, පරිපූරිතපඤ්ඤාපාරමිපභාවිත-සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාධිගමනස්ස අනුරූපායාති. යථා නාම කතවාලවෙධපරිචයෙන සරභඞ්ගසදිසෙන ධනුග්ගහෙන ඛිත්තො සරො අන්තරා රුක්ඛලතාදීසු අසජ්ජමානො ලක්ඛණෙයෙව පතති; න සජ්ජති න විරජ්ඣති, එවං අන්තරා අසජ්ජමානා අවිරජ්ඣමානා විපස්සනා සම්මසනීයධම්මෙසු යාථාවතො නානානයෙහි පවත්තති. යං මහාඤාණන්ති වුච්චති, තස්ස පවත්තිආකාරභෙදො ගණතො වුත්තොයෙව.

එතෙසු ච සුක්ඛවිපස්සකානං විපස්සනාචාරො ඛජ්ජොතපභාසදිසො, අභිඤ්ඤප්පත්තපකතිසාවකානං දීපපභාසදිසො, මහාසාවකානං ඔක්කාපභාසදිසො, අග්ගසාවකානං ඔසධිතාරකාපභාසදිසො, පච්චෙකබුද්ධානං චන්දපභාසදිසො, සම්මාසම්බුද්ධානං රස්මිසහස්සපටිමණ්ඩිතසරදසූරියමණ්ඩලසදිසො උපට්ඨාසි. තථා සුක්ඛවිපස්සකානං විපස්සනාචාරො අන්ධානං යට්ඨිකොටියා ගමනසදිසො, ලොකියාභිඤ්ඤප්පත්තපකතිසාවකානං දණ්ඩකසෙතුගමනසදිසො, මහාසාවකානං ජඞ්ඝසෙතුගමනසදිසො, අග්ගසාවකානං සකටසෙතුගමනසදිසො, පච්චෙකබුද්ධානං මහාජඞ්ඝමග්ගගමනසදිසො, සම්මාසම්බුද්ධානං මහාසකමග්ගගමනසදිසොති වෙදිතබ්බො.

අරහත්තඤ්ච කිර පත්වාති එත්ථ කිර-සද්දො අනුස්සවලද්ධොයමත්ථොති දීපෙතුං වුත්තො. පත්වා අඤ්ඤාසි අත්තනො විපස්සනාචාරස්ස මහාවිසයත්තා තික්ඛවිසදසූරභාවස්ස ච සල්ලක්ඛණෙන. කථං පනායං මහාථෙරො දන්ධං අරහත්තං පාපුණන්තො සීඝං අරහත්තං පත්තතො පඤ්ඤාය අත්තානං සාතිසයං කත්වා අඤ්ඤාසීති ආහ – ‘‘යථා හී’’තිආදි. මහාජටන්ති මහාජාලසාඛං අතිවිය සිබ්බිතජාලං. යට්ඨිං පන සාරං වා උජුං වා න ලභති වෙණුග්ගහණෙ අනුච්චිනිත්වා වෙණුස්ස ගහිතත්තා. එවංසම්පදන්ති යථා තෙසු පුරිසෙසු එකො වෙළුග්ගහණෙ අනුච්චිනිත්වා වෙළුයට්ඨිං ගණ්හාති, එකො උච්චිනිත්වා, එවං නිප්ඵත්තිකං. පධානන්ති භාවනානුයුඤ්ජනං.

සත්තසට්ඨි ඤාණානීති පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.73 මාතිකා) ආගතෙසු තෙසත්තතියා ඤාණෙසු ඨපෙත්වා ඡ අසාධාරණඤාණානි සුතමයඤාණාදීනි පටිභානපටිසම්භිදාඤාණපරියොසානානි සත්තසට්ඨි ඤාණානි. තානි හි සාවකෙහි පවිචිතබ්බානි, න ඉතරානි. සොළසවිධං පඤ්ඤන්ති (සං. නි. අට්ඨ. 3.5.379; සං. නි. ටී. 3.5.379) මහාපඤ්ඤාදිකා, නවානුපුබ්බවිහාරසමාපත්තිපඤ්ඤාති ඉදං සොළසවිධං පඤ්ඤං.

තත්‍රාති තස්ස. ඉදං හොතීති ඉදං දානි වුච්චමානං අනුපුබ්බසම්මසනං හොති. විපස්සනාකොට්ඨාසන්ති විතක්කාදිසම්මසිතබ්බධම්මවිභාගෙන විභත්තවිපස්සනාභාගං.

94. පඨමෙ ඣානෙති උපසිලෙසෙ භුම්මං, තස්මා යෙ පඨමෙ ඣානෙ ධම්මාති යෙ පඨමජ්ඣානසංසට්ඨා ධම්මාති අත්ථො. අන්තොසමාපත්තියන්ති ච සමාපත්තිසහගතෙ චිත්තුප්පාදෙ සමාපත්තිසමඤ්ඤං ආරොපෙත්වා වුත්තං. වවත්ථිතාති කතවවත්ථනා නිච්ඡිතා. පරිච්ඡින්නාති ඤාණෙන පරිච්ඡින්නා සලක්ඛණතො පරිච්ඡිජ්ජ ඤාතා. ඔලොකෙන්තොති ඤාණචක්ඛුනා පච්චක්ඛතො පස්සන්තො. අභිනිරොපනං ආරම්මණෙ චිත්තස්ස ආරොපනං. අනුමජ්ජනං ආරම්මණෙ චිත්තස්ස අනුවිචාරණං. ඵරණං පණීතරූපෙහි කායස්ස බ්‍යාපනං, විප්ඵාරිකභාවො වා. සාතන්ති සාතමධුරතා. අධික්ඛෙපො වික්ඛෙපස්ස පටිපක්ඛභූතං සමාධානං. ඵුසනං ඉන්ද්‍රියවිසයවිඤ්ඤාණස්ස තතො උප්පජ්ජිත්වා ආරම්මණෙ ඵුසනාකාරෙන විය පවත්ති. වෙදයිතං ආරම්මණානුභවනං. සඤ්ජානනං නීලාදිවසෙන ආරම්මණස්ස සල්ලක්ඛණං. චෙතයිතං චෙතසො බ්‍යාපාරො. විජානනං ආරම්මණූපලද්ධි. කත්තුකම්‍යතා චිත්තස්ස ආරම්මණෙන අත්ථිකතා. තස්මිං ආරම්මණෙ අධිමුච්චනං, සන්නිට්ඨානං වා අධිමොක්ඛො. කොසජ්ජපක්ඛෙ පතිතුං අදත්වා චිත්තස්ස පග්ගණ්හනං පග්ගාහො, අධිග්ගහොති අත්ථො. ආරම්මණං උපගන්ත්වා ඨානං, අනිස්සජ්ජනං වා උපට්ඨානං. සමප්පවත්තෙසු අස්සෙසු සාරථි විය සකිච්චපසුතෙසු සම්පයුත්තෙසු අජ්ඣුපෙක්ඛනං මජ්ඣත්තතා. සම්පයුත්තධම්මානං ආරම්මණෙ අනුනයනං සංචරණං අනුනයො. සභාවතොති යථාභූතසභාවතො. සොළසන්නං එව චෙත්ථ ධම්මානං ගහණං තෙසංයෙව ථෙරෙන වවත්ථාපිතභාවතො, තෙ එවස්ස තදා උපට්ඨහිංසු, න ඉතරෙති වදන්ති. වීරියසතිග්ගහණෙන චෙත්ථ ඉන්ද්‍රියභාවසාමඤ්ඤතො සද්ධාපඤ්ඤා; සතිග්ගහණෙනෙව එකන්තානවජ්ජභාවසාමඤ්ඤතො පස්සද්ධිආදයො ඡ යුගළා; අලොභාදොසා ච සඞ්ගහිතා ඣානචිත්තුප්පාදපරියාපන්නත්තා තෙසං ධම්මානං. ථෙරෙන ච ධම්මා වවත්ථානසාමඤ්ඤතො ආරද්ධා. තෙ න උපට්ඨහිංසූති න සක්කා වත්තුන්ති අපරෙ.

විදිතා උප්පජ්ජන්තීති උප්පාදෙපි නෙසං වෙදනානං පජානනං හොතියෙවාති අත්ථො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. තං ජානාතීති තංඤාණො, තස්ස භාවො තංඤාණතා, ඤාණස්ස අත්තසංවෙදනන්ති අත්ථො. තංසමානයොගක්ඛමාහි සම්පයුත්තධම්මා. ඤාණබහුතාති ඤාණස්ස බහුභාවො, එකචිත්තුප්පාදෙ අනෙකඤාණතාති අත්ථො. ඉදානි තමෙවත්ථං විවරිතුං, ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. න සක්කා ජානිතුං ආරම්මණකරණස්ස අභාවතො. අසම්මොහාවබොධො ච ඊදිසස්ස ඤාණස්ස නත්ථි. එකෙකමෙව ඤාණං උප්පජ්ජති තස්මිං ඛණෙ එකස්සෙව ආවජ්ජනස්ස උප්පජ්ජනතො, න ච ආවජ්ජනෙන විනා චිත්තුප්පත්ති අත්ථි. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘චුල්ලාසීතිසහස්සානි, කප්පා තිට්ඨන්ති යෙ මරූ;

න ත්වෙව තෙපි ජීවන්ති, ද්වීහි චිත්තෙහි සංයුතා’’ති. (මහානි. 10, 39) ච,

‘‘නත්ථි චිත්තෙ යුගා ගහී’’ති ච –

වත්ථාරම්මණානං පරිග්ගහිතතායාති යස්මිඤ්ච ආරම්මණෙ යෙ ඣානධම්මා පවත්තන්ති, තෙසං වත්ථාරම්මණානං පගෙව ඤාණෙන පරිච්ඡිජ්ජ ගහිතත්තා. යථා නාම මිගසූකරාදීනං ආසයෙපරිග්ගහිතෙ තත්‍ර ඨිතා මිගා වා සූකරා වා තතො උට්ඨානතොපි ආගමනතොපි නෙසාදස්ස සුඛග්ගහණා හොන්ති, එවංසම්පදමිදං. තෙනාහ ‘‘ථෙරෙන හී’’තිආදි. තෙනාති වත්ථාරම්මණානං පරිග්ගහිතභාවෙන. අස්සාති ථෙරස්ස. තෙසං ධම්මානන්ති ඣානචිත්තුප්පාදපරියාපන්නානං ධම්මානං. උප්පාදං ආවජ්ජන්තස්සාතිආදිනා උප්පාදාදීසු යං යදෙව ආරබ්භ ඤාණං උප්පජ්ජති; තස්මිං තස්මිං ඛණෙ තස්ස තස්සෙව චස්ස පාකටභාවො දීපිතො. න හි ආවජ්ජනෙන විනා ඤාණං උප්පජ්ජති. අහුත්වා සම්භොන්තීති පුබ්බෙ අවිජ්ජමානා හුත්වා සම්භවන්ති, අනුප්පන්නා උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. උදයං පස්සති තෙසං ධම්මානං, ‘‘අහුත්වා සම්භොන්තී’’ති උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිභාවදස්සනතො. පුබ්බෙ අභාවබොධකො හි අත්තලාභො ධම්මානං උදයො. හුත්වාති උප්පජ්ජිත්වා. පටිවෙන්තීති පටි ඛණෙ ඛණෙ විනස්සන්ති. වයං පස්සති, ‘‘හුත්වා පටිවෙන්තී’’ති තෙසං ධම්මානං භඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගිභාවදස්සනතො. විද්ධංසභාවබොධකො හි ධම්මානං විජ්ජමානතො වයො.

තෙසු ධම්මෙසු නත්ථි එතස්ස උපයො රාගවසෙන උපගමනන්ති අනුපයො, අනනුරොධො. හුත්වා විහරතීති යොජනා. තථා නත්ථි එතස්ස අපායො පටිඝවසෙන අපගමනන්ති අනපායො, අවිරොධො. ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්ථා’’ති තස්ස තණ්හාදිට්ඨිඅභිනිවෙසාභාවතො තණ්හාදිට්ඨිනිස්සයෙහි අනිස්සිතො. අප්පටිබද්ධොති අනුපයානිස්සිතභාවතො විපස්සනාය පරිබන්ධවසෙන ඡන්දරාගෙන න පටිබද්ධො න විබන්ධිතො. විප්පමුත්තොති තතො එව වික්ඛම්භනවිමුත්තිවසෙන කාමරාගතො විමුත්තො. විසංයුත්තො වික්ඛම්භනවසෙනෙව පටිපක්ඛධම්මෙහි විසංයුත්තො.

කිලෙසමරියාදා තෙන කතා භවෙය්‍යාති අන්තොසමාපත්තියං පවත්තෙ සොළස ධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තමානං විපස්සනාවීථිං භින්දිත්වා සචෙ රාගාදයො උප්පජ්ජෙය්‍යුං; තස්ස විපස්සනාවීථියා කිලෙසමරියාදා තෙන චිත්තෙන, චිත්තසමඞ්ගිනා වා කතා භවෙය්‍ය. තෙසූති තෙසු ධම්මෙසු. අස්සාති ථෙරස්ස. එකොපීති රාගාදීසු එකොපීති ච වදන්ති. වුත්තාකාරෙන එකච්චානං අනාපාථගමනෙ සති විපස්සනා න තෙසු ධම්මෙසු නිරන්තරප්පවත්තාති ආරම්මණමරියාදා භවෙය්‍ය. වික්ඛම්භිතපච්චනීකත්තාති විපස්සනාය පටිපක්ඛධම්මානං පගෙව වික්ඛම්භිතත්තා ඉදානිපි වික්ඛම්භෙතබ්බා කිලෙසා නත්ථීති වුත්තං.

ඉතොති පඨමජ්ඣානතො. අනන්තරොති උපරිමො ඣානාදිවිසෙසො. තස්ස පජානනස්සාති, ‘‘අත්ථි උත්තරි නිස්සරණ’’න්ති එවං පවත්තජානනස්ස. බහුලීකරණෙනාති පුනප්පුනං උප්පාදනෙන.

සම්පසාදනට්ඨෙනාති කිලෙසකාලුසියාපගමනෙන, තස්ස විචාරක්ඛොභවිගමෙන වා චෙතසො සම්මදෙව පාසාදිකභාවෙන.

වීරියං සති උපෙක්ඛාති ආගතට්ඨානෙ පාරිසුද්ධිඋපෙක්ඛා, අදුක්ඛමසුඛාවෙදනාති එත්ථ ඣානුපෙක්ඛාති, ‘‘සුඛට්ඨානෙ වෙදනුපෙක්ඛාවා’’ති වුත්තං. සුඛට්ඨානෙති ච පඨමජ්ඣානාදීසු සුඛස්ස වුත්තට්ඨානෙ. පස්සද්ධත්තාති සමධුරචෙතයිතභාවෙන ආරම්මණෙ විසටවිත්ථතභාවතො යො සො චෙතසො ආභොගො වුත්තො. සාමඤ්ඤඵලාදීසු සතියා පාරිසුද්ධි, සා ථන අත්ථතො සතිවිනිමුත්තා නත්ථීති ආහ ‘‘පරිසුද්ධාසතියෙවා’’ති. පාරිසුද්ධිඋපෙක්ඛා, න ඣානුපෙක්ඛාදයො.

95. ඊදිසෙසු ඨානෙසු සතියා න කදාචිපි ඤාණවිරහො අත්ථීති ආහ – ‘‘ඤාණෙන සම්පජානො හුත්වා’’ති. තථා හි තතියජ්ඣානෙ, ‘‘සතිමා සුඛවිහාරී’’ති එත්ථ සම්පජානොති අයමත්ථො වුත්තො එව හොති. න සාවකානං අනුපදධම්මවිපස්සනා හොති සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමප්පවත්තියා දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා විනිබ්භුජිත්වා ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවතො. තෙනාහ – ‘‘කලාපවිපස්සනං දස්සෙන්තො එවමාහා’’ති.

96. පඤ්ඤාය චස්සදිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති දස්සනසමකාලං ඛීයමානා ආසවා, ‘‘දිස්වා පරික්ඛීණා හොන්තී’’ති වුත්තා. සමානකාලෙපි හි එදිසො සද්දප්පයොගො දිස්සති –

‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති (ම. නි. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.43-45; 2.4.60; කථා. 465, 467).

‘‘නිහන්ත්වා තිමිරං සබ්බං, උග්ගතෙජො සමුග්ගතො;

වෙරොචනො රස්මිමාලී, ලොකචක්ඛුපභඞ්කරො’’ති. (පට්ඨා. අනුටී. 1.25-34; විසුද්ධි. මහාටී. 2.580) ච –

එවමාදීසු. හෙතුඅත්ථො වා අයං දිස්වාසද්දො අසමානකත්තුකො යථා – ‘‘ඝතං පිවිත්වා බලං හොති, සීහං දිස්වා භයං හොතී’’ති (විසුද්ධි. මහාටී. 2.802). දස්සනහෙතුකො හි ආසවානං පරික්ඛයො පරිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයෙ සති පහානාභිසමයස්ස ලබ්භනතො. යුගනද්ධං ආහරිත්වාති පඨමජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ ඣානධම්මෙ සම්මසන්තො සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති. එවං යාව නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ සම්මසන්තො සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං කත්වා යථා ථෙරො අරහත්තං පාපුණි. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අරහත්තං පත්තවාරො ඉධ ගහිතො’’ති. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. දීඝනඛසුත්තදෙසනාය (ම. නි. 2.205-206) හි ථෙරො අරහත්තං පත්තො. තදා ච අනාගාමී හුත්වා නිරොධං සමාපජ්ජතීති වචනඅවසරො නත්ථි, තස්මා වුත්තං – ‘‘අරහත්තං පත්තවාරො ඉධ ගහිතො’’ති. යදි එවං – ‘‘සබ්බසො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති ඉදං කස්මා වුත්තන්ති? ථෙරෙ විජ්ජමානෙ පණ්ඩිතගුණෙ අනවසෙසතො දස්සෙත්වා අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙතුං. නිරොධසමාපජ්ජනං පන ථෙරස්ස ආචිණ්ණසමාචිණ්ණං. තෙනාහ ‘‘නිරොධං පන…පෙ… වදන්තී’’ති. තෙන ඵලසමාපත්තිම්පි අන්තරා සමාපජ්ජතියෙවාති දස්සෙති.

වොමිස්සං විවරිතුං ‘‘තත්ථස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘නිරොධං සමාපජ්ජිස්සාමී’’ති ආභොගෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං ආහරිත්වා ඨිතස්ස නිරොධසමාපත්ති සීසං නාම හොති, තස්ස ආභොගවසෙන නිරොධස්ස වාරො ආගච්ඡති. ඵලසමාපත්ති ගූළ්හො හොති, ‘‘ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිස්සාමී’’ති ආභොගස්ස අභාවතො. ඵලසමාපත්ති සීසං හොතීති එත්ථාපි වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එතෙන ආභොගපටිබද්ධමෙතෙසං ආගමනන්ති දීපිතන්ති වෙදිතබ්බං. ජම්බුදීපවාසිනො ථෙරා පනාතිආදි අට්ඨකථාරුළ්හමෙව තං වචනං. අන්තොසමාපත්තියන්ති නිරොධං සමාපන්නකාලෙ. තිසමුට්ඨානිකරූපධම්මෙති උතුකම්මාහාරවසෙන තිසමුට්ඨානිකරූපධම්මෙ.

97. චිණ්ණවසිතන්ති පටිපක්ඛදූරිභාවෙන සුභාවිතවසීභාවං. නිප්ඵත්තිං පත්තොති උක්කංසපරිනිප්ඵත්තිං පත්තො. උරෙ වායාමජනිතාය ඔරසො. පභාවිතන්ති උප්පාදිතං. ධම්මෙනාති අරියමග්ගධම්මෙන. තස්ස හි අධිගමෙන අරියාය ජාතියා ජාතො නිබ්බත්තොති කත්වා, ‘‘ධම්මජො ධම්මනිම්මිතො’’ති වුච්චති. ධම්මදායස්සාති නවවිධස්ස ලොකුත්තරධම්මදායස්ස. ආදියනතොති ගණ්හනතො, සසන්තානෙ උප්පාදනතොති අත්ථො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

අනුපදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.