2. ඡබ්බිසොධනසුත්තවණ්ණනා

98. ඛීණා ජාතීති අත්තනො ජාතික්ඛයං පටිජානන්තෙන අරහත්තං බ්‍යාකතං හොති අරහතො තදභාවතො. තථා වුසිතං බ්‍රහ්මචරියන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසො මෙ පරියොසිතොති පටිජානන්තෙනපි. කතං කරණීයන්ති චතූහි මග්ගෙහි චතූසු සච්චෙසු පරිඤ්ඤාදිවසෙන සොළසවිධස්සපි කිච්චස්ස අත්තනා නිට්ඨාපිතභාවං පටිජානන්තෙනපි. නාපරං ඉත්ථත්තායාති ආයතිං පුනබ්භවාභාවං, ආයතිං වා පරිඤ්ඤාදිකරණීයාභාවං පටිජානන්තෙනපීති ආහ – ‘‘එකෙනපි පදෙන අඤ්ඤා බ්‍යාකතාව හොතී’’ති. ද්වික්ඛත්තුං බද්ධං පන සුබද්ධං වියාති වුත්තං. ඉධ පන අඤ්ඤාබ්‍යාකරණං චතූහි පදෙහි ආගතං, තස්මා වත්තබ්බමෙව චෙත්ථ නත්ථීති අධිප්පායො. චෙතනාය දිට්ඨවාදිතා නාම අරියවොහාරො. සභාවොති පකතිඅත්ථො හි අයං ධම්මසද්දො, ‘‘ජාතිධම්මා ජරාධම්මා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.274-275) විය තස්මා, අනුධම්මොති අරියභාවං අනුගතා පකතීති අත්ථො. පරමප්පිච්ඡතාය අරියා අත්තනො ගුණෙ අනාවිකරොන්තාපි සාසනස්ස නිය්‍යානිකභාවපවෙදනත්ථඤ්චෙව සබ්‍රහ්මචාරීනං සම්මාපටිපත්තියං උස්සාහජනනත්ථඤ්ච තාදිසානං පරිනිබ්බානසමයෙයෙව ආවිකරොන්තීති අධිප්පායෙනාහ – ‘‘පරිනිබ්බුතස්ස…පෙ… කාතබ්බො’’ති.

99. දුබ්බලන්ති ඵෙග්ගු විය සුභෙජ්ජනීයං බලවිරහිතං, අසාරන්ති අත්ථො. විරාගුතන්ති පලුජ්ජනසභාවං. විගච්ඡනසභාවන්ති විනාසගමනසභාවං. අනිච්චදුක්ඛවිපරිණාමත්තා අස්සාසලෙසස්සපි අභාවතො අස්සාසවිරහිතං. ආරම්මණකරණවසෙන සමන්නාගමනවසෙන ච යථාරහං උපෙන්ති උපගච්ඡන්තීති උපයා, ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්තා’’ති උපාදියන්ති දළ්හග්ගාහං ගණ්හන්තීති උපාදානා. අධිතිට්ඨති චෙතසො අභිනන්දනභූතාති චෙතසො අධිට්ඨානං. තාහීති තණ්හාදිට්ඨීහි. තන්ති චිත්තං. අභිනිවිසතීති අභිරතිවසෙන නිවිසති, අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – සක්කායධම්මෙසු චිත්තං අභිනිවිසති ‘‘එතං මමං, එසො මෙ අත්තා’’ති අජ්ඣොසාය තිට්ඨති එතාහි අභිනිවෙසාහි, තථා සක්කායධම්මෙසු චිත්තං අනුසෙති එතාහීති අනුසයා, තණ්හාදිට්ඨියො. යදග්ගෙන හි තෙභූමකධම්මෙසු රාගාදයො අනුසෙන්ති, තදග්ගෙන තංසහගතධම්මා තත්ථ අනුසෙන්තීති පරියායෙන, ‘‘තං අනුසෙතී’’ති වුත්තං. ඛයා විරාගාති හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනන්ති ‘‘ඛයෙන විරාගෙනා’’ති හෙතුම්හි කරණවසෙන අත්ථො වුත්තො. විරාගෙනාති ච ඉතිසද්දො ආදි අත්ථො. තෙන ‘‘නිරොධෙනා’’ති එවමාදිකං ගහිතං හොති. අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානෙව උපයාදීනං සමුච්ඡෙදස්සෙව බොධනතො.

100. පතිට්ඨාති එත්ථ සෙසභූතත්තයං උපාදාරූපඤ්චාති පතිට්ඨානා, නිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතුචාති පතිට්ඨානධාතු. න්හානීයචුණ්ණං බාහිරඋදකං විය සෙසභූතත්තයං ආබන්ධතීති ආබන්ධනං. පචනීයභත්තං බාහිරතෙජො විය සෙසභූතත්තයං පරිපාචෙතීති පරිපාචනං. බාහිරවාතො විය සෙසභූතත්තයං විත්ථම්භෙතීති විත්ථම්භනං. ධාතුසද්දත්ථො වුත්තොයෙව. අසම්ඵුට්ඨධාතූති අසම්ඵුසිතභාවො තෙසං විපරිමට්ඨතාභාවතො. විජානනං ආරම්මණූපලද්ධි. අහං අත්තාති අහං, ‘‘රූපධම්මො මෙ අත්තා’’ති අත්තකොට්ඨාසෙන අත්තභාවෙන න උපගමිං න ගණ්හිං. නිස්සිතනිස්සිතාපි නිස්සිතා එව නාමාති ආහ ‘‘පථවීධාතුනිස්සිතාවා’’ති. අත්තනා වා පන තන්නිස්සිතාති ‘‘එකෙන පරියායෙනා’’ති. උපාදාරුපම්පි කාමං නිස්සිතම්පි හොති. තථාපි තං නිස්සිතං හොතියෙවාති තං න උද්ධටං. පරිච්ඡෙදකරත්තා පරිච්ඡෙදාකාසස්ස ‘‘අවිනිබ්භොගවසෙනා’’ති වුත්තං. තෙන ච තථා පරිච්ඡින්නත්තා සබ්බම්පි භූතුපාදාරූපං ආකාසධාතුනිස්සිතං නාම. තං නිස්සාය පවත්තියා උපාදාරූපං විය භූතරූපානි, අරූපක්ඛන්ධා විය ච වත්ථුරූපානි, ‘‘තංනිස්සිතරූපවත්ථුකා අරූපක්ඛන්ධා’’ති වුත්තනයෙන ආකාසධාතුනිස්සිතචක්ඛාදිරූපධම්මවත්ථුකා වෙදනාදයො අරූපක්ඛන්ධා ආකාසධාතුනිස්සිතා නාමාති ඉමමත්ථං තථා-සද්දෙන උපසංහරති. ඉධාපීති ආකාසධාතුනිස්සිතපදෙපි, න පථවීධාතුනිස්සිතපදාදීසු එව. රූපාරූපන්ති සබ්බම්පි රූපාරූපං ගහිතමෙව හොති, අග්ගහිතං නත්ථි. සහජාතා…පෙ… නිස්සිතන්ති ඉදං නිප්පරියායසිද්ධං නිස්සයත්තං ගහෙත්වා වුත්තං. හෙට්ඨා වුත්තනයෙන පරියායසිද්ධෙ නිස්සයත්තෙ ගය්හමානෙ – ‘‘පච්ඡාජාතපච්චයොති පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.11) වචනතො සබ්බං චතුසමුට්ඨානිකරූපං, ‘‘විඤ්ඤාණධාතුනිස්සිත’’න්ති වත්තබ්බං. තථා අනන්තරවිඤ්ඤාණධාතුපච්චයා පවත්තනතො, ‘‘විඤ්ඤාණධාතුනිස්සිත’’න්ති වත්තබ්බං.

101. රුප්පති වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති රූපන්ති අයමත්ථො චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථගතෙ රූපායතනෙ නිප්පරියායතො ලබ්භති, න ආපාථමනාගතෙ. චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බභාවො පන ආපාථමනාගතෙපි තස්මිං ලබ්භතෙව තංසභාවානතිවත්ථනතො. රූපායතනං ද්විධා විභජිත්වා. ථෙරො පන ආපාථං අනාගතස්සාපි රූපායතනස්ස රූපභාවං න සක්කා පටික්ඛිපිතුන්ති ද්විධාකරණං නානුජානන්තො ඡන්නොවාදං නිදස්සෙති, ‘‘උපරි ඡන්නොවාදෙ කින්ති කරිස්සථා’’ති. තත්ථ හි ‘‘චක්ඛුං, ආවුසො ඡන්න, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බෙ ධම්මෙ’’ති (ම. නි. 3.391) ආගතං, න චෙත්ථ චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථං ආගතමෙව රූපායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බපදෙන ගහිතං, න ආපාථං අනාගතන්ති සක්කා විඤ්ඤාතුං අවිසෙසෙනෙව රූපායතනෙන තණ්හාමානදිට්ඨිගාහාභාවස්ස ජොතිතත්තා. තෙනාහ ‘‘න යිදං ලබ්භතී’’ති. රූපමෙවාති රූපායතනමෙව. යදි එවං ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බෙසු ධම්මෙසූ’’ති පදං කථං නෙතබ්බන්ති ආහ – ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා පනා’’තිආදි. චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන සද්ධිං විඤ්ඤාතබ්බෙසූති යෙන මනොවිඤ්ඤාණෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණං අනිච්චන්තිආදිනා චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන සද්ධිං තෙන විඤ්ඤාතබ්බෙසු තංසම්පයුත්තධම්මෙසූති අත්ථො. තණ්හාඡන්දොති තස්සනසභාවො ඡන්දො, න කත්තුකම්‍යතා ඡන්දොයෙවාති තණ්හාඡන්දො. රජ්ජනවසෙනාති වත්ථං විය රඞ්ගජාතං චිත්තස්ස අනුරඤ්ජනවසෙන. අභිනන්දනවසෙනාති ආරම්මණෙ අභිරමිත්වා නන්දනවසෙන. සප්පීතිකතණ්හා හි නන්දීති වුච්චති. තණ්හායනවසෙන තණ්හා.

102. අහඞ්කාරොති ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා (ධ. ස. 1121, 1239; විභ. 832, 866; සං. නි. 4.108; මහානි. 21, 178) අහංකරණං. යෙන හි මමං කරොති, එතං මමඞ්කාරො. ස්වෙවාති ‘‘අහඞ්කාරො’’ති වුත්තමානො. එවං චතුත්ථජ්ඣානෙ නිද්දිට්ඨෙ සබ්බාසු ලොකියාභිඤ්ඤාසු වුච්චමානාසු හෙට්ඨා විජ්ජාද්වයං වත්තබ්බන්ති අධිප්පායෙන, ‘‘පුබ්බෙනිවාසං දිබ්බචක්ඛුඤ්ච අවත්වා කස්මා වුත්ත’’න්ති ආහ? ඉතරො ඉධ සබ්බවාරෙසුපි ලොකුත්තරධම්මපුච්ඡා අධිකතා තස්මා ‘‘සො එවං සමාහිතෙ’’තිආදිනා තතියා විජ්ජා කථිතාති දස්සෙන්තො, ‘‘භික්ඛූ ලොකියධම්මං න පුච්ඡන්තී’’තිආදිමාහ. එකවිස්සජ්ජිතසුත්තං නාමෙතං තතියවිජ්ජාය එව ආගතත්තා. අරියධම්මවසෙනපිස්ස සමඤ්ඤා අත්ථෙවාති දස්සෙන්තො, ‘‘ඡබ්බිසොධනන්තිපිස්ස නාම’’න්ති වත්වා තෙසු ධම්මෙසු භෙදං දස්සෙතුං, ‘‘එත්ථ හී’’තිආදි වුත්තං. විසුද්ධාති තස්සා චොදනාය සොධනවසෙන විසොධිතා. එකමෙව කත්වාති එකවාරවසෙනෙව පාළියං එකජ්ඣං ආගතත්තා එකමෙව කොට්ඨාසං කත්වා. යදි එවං කථං වා ඡබ්බිසොධනතාති ආහ – ‘‘චතූහි ආහාරෙහි සද්ධි’’න්ති කථං පනෙත්ථ චත්තාරො ආහාරා ගහෙතබ්බාති? කෙචි තාව ආහු – ‘‘සාධූති භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා උත්තරි පඤ්හො පුච්ඡිතබ්බො’’ති හෙට්ඨා ආගතෙන නයෙන ආහාරවාරො ආහරිත්වා වත්තබ්බොති. ‘‘බහිද්ධා සබ්බනිමිත්තෙසූ’’ති එත්ථ ආහාරානම්පි සඞ්ගහිතත්තා ආහාරා අත්ථතො ආගතා එවාති අඤ්ඤෙ. අපරෙ පන රූපක්ඛන්ධග්ගහණෙන කබළීකාරො ආහාරො, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධග්ගහණෙන ඵස්සාහාරො, මනොසඤ්චෙතනාහාරග්ගහණෙන විඤ්ඤාණාහාරො සරූපතොපි ගහිතොති වදන්ති.

‘‘ඡබ්බිසොධන’’න්ති ඉමස්ස සුත්තස්ස සමඤ්ඤාය අන්වත්ථතං දස්සෙත්වා ආයතිම්පි තාදිසෙන බ්‍යාකරණෙන භික්ඛූනං පටිපත්තිම්පි දස්සනත්ථං, ‘‘ඉමෙ පනා’’තිආදි ආරද්ධං. විනයනිද්දෙසපරියායෙනාති විනයනිද්දෙසෙ ආගතෙන කාරණෙන. විනයෙ වා ආගතනිද්දෙසානුක්කමෙන.

අධිගන්තබ්බතො අධිගමො, ඣානාදිඅධිගමපුච්ඡා. තෙනාහ – ‘‘ඣානවිමොක්ඛාදීසූ’’තිආදි. උපායපුච්ඡාති අධිගමොපායපුච්ඡා. කින්තීති කෙන පකාරෙන විධිනාති අත්ථො.

කතමෙසං ත්වං ධම්මානං ලාභීති ඉදං පන පුබ්බෙ ‘‘කිං තෙ අධිගත’’න්ති අනිද්ධාරිතභෙදා ඣානාදිවිසෙසා පුච්ඡිතාති ඉදානි තෙසං නිද්ධාරෙත්වා පුච්ඡනාකාරදස්සනං. තස්මාති යස්මා යථාවුත්තෙහි ආකාරෙහි අධිගමබ්‍යාකරණං සොධෙතබ්බං, තස්මා. එත්තාවතාවාති එත්තකෙන බ්‍යාකරණමත්තෙනෙව න සක්කාරො කාතබ්බො. බ්‍යාකරණඤ්හි එකච්චස්ස අයාථාවතොපි හොති, යථා නාම ජාතරූපපතිරූපං ජාතරූපං විය ඛායතීති ජාතරූපං නිඝංසනතාපනඡෙදනෙහි සොධෙතබ්බං එවමෙවං ඉමෙසු ඉදානෙව වුත්තෙසු ඡසු ඨානෙසු පක්ඛිපිත්වා සොධනත්ථං වත්තබ්බො විමොක්ඛාදීසූති ආදි-සද්දෙන සමාධි-සමාපත්ති-ඤාණදස්සන-මග්ගභාවනා-ඵලසච්ඡිකිරියා සඞ්ගණ්හාති.

පාකටො හොති අධිගතවිසෙසස්ස සතිසම්මොසාභාවතො. සෙසපුච්ඡාසුපි ‘‘පාකටො හොතී’’ති පදෙ එසෙව නයො. උග්ගහපරිපුච්ඡාකුසලාති සජ්ඣායමග්ගසංවණ්ණනාසු නිපුණා. යාය පටිපදාය යස්ස අරියමග්ගො ආගච්ඡති, සා පුබ්බභාගපටිපත්ති ආගමනපටිපදා. සොධෙතබ්බාති සුද්ධා උදාහු අසුද්ධාති විචාරණවසෙන සොධෙතබ්බා. න සුජ්ඣතීති තත්ථ තත්ථ පමාදපටිපත්තිභාවතො. අපනෙතබ්බො අත්තනො පටිඤ්ඤාය. ‘‘සුජ්ඣතී’’ති වත්වා සුජ්ඣනාකාරං දස්සෙතුං, ‘‘දීඝරත්ත’’න්තිආදි වුත්තං. පඤ්ඤායතීති එත්ථ ‘‘යදී’’ති පදං ආනෙත්වා යදි සො භික්ඛු තාය පටිපදාය යදි පඤ්ඤායතීති සම්බන්ධො. ඛීණාසවපටිපත්තිසදිසා පටිපදා හොති දීඝරත්තං වික්ඛම්භිතකිලෙසත්තා.

නදියා සමුද්දං පක්ඛන්දනට්ඨානං නදීමුඛද්වාරං. මද්දමානොති බදරසාළවං සරසං පත්තෙ පක්ඛිත්තො හුත්වා මද්දමානො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ඡබ්බිසොධනසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.