9. මහාපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා

85. තස්මිං අහූති තස්මිං අහනීති ආහ ‘‘තස්මිං දිවසෙ’’ති. අනසනෙනාති සබ්බසො ආහාරස්ස අභුඤ්ජනෙන සාසනිකසීලෙන බාහිරකඅනසනෙන උපෙතා හුත්වාති යොජනා. වා-සද්දෙන ඛීරපානමධුසායනාදිවිධිං සඞ්ගණ්හාති. උපෙච්ච වසිතබ්බතො උපොසථො, පාතිමොක්ඛුද්දෙසො. උපෙතෙන සමන්නාගතෙන හුත්වා වසිතබ්බතො සන්තානෙ වාසෙතබ්බතො උපොසථො, සීලං. අනසනාදිධම්මාදිං වා උපෙච්ච වසනං උපවාසො උපොසථො. තථාරූපෙ හත්ථිජාතිවිසෙසෙ උපොසථොති සමඤ්ඤාමත්තන්ති ආහ – ‘‘උපොසථො නාම නාගරාජාතිආදීසු පඤ්ඤත්තී’’ති. වුත්තනයෙන උපවසන්ති එත්ථාති උපොසථො, දිවසො. සො පනෙස උපොසථො. මාසපුණ්ණතායාති මාසස්ස පූරිතභාවෙන. සම්පුණ්ණාති සබ්බසො පුණ්ණා. තාය හි රත්තියා වසෙන මාසො අනවසෙසතො පුණ්ණො හොති. මාසද්ධමාසාදිභෙදං කාලං මාති මිනන්තො විය හොතීති ච ‘‘මා’’ඉති චන්දො වුච්චති. එත්ථාති එතිස්සා රත්තියා. පුණ්ණො පරිපුණ්ණකලො ජාතොති පුණ්ණමා. තඤ්හි චන්දපාරිපූරියා මාසපාරිපූරියා එවමාහ. එතෙන තස්ස උපොසථභාවං දස්සෙති.

දිස්සති ඵලං සන්දිස්සතීති දෙසො, හෙතූති ආහ ‘‘දෙසන්ති කාරණ’’න්ති. සබ්බං කථෙන්ති සබ්බං අත්තනා පරිග්ගහිතප්පකාරං කථෙන්ති. කථෙතුං න සක්කොන්ති අවිසයත්තා. පාසාදපරිවෙණෙති පාසාදස්ස පුරතො විවටඞ්ගණෙ. හෙට්ඨා වුත්තනයෙනාති සෙඛසුත්තෙ (ම. නි. අට්ඨ. 2.22) වුත්තනයෙන විත්ථාරෙතබ්බං.

86. ඉමෙ නු ඛොති එත්ථ නූති සංසයජොතනොති ආහ – ‘‘විමතිපුච්ඡා විය කථිතා’’ති. ජානන්තෙනාතිආදි පුච්ඡාවත්තදස්සනපරං දට්ඨබ්බං, න පුච්ඡකස්ස සත්ථු අත්තනො අජානනභාවදීපනපරං. ජානාති හි භගවා. අජානන්තෙන විය හුත්වා පුච්ඡිතෙ. යථාභූතසභාවං ජානන්තො විය පුච්ඡති කොහඤ්ඤෙ ඨත්වා. තෙනාහ – ‘‘ථෙරො එවරූපං වචනං කිං කරිස්සතී’’ති කාරණස්ස සුප්පහීනත්තාති අධිප්පායො.

ඡන්දමූලකාති තණ්හාඡන්දමූලකා. තණ්හා හි දුක්ඛසමුදයො. කුසලසඤ්ඤො වා ථිරවිසදනිපුණසඤ්ඤො වා, කුසලසඞ්ඛාරො වා තිඛිණථිරවිසදසඞ්ඛාරො වා; සුවිසුද්ධවිපුලොදාරවිඤ්ඤාණො වාති ඉමමත්ථං ‘‘සඤ්ඤාදීසුපි එසෙව නයො’’ති ඉමිනා අතිදිසති. කස්මා පනෙත්ථ අනාගතකාලවසෙනෙව දෙසනා ආගතාති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි.

ඛන්ධානං ඛන්ධපණ්ණත්තීති ඛන්ධසද්දාභිධෙය්‍යානං රුප්පනානුභවනසඤ්ජානනාභිසඞ්ඛරවිජානනසභාවානං අත්ථානං ‘‘ඛන්ධො’’ති අයං සමඤ්ඤා. කිත්තකෙනාති කිංපරිමාණෙන අත්ථෙන, රාසත්ථභාගත්ථාදීසු කීදිසෙනාති අධිප්පායො.

හෙතුහෙතූති හෙතුපච්චයභූතො හෙතු. යො හි ලොභාදීනං සහජාතධම්මෙසු මූලට්ඨෙනුපකාරකභාවො නිප්පරියායෙන හෙතුත්ථො; සො පථවීආදීසුපි පච්චයභාවමත්තෙන හෙතුපරියායදස්සනතො දුතියෙන හෙතු-සද්දෙන විසෙසෙත්වා වුත්තො ‘‘හෙතුහෙතූ’’ති. අවිජ්ජා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනං සාධාරණපච්චයත්තා සාධාරණහෙතු, ‘‘අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං කම්මසමාදානානං ඨානසො හෙතුසො විපාක’’න්ති එත්ථ විජ්ජමානෙසුපි අඤ්ඤෙසු පච්චයෙසු ඉට්ඨානිට්ඨවිපාකනියාමකත්තා කම්මං තස්ස පධානකාරණන්ති ආහ – ‘‘කුසලාකුසලං අත්තනො අත්තනො විපාකදානෙ උත්තමහෙතූ’’ති. ‘‘මහාභූතා හෙතූ’’ති අයමෙවත්ථො ‘‘මහාභූතා පච්චයො’’ති ඉමිනාපි වුත්තොති හෙතුසද්දපච්චයසද්දානං සමානත්ථත්තා පච්චයො එව හෙතු පච්චයහෙතු, යො ච රූපක්ඛන්ධස්ස හෙතු, සො එව තස්ස පඤ්ඤාපනාය පච්චයොති වුත්තොති ආහ – ‘‘ඉධ පච්චයහෙතු අධිප්පෙතො’’ති. යදග්ගෙන පච්චයධම්මො අත්තනො පච්චයුප්පන්නස්ස උප්පාදාය ඨිතියා ච පච්චයො, තදග්ගෙන තස්ස භාවතො සමඤ්ඤාතො පඤ්ඤාපනායපි සො පච්චයොති වත්තබ්බතං අරහතීති. පාළියං අවිභාගෙන වුත්තමත්ථං විභාගෙන දස්සෙතුං, ‘‘තත්ථ පථවීධාතූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පඤ්ඤාපනායාති සහෙතුඅහෙතුකන්තිආදිආකාරෙහි බොධනාය. තං පන සබ්බොධනං ඤාණෙන දස්සනං හොතීති වුත්තං ‘‘දස්සනත්ථායා’’ති.

ඵස්සොති ඵස්සසමඞ්ගීභාවො. සො චෙත්ථ සකිච්චනිප්ඵාදනසමත්ථස්ස ඵස්සස්ස නිබ්බත්ති. නිබ්බත්තො හි ඵස්සො තථාරූපාය වෙදනාය පච්චයො හොතීති. එතදත්ථමෙවෙත්ථ භගවතා පුග්ගලාධිට්ඨානා දෙසනා කතා, තස්මා පච්චුප්පන්නාතීතකාලවසෙන ද්විකාලිකො ඵස්සසද්දො වෙදිතබ්බො. ඵස්සෙ සති වෙදෙති ඵස්සපච්චයා වෙදනාඉච්චෙව වුත්තං හොති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. යථෙව හි වෙදනාය එවං සඤ්ඤාය සඞ්ඛාරානම්පි ඵස්සො විසෙසපච්චයො තස්මිං අසති අභාවතො. චෙතනාග්ගහණෙන ආයූහනානුරූපතාය තප්පධානත්තා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මා ගහිතා. තථා හි සුත්තන්තභාජනීයෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධභාජනීයෙ (විභ. 21, 22) ච ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා චෙතනා’’තිආදිනා චෙතනාව නිද්දිට්ඨා. විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්සාති එත්ථ එකස්මිං භවෙ ආදිභූතවිඤ්ඤාණස්ස නාමරූපපච්චයතං දස්සෙතුං, ‘‘පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන තාවා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ගබ්භසෙය්‍යකස්ස සභාවකස්ස රූපපවත්තිං සන්ධාය ‘‘උපරිමපරිච්ඡෙදෙනා’’ති වුත්තං සමතිංසතො උපරි පටිසන්ධික්ඛණෙ තස්ස රූපානං අසම්භවතො. ඉදානි පවත්තිවිඤ්ඤාණස්ස නාමරූපපච්චයං ද්වාරවසෙන දස්සෙතුං, ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ’’තිආදි වුත්තං. නනු ච විඤ්ඤාණස්සපි ඵස්සො පච්චයො, කස්මා තයො එව ඛන්ධා ඵස්සපච්චයා වුත්තාති? සච්චමෙතං, යථා පන විඤ්ඤාණසහිතො ඵස්සො වෙදනාදීනං පච්චයො, න එවං විඤ්ඤාණස්ස. තෙනාහ භගවා – ‘‘තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො’’ති (ම. නි. 1.204; ම. නි. 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.44, 45; 2.4.60) ඵස්සො විය නාමරූපං විඤ්ඤාණස්ස විසෙසපච්චයො යථා නාමරූපපච්චයාපි විඤ්ඤාණන්ති. තස්මා ඉමං විසෙසං දස්සෙතුං නාමරූපස්සෙව විඤ්ඤාණපච්චයතා වුත්තා, න ඵස්සස්ස.

87. යාව සක්කායදිට්ඨි සමුප්පජ්ජති, තාව වට්ටස්ස පරියන්තො නත්ථෙවාති අප්පහීනසක්කායදිට්ඨිකො වට්ටෙ පරිබ්භමතීති ආහ – ‘‘කථං පන, භන්තෙති වට්ටං පුච්ඡන්තො’’ති. යථා ච සක්කායදිට්ඨිජොතනා වට්ටපුච්ඡා, එවං තබ්භෙදනජොතනා විවට්ටපුච්ඡාති ආහ – ‘‘සක්කායදිට්ඨි න හොතීති විවට්ටං පුච්ඡන්තො’’ති.

88. අයං රූපෙ අස්සාදොති යාථාවතො දස්සනං පරිඤ්ඤාභිසමයො, දුක්ඛසච්චපරියාපන්නඤ්ච රූපන්ති ආහ – ‘‘ඉමිනා පරිඤ්ඤාපටිවෙධො චෙව දුක්ඛසච්චඤ්ච කථිත’’න්ති. ‘‘යං රූපං අනිච්ච’’න්තිආදිවචනතො අනිච්චාදිභාවො තත්ථ ආදීනවො, සො චස්ස පච්චයාධීනවුත්තිතාය පච්චයො සමුදයසච්චන්ති සමුදයප්පහානෙන ආදීනවසමතික්කමොති ආදීනවග්ගහණෙන සිද්ධමත්ථමාහ – ‘‘පහානපටිවෙධො චෙව සමුදයසච්චඤ්චා’’ති. සබ්බසඞ්ඛතනිස්සරණං නිබ්බානඤ්ච සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන පටිවිජ්ඣිතබ්බන්ති ආහ – ‘‘ඉමිනා සච්ඡිකිරියාපටිවෙධො චෙව නිරොධසච්චඤ්චා’’ති. ඉමෙසු තීසු ඨානෙසූති යථාවුත්තෙසු දුක්ඛාදීසු තීසු අභිසමයට්ඨානෙසු. යෙ සම්මාදිට්ඨිආදයො ධම්මාති යෙ අරියමග්ගසඤ්ඤිතා සම්මාදිට්ඨිආදයො අට්ඨ, සත්ත වා ධම්මා. භාවනාපටිවෙධො මග්ගසච්චන්ති භාවනාභිසමයවසෙන පවත්තං මග්ගසච්චං. සෙසපදෙසුපීති, ‘‘අයං වෙදනාය අස්සාදො’’තිආදිපදෙසුපි.

89. ඉමස්මින්ති ආසන්නපච්චක්ඛතාය සකඅත්තභාවො ගහිතො, තදෙව අජ්ඣත්තා ඛන්ධාති තප්පටියොගිතාය, ‘‘බහිද්ධාති පරස්ස සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ’’ති වුත්තං. සබ්බනිමිත්තෙසූති සබ්බෙසු රූපනිමිත්තාදීසුපි. තානි පන ඉන්ද්‍රියබද්ධානිපි අනින්ද්‍රියබද්ධානිපි තංසභාවානීති ආහ ‘‘අනින්ද්‍රියබද්ධම්පි සඞ්ගණ්හාතී’’ති. විඤ්ඤාණග්ගහණෙනෙවෙත්ථ වෙදනාදයොපි ගහිතා අවිනාභාවතොති, ‘‘සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ’’ති වුත්තං. ‘‘කායො’’ති වා ඛන්ධසමූහොති අත්ථො.

90. අනත්තනි ඨත්වාති අත්තරහිතෙ අනත්තසභාවෙ ඛන්ධකොට්ඨාසෙ ඨත්වා තං ආධාරං කත්වා කතානි කම්මානි. කතරස්මිං අත්තනි ඨත්වාති කීදිසෙ අත්තනි නිස්සයවිපාකං දස්සන්ති විපච්චිස්සන්ති. එතෙන කාරකවෙදකරහිතත්තා අත්තපක්ඛකම්මකානි න යුජ්ජන්තීති දස්සෙති, ඛන්ධානං ඛණිකත්තා ච කතනාසඅකතබ්භාගමදොසො ච ආපජ්ජතීති.

තත්‍රායං (ඉතිවු. අට්ඨ. 74; සාරත්ථ. ටී. 1.5) චොදනාසොධනාවිධි – පාණාතිපාතවසෙන තාව කම්මපථසම්බන්ධවිභාවනා, ඛණෙ ඛණෙ හි නිරුජ්ඣනසභාවෙසු සඞ්ඛාරෙසු කො හන්ති, කො වා හඤ්ඤති, යදි චිත්තචෙතසිකසන්තානො, සො අරූපත්තා න ඡෙදනභෙදනාදිවසෙන විකොපනසමත්ථො, නපි විකොපනීයො. අථ රූපසන්තානො, සො අචෙතනත්තා කට්ඨකලිඞ්ගරූපමොති න තත්ථ ඡෙදනාදිනා පාණාතිපාතාපුඤ්ඤං පසවති යථා මතසරීරෙ. පයොගොපි පාණාතිපාතස්ස පහරණප්පහාරාදිකො අතීතෙසු වා සඞ්ඛාරෙසු භවෙය්‍ය, අනාගතෙසු, පච්චුප්පන්නෙසු වා, තත්ථ න තාව අතීතානාගතෙසු සම්භවති තෙසං අභාවතො, පච්චුප්පන්නෙසු ච සඞ්ඛාරානං ඛණිකත්තා සරසෙනෙව නිරුජ්ඣනසභාවතාය විනාසාභිමුඛෙසු නිප්පයොජනො පයොගො සියා, විනාසස්ස ච කාරණරහිතත්තා න පහරණප්පහාරාදිප්පයොගහෙතුකං මරණං, නිරීහකතාය ච සඞ්ඛාරානං කස්ස සො පයොගො? ඛණිකත්තා වධාධිප්පායසමකාලභිජ්ජනකස්ස කිරියාපරියොසානකාලානවට්ඨානතො කස්ස පාණාතිපාතකම්මබද්ධොති?

වුච්චතෙයථාවුත්තවධකචෙතනාසහිතො සඞ්ඛාරපුඤ්ජො සත්තසඞ්ඛාතො හන්ති. තෙන පවත්තිතවධප්පයොගනිමිත්තං අපගතඋස්මාවිඤ්ඤාණජීවිතින්ද්‍රියො මතවොහාරපවත්තිනිබන්ධනො යථාවුත්තවප්පයොගකරණෙ උප්පජ්ජනාරහො රූපාරූපධම්මසමූහො හඤ්ඤති, කෙවලො වා චිත්තචෙතසිකසන්තානො. වධප්පයොගාවිසයභාවෙපි තස්ස පඤ්චවොකාරභවෙ රූපසන්තානාධීනවුත්තිතාය රූපසන්තානෙ පරෙන පයොජිතජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකපයොගවසෙන තන්නිබ්බත්තිතවිබන්ධකවිසදිරූපුප්පත්තියා විගතෙ විච්ඡෙදො හොතීති න පාණාතිපාතස්ස අසම්භවො; නාපි අහෙතුකො පාණාතිපාතො, න ච පයොගො නිප්පයොජනො පච්චුප්පන්නෙසු සඞ්ඛාරෙසු කතප්පයොගවසෙන තදනන්තරං උප්පජ්ජනාරහස්ස සඞ්ඛාරකලාපස්ස තථා අනුප්පත්තිතො. ඛණිකානං සඞ්ඛාරානං ඛණිකමරණස්ස ඉධ මරණභාවෙන අනධිප්පෙතත්තා සන්තතිමරණස්ස ච යථාවුත්තනයෙන සහෙතුකභාවතො න අහෙතුකං මරණං; න ච කත්තුරහිතො පාණාතිපාතප්පයොගො නිරීහකෙසුපි සඞ්ඛාරෙසු සන්නිහිතතාමත්තෙන උපකාරකෙසු අත්තනො අත්තනො අනුරූපඵලුප්පාදනෙ නියතෙසු කාරණෙසු කත්තුවොහාරසිද්ධිතො යථා – ‘‘පදීපො පකාසෙති, නිසාකරො චන්දිමා’’ති. න ච කෙවලස්ස වචාධිප්පායසහභුනො චිත්තචෙතසිකකලාපස්ස පාණාතිපාතො ඉච්ඡිතො සන්තානවසෙන අවට්ඨිතස්සෙව පටිජානනතො; සන්තානවසෙන පවත්තමානානඤ්ච පදීපාදීනං අත්ථකිරියසිද්ධි දිස්සතීති අත්ථෙව පාණාතිපාතෙන කම්මුනා බද්ධො; තතො එව යස්මිං සන්තානෙ පාණාතිපාතචෙතනා පවත්තා; තත්ථෙව සන්තානෙ පච්චයන්තරසමවායෙන භවන්තරෙ නිරයාදීසු තස්සා ඵලප්පවත්තීති නත්ථෙව කතවිනාසො අකතබ්භාගමො ච. ඉමිනා නයෙන අදින්නාදානාදීනඤ්ච වසෙන යථාරහං කම්මපථසම්බන්ධවිභාවනා වෙදිතබ්බාති.

සබ්බො දිට්ඨිග්ගාහො තණ්හාවසගතස්සෙව හොතීති ආහ ‘‘තණ්හාධිපතෙය්‍යෙනා’’ති. තෙසු තෙසු ධම්මෙසූති මයා දෙසියමානදස්සනධම්මෙසු. පකතිකම්මට්ඨානන්ති තස්ස ථෙරස්ස සන්තිකෙ ගහෙත්වා පරිහරියමානකම්මට්ඨානං. අඤ්ඤං නවකම්මට්ඨානන්ති භගවතො දෙසනානුසාරෙන ගහිතං අඤ්ඤං නවං කම්මට්ඨානං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

මහාපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.