2. පඤ්චත්තයසුත්තවණ්ණනා

21. එකෙති එත්ථ එක-සද්දො අඤ්ඤත්ථො, න ගණනාදිඅත්ථොති තං දස්සෙන්තො ‘‘එකච්චෙ’’ති ආහ. යං පන පාළියං ‘‘සන්තී’’ති වුත්තං. තෙන තෙසං දිට්ඨිගතිකානං විජ්ජමානතාය අවිච්ඡින්නතා; තතො ච නෙසං මිච්ඡාගහණතො සිථිලකරණවිවෙචනෙහි අත්තනො දෙසනාය කිච්චකාරිතා අවිතථතා ච දීපිතා හොති. පරමත්ථසමණබ්‍රාහ්මණෙසු අපරන්තකප්පිකතාය ලෙසොපි නත්ථීති ආහ ‘‘පරිබ්බජුපගතභාවෙනා’’තිආදි. සස්සතාදිවසෙන අපරන්තං කප්පෙන්තීති අපරන්තකප්පිනො, තෙ එව අපරන්තකප්පිකා. යස්මා තෙහි අපරන්තං පුරිමතරසිද්ධෙහි තණ්හාදිට්ඨිකප්පෙහි කප්පෙත්වා ආසෙවනබලවතාය ච විකප්පෙත්වා අපරභාගසිද්ධෙහි අභිනිවෙසභූතෙහි තණ්හාදිට්ඨිග්ගාහෙහි ගණ්හන්ති අභිනිවිසන්ති පරාමසන්ති; තස්මා වුත්තං – ‘‘අපරන්තං කප්පෙත්වා විකප්පෙත්වා ගණ්හන්තී’’ති. තණ්හුපාදානවසෙන කප්පනගහණානි වෙදිතබ්බානි. තණ්හාපච්චයා හි උපාදානං. වුත්තම්පි චෙතං මහානිද්දෙසෙ උද්දානතො සඞ්ඛෙපතො. තණ්හාදිට්ඨිවසෙනාති තණ්හාය දිට්ඨියා ච වසෙන. දිට්ටියා වා උපනිස්සයභූතාය සහජාතාය අභිනන්දනකාය ච තණ්හාය සස්සතාදිආකාරෙන අභිනිවිසන්තස්ස මිච්ඡාගාහස්ස ච වසෙන. අනාගතධම්මවිසයාය අධිප්පෙතත්තා අනාගතකාලවාචකො ඉධ අපර-සද්දො. රූපාදිඛන්ධවිනිමුත්තස්ස කප්පනවත්ථුනො අභාවා අන්ත-සද්දො භාගවාචකොති ආහ – ‘‘අනාගතං ඛන්ධකොට්ඨාස’’න්ති. කප්පෙත්වාති ච තස්මිං අපරන්තෙ තණ්හාය නාභිනිවෙසානං සමත්තනං පරිනිට්ඨාපනමාහ. ඨිතාති තස්සා ලද්ධියා අවිජහනං.

අනුගතාති ආරම්මණකරණවසෙන අනු අනු ගතා අපරන්තෙ පවත්තා. ආරබ්භාති ආලම්බිත්වා. විසයො හි තස්සා දිට්ඨියා අපරන්තො. විසයභාවතො එව හි සො තස්සා ආගමනට්ඨානං ආරම්මණපච්චයො චාති වුත්තං ‘‘ආගම්ම පටිච්චා’’ති. අධිවචනපදානීති පඤ්ඤත්තිපදානි, දාසාදීසු සිරිවඩ්ඪකාදිසද්දො විය වචනමත්තමෙව අධිකාරං කත්වා පවත්තියා අධිවචනං පඤ්ඤත්ති. අථ වා අධි-සද්දො උපරිභාවෙ, වුච්චතීති වචනං, උපරි වචනං අධිවචනං, උපාදානභූතරූපාදීනං උපරි පඤ්ඤාපියමානා උපාදාපඤ්ඤත්තීති අත්ථො, තස්මා පඤ්ඤත්තිදීපකපදානීති අත්ථො. පඤ්ඤත්තිමත්තඤ්හෙතං වුච්චති, යදිදං, ‘‘අත්තා ලොකො’’ති ච, න රූපවෙදනාදයො විය පරමත්ථො. අධිකවුත්තිතාය වා අධිමුත්තියොති දිට්ඨියො වුච්චන්ති. අධිකඤ්හි සභාවධම්මෙසු සස්සතාදිං පකතිආදිං ද්‍රබ්‍යාදිං ජීවාදිං කායාදිඤ්ච අභූතමත්ථං අජ්ඣාරොපෙත්වා දිට්ඨියො පවත්තන්තීති. අභිවදන්තීති, ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති අභිනිවිසිත්වා වදන්ති, ‘‘අයං ධම්මො, නායං ධම්මො’’තිආදිනා විවදන්ති. අභිවදනකිරියාය අජ්ජාපි අවිච්ඡෙදභාවදස්සනත්ථං වත්තමානකාලවචනං.

සඤ්ඤා එතස්ස අත්ථීති සඤ්ඤීති ආහ ‘‘සඤ්ඤාසමඞ්ගී’’ති. නත්ථි එතස්ස රොගො භඞ්ගොති අරොගොති අරොගසද්දස්ස නිච්චපරියායතා වෙදිතබ්බා. රොගරහිතතාසීසෙන වා නිබ්බිකාරතාය නිච්චතං පටිජානාති දිට්ඨිගතිකොති ආහ ‘‘අරොගොති නිච්චො’’ති. ඉමිනාති, ‘‘සඤ්ඤී අත්තා අරොගො පරං මරණා’’ති ඉමිනා වචනෙන. සොළස සඤ්ඤීවාදාති – රූපීචතුක්කං, අරූපීචතුක්කං, අන්තවාචතුක්කං, එකන්තසුඛීචතුක්කන්ති – ඉමෙසං චතුන්නං චතුක්කානං වසෙන සොළස සඤ්ඤීවාදා කථිතා. ඉමෙසුයෙව පුරිමානං ද්වින්නං චතුක්කානං වසෙන අට්ඨ සඤ්ඤීවාදා අට්ඨ ච නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා වෙදිතබ්බා. සත්ත උච්ඡෙදවාදාති මනුස්සත්තභාවෙ කාමාවචරදෙවත්තභාවෙ රූපාවචරදෙවත්තභාවෙ චතුබ්බිධාරුප්පත්තභාවෙ චවිත්වා සත්තස්ස උච්ඡෙදපඤ්ඤාපනවසෙන සත්ත උච්ඡෙදවාදා කථිතා. අසතො විනාසාසම්භවතො අත්ථිභාවනිබන්ධනො උච්ඡෙදවාදොති වුත්තං ‘‘සතොති විජ්ජමානස්සා’’ති. යාවායං අත්තා න උච්ඡිජ්ජති, තාව විජ්ජති එවාති ගහණතො නිරුදයවිනාසො ඉධ උච්ඡෙදොති අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘උපච්ඡෙද’’න්ති. විසෙසෙන නාසො විනාසො, අභාවො, සො පන මංසචක්ඛු-පඤ්ඤාචක්ඛු-දස්සනපථාතික්කමොවාති ආහ ‘‘අදස්සන’’න්ති. අදස්සනෙ හි නාස-සද්දො ලොකෙ නිරුළ්හො. භවවිගමන්ති සභාවාපගමනං යො හි නිරුදයවිනාසවසෙන උච්ඡිජ්ජති, න සො අත්තනො සභාවෙනෙව තිට්ඨති.

පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදාති පඤ්චකාමගුණසුඛමනුභොගවසෙන චතුබ්බිධරූපජ්ඣානසුඛපරිභොගවසෙන ච දිට්ඨධම්මෙ නිබ්බානප්පත්තිපඤ්ඤාපනවාදා. දිට්ඨධම්මොති දස්සනභූතෙන ඤාණෙන උපලද්ධධම්මො. තත්ථ යො අනින්ද්‍රියවිසයො, සොපි සුපාකටභාවෙන ඉන්ද්‍රියවිසයො විය හොතීති ආහ – ‘‘දිට්ඨධම්මොති පච්චක්ඛධම්මො වුච්චතී’’ති. තෙනෙව ච, ‘‘තත්ථ තත්ථ පටිලද්ධඅත්තභාවස්සෙතං අධිවචන’’න්ති වුත්තං. සඤ්ඤීති ආදිවසෙන තීහාකාරෙහි සන්තන්ති සඤ්ඤී අසඤ්ඤී නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීති ඉමෙහි ආකාරෙහි විජ්ජමානං, සදා උපලබ්භමානං සස්සතන්ති අත්ථො. සඤ්ඤී අත්තාතිආදීනි තීණි දස්සනානි. සන්තඅත්ථවසෙන එකන්ති සස්සතස්ස අත්තනො වසෙන එකං දස්සනං. ඉතරානි ද්වෙති උච්ඡෙදවාද-දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදසඤ්ඤිතානි ද්වෙ දස්සනානි. තීණි හුත්වා පඤ්ච හොන්තීති ඉදං, ‘‘සන්තඅත්ථවසෙන එක’’න්ති සඞ්ගහවසෙන වුත්තස්ස සඤ්ඤීති ආදිවිභාගවසෙන වුත්තත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති අට්ඨකථායං න උද්ධටං.

22. රූපීං වාති එත්ථ (දී. නි. ටී. 1.76-77) යදි රූපං අස්ස අත්ථීති රූපීති අයමත්ථො අධිප්පෙතො. එවං සති රූපවිනිමුත්තෙන අත්තනා භවිතබ්බං සඤ්ඤාය විය රූපස්සපි අත්තනියත්තා. න හි සඤ්ඤී අත්තාති එත්ථ සඤ්ඤා අත්තා. තථා හි වුත්තං සුමඞ්ගලවිලාසිනියං (දී. නි. අට්ඨ. 1.76-77) ‘‘තත්ථ පවත්තසඤ්ඤඤ්චස්ස සඤ්ඤාති ගහෙත්වාති වුත්ත’’න්ති. එවං සන්තෙ, ‘‘කසිණරූපං අත්තාති ගණ්හාතී’’ති ඉදං කථන්ති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං – ‘‘රූපං අස්ස අත්ථීති රූපී’’ති, අථ ඛො ‘‘රුප්පනසීලො රූපී’’ති. රුප්පනඤ්චෙත්ථ රූපසරික්ඛතාය කසිණරූපස්ස වඩ්ඪිතාවඩ්ඪිතකාලවසෙන විසෙසාපත්ති, සා ච නත්ථීති න සක්කා වත්තුං පරිත්තවිපුලතාදිවිසෙසසබ්භාවතො. යදි එවං ඉමස්ස වාදස්ස සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහො න යුජ්ජතීති? නො න යුජ්ජති කායභෙදතො උද්ධං අත්තනො නිබ්බිකාරතාය තෙන අධිප්පෙතත්තා. තථා හි වුත්තං ‘‘අරොගො පරං මරණා’’ති. අථ වා ‘‘රූපං අස්ස අත්ථීති රූපී’’ති වුච්චමානෙපි න දොසො. කප්පනාසිද්ධෙනපි හි භෙදෙන සාමිනිද්දෙසදස්සනතො යථා ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ති. රුප්පනං වා රුප්පනසභාවො රූපං, තං එතස්ස අත්ථීති රූපී, අත්තා ‘‘රූපිනො ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. 11 දුකමාතිකා) විය. එවඤ්ච කත්වා රූපසභාවත්තා අත්තනො ‘‘රූපං අත්තා’’ති වචනං ඤායාගතමෙවාති ‘‘කසිණරූපං අත්තාති ගණ්හාතී’’ති වුත්තං. අරූපින්ති එත්තාපි වුත්තනයානුසාරෙන යථාරහං අත්ථො වත්තබ්බො. සන්තසුඛුමං මුඤ්චිත්වා තබ්බිපරීතස්ස ගහණෙ කාරණං නත්ථීති ලාභී, ‘‘කසිණරූපං අත්තා’’ති ගණ්හාතීති ලාභිතක්කිනො ඨපෙත්වා, සෙසතක්කී ලාභිග්ගහණෙනෙව ගහිතා. අනුස්සුතිතක්කිකොපි සුද්ධතක්කිකොපි වා නිරඞ්කුසත්තා තක්කනස්ස කසිණරූපම්පි අත්තාති කදාචිපි ගණ්හෙය්‍යාති වුත්තං – ‘‘උභොපි රූපානි ගණ්හාතියෙවා’’ති. සුද්ධතක්කිකස්ස උභයග්ගහණං න කතං, තස්මා සාසඞ්කවචනං.

කසිණුග්ඝාටිමාකාස-පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණ-නත්ථිභාවආකිඤ්චඤ්ඤායතනානි අරූපසමාපත්තිනිමිත්තං. ඨපෙත්වා සඤ්ඤාක්ඛන්ධන්ති ඉදං සඤ්ඤාය අත්තනියතං හදයෙ කත්වා වුත්තං. ‘‘රූපිං වා’’ති එත්ථ වුත්තනයෙන පන අත්ථෙ වුච්චමානෙ සඤ්ඤාක්ඛන්ධං බහිද්ධා අකත්වා ‘‘අරූපධම්මෙ’’ඉච්චෙව වත්තබ්බං සියා. මිස්සකග්ගාහවසෙනාති රූපාරූපසමාපත්තීනං නිමිත්තානි එකජ්ඣං කත්වා, ‘‘එකො අත්තා’’ති, තත්ථ පවත්තසඤ්ඤඤ්චස්ස, ‘‘සඤ්ඤා’’ති ගහණවසෙන. අයඤ්හි දිට්ඨිගතිකො රූපාරූපසමාපත්තිලාභිතාය තංනිමිත්තං රූපභාවෙන අරූපභාවෙන ච ගහෙත්වා උපතිට්ඨති, තස්මා, ‘‘රූපී අරූපී චා’’ති අභිනිවෙසං ජනෙති අජ්ඣත්තවාදිනො විය තක්කමත්තෙනෙව වා රූපාරූපධම්මෙ මිස්සකවසෙන ගහෙත්වා, ‘‘රූපී ච අරූපීච අත්තා හොතී’’ති. තක්කගාහෙනෙවාති සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවප්පත්තධම්මා විය ච අච්චන්තසුඛුමභාවපත්තියා සකිච්චසාධනාසමත්ථතාය ථම්භකුට්ටහත්ථපාදානං සඞ්ඝාතො විය නෙව රූපී, රූපසභාවානතිවත්තනතො න අරූපීති එවං පවත්තතක්කගාහෙන. ලාභිවසෙනපි වා අන්තානන්තිකචතුත්ථවාදෙ වක්ඛමානනයෙන අඤ්ඤමඤ්ඤපටිපක්ඛවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. කෙවලං පන තත්ථ දෙසකාලභෙදවසෙන තතියචතුත්ථවාදා ඉච්ඡිතා; ඉධ කාලවත්ථු භෙදවසෙනාති අයමෙව විසෙසො. කාලභෙදවසෙන චෙත්ථ තතියවාදස්ස පවත්ති රූපාරූපනිමිත්තානං සහ අනුපට්ඨානතො; චතුත්ථවාදස්ස පන වත්ථුභෙදවසෙන පවත්ති රූපාරූපධම්මානං සමූහතො, ‘‘එකො අත්තා’’ති තක්කවසෙනාති තත්ථ වක්ඛමානනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බං.

යදිපි අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො දිට්ඨිගතිකස්ස වසෙන සමාපත්තිභෙදෙන සඤ්ඤානානත්තසම්භවතො දුතියදිට්ඨිපි සමාපන්නකවසෙන ලබ්භති; තථාපි සමාපත්තියං එකරූපෙනෙව සඤ්ඤාය උපට්ඨානතො, ‘‘පඨමදිට්ඨි සමාපන්නකවාරෙන කථිතා’’ති ආහ. තෙනෙවෙත්ථ සමාපන්නකග්ගහණං කතං. එකසමාපත්තිලාභිනො එව වා වසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සමාපත්ති භෙදෙන සඤ්ඤාභෙදසම්භවෙපි බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණෙ සඤ්ඤානානත්තෙන ඔළාරිකෙන නානත්තසඤ්ඤීති, ‘‘දුතියදිට්ඨි අසමාපන්නකවාරෙනා’’ති ආහ. අවඩ්ඪිතකසිණවසෙන පරිත්තසඤ්ඤිතං, වඩ්ඪිතකසිණවසෙන අප්පමාණසඤ්ඤිතං දස්සෙතුං, ‘‘තතියදිට්ඨි සුප්පමත්තෙන වා සරාවමත්තෙන වා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අඞ්ගුට්ඨප්පමාණො වා අත්තා යවප්පමාණො, අණුමත්තො වා අත්තා’’තිආදිදස්සනවසෙන (උදා. අට්ඨ. 54; දී. නි. ටී. 1.76-77) පරිත්තො සඤ්ඤීති පරිත්තසඤ්ඤී. කපිලකණාදාදයො (විභ. අනුටී. 189) විය අත්තනො සබ්බගතභාවපටිජානනවසෙන අප්පමාණො සඤ්ඤීති අප්පමාණසඤ්ඤීති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

එතන්ති, ‘‘රූපිං වා’’තිආදිනා යථාවුත්තඅත්තවාදං. එකෙසන්ති එකච්චානං. උපාතිවත්තතන්ති අතික්කමන්තානං. නිද්ධාරණෙ චෙතං සාමිවචනං. විඤ්ඤාණකසිණමෙකෙ අභිවදන්තීති යොජනා. තෙනාහ – ‘‘සඤ්ඤං…පෙ… අභිවදන්තී’’ති. තත්ථ ‘‘සඤ්ඤං ඨපෙත්වා සෙසානි තීණී’’ති ඉදං සඤ්ඤාය චතුක්කම්පි පරිපුණ්ණමෙව ගහෙත්වා, අපරෙ අට්ඨකන්ති වදන්ති. තදුභයන්ති තං සඤ්ඤාඅට්ඨකන්ති වුත්තං උභයං. පරතො ආවි භවිස්සතීති, ‘‘චතස්සො රූපසඤ්ඤී’’තිආදිනා උපරි පකාසෙස්සති. වක්ඛති හි – ‘‘කොට්ඨාසතො අට්ඨ, අත්ථතො පන සත්ත සඤ්ඤා හොන්තී’’ති (ම. නි. අට්ඨ. 3.22). එත්ථාති, ‘‘එතං වා පනා’’ති එතස්මිං වාක්‍යෙ. සමතික්කමිතුං සක්කොන්ති තත්ථ ආදීනවදස්සනෙන තදුද්ධං ආනිසංසදස්සනෙන ච බ්‍රූහිතසද්ධාදි ගුණත්තා, විපරියායෙන අසක්කුණනං වෙදිතබ්බං. යෙ සක්කොන්ති, තෙව ගහිතා තෙසංයෙව වසෙන වක්ඛමානස්ස විසෙසස්ස වත්තුං සක්කුණෙය්‍යත්තා. සක්කොන්තානඤ්ච නෙසං උපාතිවත්තනං අත්තනො ඤාණබලානුරූපන්ති ඉමමත්ථං උපමාය දස්සෙතුං, ‘‘තෙසං පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අප්පමාණන්ති අප්පමාණාරම්මණො, අප්පමාණාරම්මණතා චස්ස ආගමනවසෙන වෙදිතබ්බා අනන්තාරම්මණතො වා. න හි ආරම්මණෙ අනන්තන්ති පරමානන්තස්ස පමාණං වා ගණ්හාති. සුඛදුක්ඛෙහි අනිඤ්ජනතො රූපවිරාගභාවනාවිසෙසතාය ච ආනෙඤ්ජං පත්වා තිට්ඨති, අයං නො අත්තාති අභිවදන්තා තිට්ඨන්ති. විඤ්ඤාණකසිණමෙකෙති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං එකෙ දිට්ඨිගතිකා අත්තාති වදන්ති. තෙනාහ – ‘‘විඤ්ඤාණඤ්චායතනං තාව දස්සෙතු’’න්ති. තස්ස පන ආරම්මණභූතං කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ පවත්තවිඤ්ඤාණන්ති අපරෙ. තඤ්හි කසිණං මනසිකාරවසෙන, ‘‘විඤ්ඤාණකසිණ’’න්ති, විඤ්ඤාණඤ්ච තං ආරම්මණට්ඨෙන ආයතනඤ්චාති, ‘‘විඤ්ඤාණඤ්චායතන’’න්ති ච වුච්චති. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනමෙකෙති එත්ථාපි එසෙව නයො.

තයිදන්ති ය-කාරො පදසන්ධිකරොති ආහ ‘‘තං ඉද’’න්ති. දිට්ඨිගතන්ති යථා වුත්තං ‘‘සඤ්ඤී අත්තා’’ති එවං වුත්තං දිට්ඨිං. දිට්ඨියෙව හි දිට්ඨිගතං ‘‘මුත්තගතං (ම. නි. 2.119; අ. නි. 9.11), සඞ්ඛාරගත’’න්තිආදීසු (මහානි. 41) විය. ගන්තබ්බාභාවතො වා දිට්ඨියා ගතමත්තං දිට්ඨිගතං, දිට්ඨියා ගහණමත්තන්ති අත්ථො. දිට්ඨිපකාරො වා දිට්ඨිගතං. ලොකියා හි විධයුත්තගතපකාරසද්දෙ සමානත්ථෙ ඉච්ඡන්ති. දිට්ඨිපච්චයො දිට්ඨිකාරණං, අවිජ්ජාදි දිට්ඨිට්ඨානන්ති අත්ථො. තත්ථ අවිජ්ජාපි හි දිට්ඨිට්ඨානං උපනිස්සයාදිභාවතො. යථාහ – ‘‘අස්සුතවා, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො’’තිආදි (ධ. ස. 1007). ඵස්සොපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථාහ ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා’’ති (දී. නි. 1.118-124). සඤ්ඤාපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථාහ ‘‘සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛා’’ති (සු. නි. 880; මහානි. 109). විතක්කොපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථාහ – ‘‘තක්කඤ්ච දිට්ඨීසු පකප්පයිත්වා, සච්චං මුසාති ද්වයධම්මමාහූ’’ති (සු. නි. 892; මහානි. 121). අයොනිසොමනසිකාරොපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථාහ – ‘‘තස්සෙවං මනසිකරොතො ඡන්නං දිට්ඨීනං අඤ්ඤතරා දිට්ඨි උප්පජ්ජති, අත්ථි මෙ අත්තාති තස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’ති (ම. නි. 1.19). දිට්ඨාරම්මණන්ති දිට්ඨිආරම්මණභූතං උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං. තෙනාහ – ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදි (පටි. ම. 1.130). රූපවෙදනාදිවිනිමුත්තස්ස දිට්ඨියා ආරම්මණස්ස අභාවතො අනාදියිත්වා ඉදමෙව දස්සෙති – ‘‘ඉමිනා පච්චයෙන ඉදං නාම දස්සනං ගහිත’’න්ති. ඉමිනා පච්චයෙනාති වා එත්ථ පච්චයග්ගහණෙන ආරම්මණම්පි ගහිතමෙවාති දට්ඨබ්බං.

තදෙවාති දිට්ඨිගතඤ්චෙව දිට්ඨිපච්චයඤ්ච. රූපසඤ්ඤානන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. එවං-සද්දො පකාරත්ථො, ‘‘යදි රූපසඤ්ඤාන’’න්තිආදිනා පකාරෙන වුත්තසඤ්ඤානන්ති අත්ථො. නිරුපක්කිලෙසා නීවරණාදි උපක්කිලෙසවිමුත්තිතො. උත්තමා පණීතභාවප්පත්තිතො, තතො එව සෙට්ඨා, සෙට්ඨත්තා එව උත්තරිතරාභාවතො අනුත්තරියා. අක්ඛායතීති උපට්ඨාති. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤාය විසුං වුච්චමානත්තා චතුත්ථාරුප්පසඤ්ඤාය ච ඉමස්මිං සඤ්ඤීවාදෙ අනොතරණතො, ‘‘යදි ආරුප්පසඤ්ඤානන්ති ඉමිනා ආකාසානඤ්චායතන-විඤ්ඤාණඤ්චායතනසඤ්ඤා’’ඉච්චෙව වුත්තං. ඉතරෙහි පන ද්වීහීති, ‘‘යදි එකත්තසඤ්ඤානං, යදි නානත්තසඤ්ඤාන’’න්ති ඉමෙහි ද්වීහි පදෙහි. සමාපන්නකවාරො ච තථා ඉධ කථිතොති අධිප්පායො. කොට්ඨාසතො අට්ඨ සඤ්ඤා චතුක්කද්වයසඞ්ගහතො. එකත්තසඤ්ඤීපදං ඨපෙත්වා අත්ථතො පන සත්ත සඤ්ඤා හොන්ති අග්ගහිතග්ගහණෙනාති අධිප්පායො. තෙනාහ – ‘‘සමාපන්නක…පෙ… සඞ්ගහිතොයෙවා’’ති.

සඤ්ඤාගතන්ති සඤ්ඤාවසෙන ගතං, සඤ්ඤාසඞ්ගහං ගතං වා. තස්ස පන අදිට්ඨිගතස්සපි උපලබ්භමානත්තා, ‘‘සද්ධිං දිට්ඨිගතෙනා’’ති වුත්තං. පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතන්ති සහ කාරණභූතෙහි පච්චයෙහි තෙනෙව සහ කාරණභාවෙන සමාගන්ත්වා නිබ්බත්තිතං; පටිච්චසමුප්පන්නන්ති අත්ථො. සඞ්ඛතත්තා ඔළාරිකං උප්පාදවයඤ්ඤථත්තසබ්භාවතො. යස්ස හි උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති, තං ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජනසභාවතො පස්සන්තස්ස පාකටභූතවිකාරං ඔළාරිකං සියා. න චෙත්ථ මග්ගඵලධම්මා නිදස්සෙතබ්බා තෙසං තථා අනනුපස්සිතබ්බතො; තෙසම්පි සඞ්ඛතභාවෙන ඉතරෙහි සමානයොගක්ඛමතාය දුන්නිවාරයභාවතො. තථා හි ‘‘අසෙසවිරාගනිරොධා’’ති (උදා. 3) වචනතො මග්ගස්සපි නිස්සරණභාවෙන ‘‘අත්ථි ඛො පන සඞ්ඛාරානං නිරොධො’’ති නිබ්බානමෙවෙත්ථ පටියොගභාවෙන උද්ධටං ‘‘නිරුජ්ඣන්ති එත්ථා’’ති කත්වා. නිරොධසඞ්ඛාතං නිබ්බානං නාම අත්ථීති එත්ථ, – ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අජාතං අභූතං අසඞ්ඛත’’න්ති සුත්තපදං (උදා. 73) ආනෙත්වා වත්තබ්බං. නිබ්බානදස්සීති සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන නිබ්බානදස්සී, තතො එව ඉතරාභිසමයත්ථසිද්ධියා තං සඞ්ඛතං අතික්කන්තො.

23. අට්ඨසු අසඤ්ඤීවාදෙසූති ඉදං බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. 1.78-80) ආගතනයෙන වුත්තමෙව හි සන්ධාය හෙට්ඨා, ‘‘සඤ්ඤීති ඉමිනා අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා කථිතා’’ති වුත්තං. ඉධ පන චත්තාරො වාදා එව උද්ධටා. තෙනාහ ‘‘අසඤ්ඤී’’තිආදි. එස නයො පරතො ‘‘අට්ඨසු නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදෙසූ’’ති එත්ථාපි. සඤ්ඤාය සති තාය වෙදනාගාහසබ්භාවතො ‘‘ආබාධනට්ඨෙන සඤ්ඤා රොගො’’ති වුත්තං. දුක්ඛතාසූලයොගතො කිලෙසාසුචිපග්ඝරණතො උප්පාදජරාභඞ්ගෙහි උද්ධුමාතපක්කපභිජ්ජනතො ච සඤ්ඤා ගණ්ඩො; ස්වායමත්ථො දොසදුට්ඨතාය එව හොතීති ආහ – ‘‘සදොසට්ඨෙන ගණ්ඩො’’ති. පීළාජනනතො අන්තොතුදනතො දුරුද්ධරණතො ච සඤ්ඤා සල්ලං; ස්වායමත්ථො අත්තභාවං අනුපවිසිත්වා අවට්ඨානෙනාති ආහ ‘‘අනුපවිට්ඨට්ඨෙන සල්ල’’න්ති. පටිසන්ධිග්ගහණෙ විඤ්ඤාණං කුතොචි ආගතං විය හොතීති වුත්තං ‘‘පටිසන්ධිවසෙන ආගති’’න්ති. ගතින්ති පවත්තිං. සා පන තාසු තාසු ගතීසු වුත්ති හොතීති වුත්තං – ‘‘චුතිවසෙන ගති’’න්ති; වඩ්ඪනවසෙන ඝනපබන්ධවසෙනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අපරාපර’’න්ති. අපරාපරඤ්හි පබන්ධවසෙන පවත්තමානං විඤ්ඤාණං නන්දූපසෙචනං; ඉතරං ඛන්ධත්තයං වා නිස්සාය අභිවුද්ධිං පතිට්ඨං මහන්තඤ්ච පාපුණාතීති. පවඩ්ඪවසෙන වා ගතිං, නික්ඛෙපවසෙන චුතිං, තතො අපරාපරඤ්ච රූපපවත්තනවසෙන උපපත්තිං, ඉන්ද්‍රියපරිපාකවසෙන වුඩ්ඪිං තස්ස තස්ස කම්මස්ස කතූපචිතභාවෙන විරුළ්හිං; තස්ස කම්මස්ස ඵලනිබ්බත්තියා වෙපුල්ලන්ති යොජෙතබ්බං.

කාමඤ්චාතිආදිනා ‘‘අඤ්ඤත්‍ර රූපා’’තිආදිකා චොදනා ලක්ඛණවසෙන වුත්තාති දස්සෙත්වා අයඤ්ච නයො චොදනාය අවිසිට්ඨවිසයතාය සියා; විසිට්ඨවිසයා පනායං චොදනාති දස්සෙතුං, ‘‘අයං පන පඤ්හො’’තිආදි වුත්තං. එත්තකෙ ඛන්ධෙති යථාවුත්තෙ රූපවෙදනාදිකෙ චත්තාරො ඛන්ධෙ. අඤ්ඤත්‍ර රූපාති ඉමිනා යත්ථ කත්ථචි රූපෙන විනා විඤ්ඤාණස්ස පවත්ති නත්ථීති දීපිතං හොති. භවවිසෙසචොදනාය සභාවතො එව විඤ්ඤාණෙන විනා රූපස්සපි පවත්ති නත්ථීති දීපිතං හොතීති ආහ – ‘‘අරූපභවෙපි රූපං, අසඤ්ඤාභවෙ ච විඤ්ඤාණං අත්ථී’’ති. නිරොධසමාපන්නස්සාති සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපන්නස්සපි විඤ්ඤාණං අත්ථි. බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාය චෙ අත්ථං පටිබාහසීති යදි සද්දත්ථමෙව ගහෙත්වා අධිප්පායං න ගණ්හසි නෙය්‍යත්ථං සුත්තන්ති. එත්ථ ච අසඤ්ඤභවෙ නිබ්බත්තසත්තවසෙන පඨමවාදො; සඤ්ඤං අත්තතො සමනුපස්සතීති එත්ථ වුත්තනයෙන සඤ්ඤංයෙව අත්තාති ගහෙත්වා තස්ස කිඤ්චනභාවෙන ඨිතාය අඤ්ඤාය සඤ්ඤාය අභාවතො අසඤ්ඤීති පවත්තො දුතියවාදො; තථා සඤ්ඤාය සහ රූපධම්මෙ සබ්බෙ එව වා රූපාරූපධම්මෙ අත්තාති ගහෙත්වා පවත්තො තතියවාදො; තක්කග්ගාහවසෙනෙව පවත්තො චතුත්ථවාදො. තෙසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදෙපි අසඤ්ඤභවෙ නිබ්බත්තස්ස සත්තස්ස චුතිපටිසන්ධීසු; සබ්බත්ථ වා පටුසඤ්ඤාකිච්චං කාතුං අසමත්ථාය සුඛුමාය සඤ්ඤාය අත්ථිභාවපටිජානනවසෙන පඨමවාදො; අසඤ්ඤීවාදෙ වුත්තනයෙන සුඛුමාය සඤ්ඤාය වසෙන සඤ්ජානනසභාවතාපටිජානනවසෙන ච දුතියවාදාදයො පවත්තාති. එවමෙත්ථ එතෙසං වාදානං සබ්භාවො වෙදිතබ්බො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

24. යත්ථ න සඤ්ඤා, තත්ථ ඤාණස්ස සම්භවො එව නත්ථීති ආහ – ‘‘අසඤ්ඤා සම්මොහො’’ති, අසඤ්ඤභාවො නාම සම්මොහප්පවත්තීති අත්ථො. යථා නිය්‍යන්තීති නිය්‍යානියාති බහුලං වචනතො කත්තුසාධනො නිය්‍යානියසද්දො, එවං ඉධ විඤ්ඤාතබ්බසද්දොති ආහ – ‘‘විජානාතීති විඤ්ඤාතබ්බ’’න්ති, විජානනං විඤ්ඤාණන්ති අත්ථො. තෙන දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බමත්තෙනාති දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාණප්පමාණෙනාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. තෙනාහ – ‘‘පඤ්චද්වාරිකසඤ්ඤාපවත්තිමත්තෙනා’’ති, නිබ්බිකප්පභාවතො පඤ්චද්වාරිකසඤ්ඤාපවත්තිසමෙන භාවනාභිනීහාරෙනාති අත්ථො. ඔළාරිකසඞ්ඛාරප්පවත්තිමත්තෙනාති ඔළාරිකානං සඞ්ඛාරානං පවත්තියා. ඔළාරිකසඞ්ඛාරාති චෙත්ථ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනපරියොසානා සමාපත්තිධම්මා අධිප්පෙතා. උපසම්පදන්ති යෙ සඤ්ඤාය, අසඤ්ඤිභාවෙ ච දොසං දිස්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං වණ්ණෙන්තාපි රූපජ්ඣානපටිලාභමත්තෙන තස්ස සම්පාදනං පටිලාභං අධිගමං පඤ්ඤපෙන්ති, තෙසං තස්ස බ්‍යසනං අක්ඛායති අනුපායභාවතො. තෙනාහ ‘‘විනාසො’’තිආදි. වුට්ඨානන්ති සදිසසමාපජ්ජනපුබ්බකං පරිවුට්ඨානං. සමාපත්ති එව තෙසං නත්ථි අනධිගතත්තා. ඔළාරිකසඞ්ඛාරප්පවත්තියා අන්තමසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඞ්ඛාරප්පවත්තියාපි පත්තබ්බන්ති න අක්ඛායති තෙපි සමතික්කමිත්වා පත්තබ්බතො. සඞ්ඛාරානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. අවසෙසාති ඉතො පරං සුඛුමභාවො නාම නත්ථීති සුඛුමභාවාපත්තියා අවසෙසා. තෙනාහ – ‘‘භාවනාවසෙන සබ්බසුඛුමභාවං පත්තා සඞ්ඛාරා’’ති. එතන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං, පත්තබ්බං නාම හොති තාදිසසඞ්ඛාරප්පත්තියං තබ්බොහාරතො. සඞ්ඛතං සමෙච්ච සම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතත්තා.

25. ‘‘යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්තී’’ති (ම. නි. 3.25) වක්ඛමානත්තා සබුද්ධියං විපරිවත්තමානෙ එකජ්ඣං ගහෙත්වා, ‘‘තත්‍රා’’ති භගවතා වුත්තන්ති ආහ – ‘‘තත්‍රාති සත්තසු උච්ඡෙදවාදෙසු භුම්ම’’න්ති. උද්ධං සරන්ති උද්ධං ගතං සරන්තාති තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උද්ධං වුච්චතී’’තිආදි. සරන්තාති යත්ථ පත්ථෙන්ති න ලභන්ති, තං ජානන්තා. ආසත්තින්ති ආසීසනං. පෙච්චාති පරලොකෙ. වාණිජූපමා වියාති භවපරියාපන්නඵලවිසෙසාපෙක්ඛාය පටිපජ්ජනතො. සක්කායස්ස භයාති සන්තො කායොති සක්කායො, පරමත්ථතො විජ්ජමානො ධම්මසමූහොති කත්වා උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං, තතො භායනෙන. මා ඛීයි මා පරික්ඛයං අගමාසි. මා ඔසීදි මා හෙට්ඨා භස්සි. අබ්භන්ති ආකාසං මා උන්ද්‍රියි මා භිජ්ජිත්වා පති. ගද්දුලෙන බද්ධො ගද්දුලබද්ධො. දළ්හථම්භො විය ඛීලො විය ච සක්කායො දුම්මොචනීයතො. සා විය දිට්ඨිගතිකො තස්ස අනුපරිවත්තනතො. දණ්ඩකො විය දිට්ඨි ඡෙදනකරණාය අසමත්ථභාවකරණතො. රජ්ජු විය තණ්හා බන්ධනතො ච, ආරම්මණකරණවසෙන සමන්නාගමනවසෙන ච සම්බද්ධභාවතො. තෙන වුත්තං – ‘‘දිට්ඨිදණ්ඩකෙ පවෙසිතාය තණ්හාරජ්ජුයා’’ති.

26. භගවා අත්තනො දෙසනාවිලාසෙන වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන (චතුචත්තාරීස අපරන්තකප්පිකවාදා තත්ථ තත්ථ අන්තොගධාති) උද්දෙසවසෙන පඤ්චෙව සඞ්ගහෙත්වා යථුද්දෙසං නිගමෙන්තො, ‘‘ඉමානෙව පඤ්චායතනානී’’ති ආහ. තත්ථ දුක්ඛස්ස නිමිත්තභාවතො දිට්ඨිගතානං කාරණට්ඨෙන ආයතනත්ථොති වුත්තං – ‘‘ඉමානෙව පඤ්ච කාරණානී’’ති. සඤ්ඤීආදිවසෙන තීණි උච්ඡෙදවාදොති චත්තාරි භාජිතානි. ඉතරං පන දිට්ඨධම්මනිබ්බානං කුහිං පවිට්ඨං? සරූපතො අභාජිතත්තා යථාභාජිතෙසු වාදෙසු කත්ථ අන්තොගධන්ති පුච්ඡති. උද්දෙසෙ පන සරූපතො ගහිතමෙව, ‘‘දිට්ඨධම්මනිබ්බානං වා පනෙකෙ අභිවදන්තී’’ති. ඉතරො එකත්තසඤ්ඤීවාදෙ නානත්තසඤ්ඤීවාදෙ අන්තොගධන්ති දස්සෙන්තො ‘‘එකත්ත…පෙ… වෙදිතබ්බ’’න්ති ආහ යථාසුඛඤ්චෙතං වුත්තං. පඨමො හි දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදො නානත්තසඤ්ඤීවාදෙ අන්තොගධො, ඉතරෙ චත්තාරො එකත්තසඤ්ඤීවාදෙ.

27. අතීතකොට්ඨාසසඞ්ඛාතන්ති අතීතං ඛන්ධකොට්ඨාසසඞ්ඛාතං පුබ්බන්තං. පුබ්බෙ නිවුත්ථධම්මවිසයා කප්පනා ඉධාධිප්පෙතා, තස්මා අතීතකාලවාචකො ඉධ පුබ්බසද්දො, රූපාදිඛන්ධවිනිමුත්තඤ්ච කප්පනාවත්ථු නත්ථි, අන්තසද්දො ච කොට්ඨාසවාචකො. තෙන වුත්තං ‘‘අතීතකොට්ඨාසසඞ්ඛාතං පුබ්බන්තං කප්පෙත්වා’’ති. ‘‘කප්පෙත්වා’’ති ච තස්මිං පුබ්බන්තෙ තණ්හායනාභිනිවිසානං සමත්ථනං පරිනිට්ඨාපනං වදති. සෙසම්පීති ‘‘පුබ්බන්තානුදිට්ඨී’’ති එවමාදිකං. පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරන්ති ‘‘අපරන්තානුදිට්ඨිනො’’තිආදීසු වුත්තප්පකාරං. එකෙකස්මිඤ්ච අත්තාති ආහිතො අහංමානො එත්ථාති කත්වා, ලොකොති ලොකියන්ති එත්ථ පුඤ්ඤපාපානි තබ්බිපාකා චාති කත්වා, තං තං ගහණවිසෙසං උපාදාය පඤ්ඤාපනං හොතීති ආහ – ‘‘රූපාදීසු අඤ්ඤතරං අත්තාති ච ලොකොති ච ගහෙත්වා’’ති. සබ්බදාභාවෙන සස්සතො. අමරො නිච්චො ධුවොති තස්සෙව වෙවචනානි. මරණාභාවෙන අමරො, උප්පාදාභාවෙන සබ්බකාලං වත්තනතො නිච්චො, ථිරට්ඨෙන විකාරාභාවෙන ධුවො, යථාහාතිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං නිද්දෙසපටිසම්භිදාපාළීහි විභාවෙති. අයඤ්ච අත්ථො ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති (පටි. ම. 1.130-131) ඉමිස්සා පඤ්චවිධාය සක්කායදිට්ඨියා වසෙන වුත්තො. ‘‘රූපවන්ත’’න්තිආදිකාය (පටි. ම. 1.130-131) පන පඤ්චදසවිධාය සක්කායදිට්ඨියා වසෙන චත්තාරො චත්තාරො ඛන්ධෙ, ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තදඤ්ඤං – ‘‘ලොකො’’ති පඤ්ඤපෙන්තීති අයම්පි අත්ථො ලබ්භති, තථා එකං ඛන්ධං, ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තදඤ්ඤෙ ‘‘ලොකො’’ති පඤ්ඤපෙන්තීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එසෙව නයොති ඉමිනා යථා ‘‘රූපාදීසු අඤ්ඤතරං අත්තාති ච ලොකොති ච ගහෙත්වා සස්සතො…පෙ… ධුවො’’ති අත්ථො වුත්තො; එවං අසස්සතො අනිච්චො අධුවො උච්ඡිජ්ජති විනස්සති න හොති පරං මරණා; නිච්චො ච අනිච්චො ච නෙවනිච්චො නානිච්චොති එවමාදිමත්ථං අතිදිසති.

චත්තාරො සස්සතවාදාති ලාභීවසෙන තයො, තක්කීවසෙන එකොති එවං චත්තාරො. පුබ්බෙනිවාසඤාණලාභී තිත්ථියො මන්දපඤ්ඤො අනෙකජාතිසතසහස්සමත්තං අනුස්සරති, මජ්ඣිමපඤ්ඤො දස සංවට්ටවිවට්ටකප්පානි, තික්ඛපඤ්ඤො චත්තාරීස සංවට්ටවිවට්ටකප්පානි, න තතො පරං. සො එවං අනුස්සරන්තො අත්තා ච ලොකො චාති අභිවදති. තක්කී පන තක්කපරියාහතං වීමංසානුචරිතං සයංපටිභානං සස්සතො අත්තා ච ලොකො චාති අභිවදති. තෙන වුත්තං – ‘‘ලාභීවසෙන තයො, තක්කීවසෙන එකොති එවං චත්තාරො සස්සතවාදා’’ති. එතෙනෙව ච අධිච්චසමුප්පත්තිකවාදො විය සස්සතවාදො කස්මා දුවිධෙන න විභත්තොති චෙ? පටික්ඛිත්තත්තාති දට්ඨබ්බං.

එත්ථ ච, ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති වාදෙ අයමයුත්තතාවිභාවනා – යදි හි පරෙන පරිකප්පිතො අත්තා, ලොකො වා සස්සතො සියා, තස්ස නිබ්බිකාරතාය පුරිමරූපාවිජහනතො කස්සචි විසෙසාධානස්ස කාතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අහිතතො නිවත්තනත්ථං හිතෙ ච පටිපත්තිඅත්ථං උපදෙසො එව නිප්පයොජනො සියා සස්සතවාදිනො. කථං වා සො උපදෙසො පවත්තීයති විකාරාභාවතො; එවඤ්ච අත්තනො අජටාකාසස්ස විය දානාදිකිරියා හිංසාදිකිරියා ච න සම්භවති; තථා සුඛස්ස දුක්ඛස්ස ච අනුභවනනිබන්ධො එව සස්සතවාදිනො න යුජ්ජති කම්මබද්ධාභාවතො, ජාතිආදීනං අසම්භවතො කුතො විමොක්ඛො. අථ පන ධම්මමත්තං තස්ස උප්පජ්ජති චෙව විනස්සති ච, යස්ස වසෙනායං කිරියාදිවොහාරොති වදෙය්‍ය. එවම්පි පුරිමරූපාවිජහනෙන අවට්ඨිතස්ස අත්තනො ධම්මමත්තන්ති න සක්කා සම්භාවෙතුං; තෙ වා පනස්ස ධම්මා අවත්ථාභූතා තතො අඤ්ඤෙ වා සියුං අනඤ්ඤෙ වා, යදි අඤ්ඤෙ, න තාහි තස්ස උප්පන්නාහිපි කොචි විසෙසො අත්ථි. යො හි කරොති පටිසංවෙදෙති චවති උපපජ්ජති චාති ඉච්ඡිතං. තස්මා තදවත්ථො එව යථාවුත්තදොසො, කිඤ්ච ධම්මකප්පනාපි නිරත්ථකා සියා. අථ අනඤ්ඤෙ, උප්පාදවිනාසවන්තීහි අවත්ථාහි අනඤ්ඤස්ස අත්තනො තාසං විය උප්පාදවිනාසසම්භවාපත්තිතො කුතො නිච්චතාවකාසො. තාසම්පි වා අත්තනො විය නිච්චතාති බන්ධනවිමොක්ඛානං අසම්භවො එවාති න යුජ්ජති එව සස්සතවාදො; න චෙත්ථ කොචි වාදී ධම්මානං සස්සතභාවෙ පරිසුද්ධං යුත්තිං වත්තුං සමත්ථො අත්ථි; යුත්තිරහිතඤ්ච වචනං න පණ්ඩිතානං චිත්තමාරාධෙතීති විඤ්ඤූහි ඡඩ්ඩිතො එවායං සස්සතවාදොති.

සත්ත උච්ඡෙදවාදාති එත්ථ තෙ සරූපමත්තතො හෙට්ඨා දස්සිතා එව, තත්ථ ද්වෙ ජනා උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හන්ති ලාභී ච අලාභී ච. තත්ථ ලාභී නාම දිබ්බචක්ඛුඤාණලාභී දිබ්බෙන චක්ඛුනා අරහතො චුතිං දිස්වා උපපත්තිං අපස්සන්තො. යො වා පුථුජ්ජනානම්පි චුතිමත්තමෙව දට්ඨුං සක්කොති, පුබ්බයොගාභාවෙන පරිකම්මාකරණෙන වා උපපාතං දට්ඨුං න සක්කොති. සො ‘‘තත්ථ තත්ථෙව අත්තා උච්ඡිජ්ජතී’’ති උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හාති. අලාභී – ‘‘කො පරලොකං ජානාති, එත්තකො ජීවවිසයො, යාව ඉන්ද්‍රියගොචරො’’ති අත්තනො ධීතුයා හත්ථග්ගණ්හනකරාජා විය කාමසුඛගිද්ධතාය වා, ‘‘යථා රුක්ඛපණ්ණානි රුක්ඛතො පතිතානි න පටිසන්ධියන්ති, එවං සබ්බෙපි සත්තා අප්පටිසන්ධිකමරණමෙව ගච්ඡන්ති, ජලබුබ්බුළකූපමා සත්තා’’ති තක්කමත්තවසෙන වා උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හාති. තත්ථ යං හෙට්ඨා වුත්තං – ‘‘මනුස්සත්තභාවෙ කාමාවචරදෙවත්තභාවෙ රූපාවචරදෙවත්තභාවෙ චතුබ්බිධඅරූපත්තභාවෙ චවිත්වා සත්තස්ස උච්ඡෙදපඤ්ඤාපනවසෙන සත්ත උච්ඡෙදවාදා කථිතා’’ති. තත්ථ යුත්තං තාව පුරිමෙසු තීසු වාදෙසු ‘‘කායස්ස භෙදා’’ති වුත්තං; පඤ්චවොකාරභවපරියාපන්නං අත්තභාවං ආරබ්භ පවත්තත්තා තෙසං වාදානං, න යුත්තං චතුවොකාරභවපරියාපන්නං අත්තභාවං නිස්සාය පවත්තෙසු චතුත්ථාදීසු චතූසු වාදෙසු, ‘‘කායස්ස භෙදා’’ති වුත්තං. න හි අරූපීනං කායො අත්ථීති? සච්චමෙතං, රූපභවෙ පවත්තවොහාරෙනෙව දිට්ඨිගතිකො අරූපභවෙපි කායවොහාරමාරොපෙත්වා ආහ ‘‘කායස්ස භෙදා’’ති. යථා දිට්ඨිගතිකෙහි දිට්ඨියො පඤ්ඤත්තා, තථෙව භගවා දස්සෙසීති. අරූපකායභාවතො වා ඵස්සාදිධම්මසමූහභූතෙ අරූපත්තභාවෙ කායනිද්දෙසො දට්ඨබ්බො.

එත්ථාහ – ‘‘කාමාවචරදෙවත්තභාවාදිනිරවසෙසවිභවපතිට්ඨාපකානං දුතියවාදාදීනං යුත්තො අපරන්තකප්පිකභාවො අනාගතද්ධවිසයත්තා තෙසං වාදානං; න පන දිට්ඨිගතික-පච්චක්ඛභූත-මනුස්සත්තභාව-සමුච්ඡෙදපතිට්ඨාපකස්ස පඨමවාදස්ස පච්චුප්පන්නවිසයත්තා’’ති. යදි එවං යථා හි දුතියාදිවාදානං, පුරිමපුරිමවාදසඞ්ගහිතස්සෙව අත්තනො උත්තරුත්තරභවොපපත්තියා සමුච්ඡෙදනතො යුජ්ජති අපරන්තකප්පිකතා, තථා ච ‘‘නො ච ඛො, භො, අයං අත්තා එත්තාවතා සම්මා සමුච්ඡින්නො හොතී’’තිආදි වුත්තං. එවං අනාගතස්සෙව මනුස්සත්තභාවසමුච්ඡෙදස්ස අධිප්පෙතත්තා පඨමවාදස්සපි අපරන්තකප්පිකතා යුජ්ජති. එවං සබ්බස්සපි පුබ්බන්තතො ආගතස්ස උච්ඡෙදපඤ්ඤාපනවසෙන ඉධ පුබ්බන්තකප්පිකෙසු දෙසනා ගතා. එතෙ උච්ඡෙදවාදා හෙට්ඨා අපරන්තකප්පිකෙසු දෙසනා ගතා. එතෙ උච්ඡෙදවාදා හෙට්ඨා අපරන්තකප්පිකෙසු තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජති, න තතො උද්ධං පවත්ති අත්ථීති දස්සනත්ථං වුත්තා. ජලබුබ්බුළකූපමා හි සත්තාති තස්ස ලද්ධි.

ඉධාති පුබ්බන්තකප්පිකෙසු. ඉධෙව මනුස්සත්තභාවාදිකෙ උච්ඡිජ්ජති විනට්ඨවිනාසවසෙන. එවං අනාගතෙ අනුප්පත්තිදස්සනපරානං උච්ඡෙදවාදානං අපරන්තකප්පිකෙසු ගහණං; පුබ්බන්තතො පන ආගතස්ස අත්තනො ඉධෙව උච්ඡෙදදස්සනපරානං පුබ්බන්තකප්පිකෙසු ගහණං. ඉතො පරං න ගච්ඡතීති පන ඉදං අත්ථතො ආපන්නස්ස අත්ථස්ස දස්සනං. සත්තෙසු සඞ්ඛාරෙසු ච එකච්චසස්සතන්ති පවත්තො එකච්චසස්සතවාදො. සො පන බ්‍රහ්මකායික-ඛිඩ්ඩාපදොසික-මනොපදොසිකත්තභාවතො චවිත්වා ඉධාගතානං තක්කිනො ච උප්පජ්ජනවසෙන චතුබ්බිධොති ආහ ‘‘චත්තාරො එකච්චසස්සතවාදා’’ති. ‘‘සඞ්ඛාරෙකච්චසස්සතිකා’’ති ඉදං තෙහි සස්සතභාවෙන ගය්හමානානං ධම්මානං යථාසභාවදස්සනවසෙන වුත්තං, න පනෙකච්චසස්සතිකමතදස්සනවසෙන. තස්ස හි සස්සතාභිමතං අසඞ්ඛතමෙවාති ලද්ධි. තථා හි වුත්තං (දී. නි. 1.49) බ්‍රහ්මජාලෙ – ‘‘චිත්තන්ති වා මනොති වා විඤ්ඤාණන්ති වා අයං අත්තා නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සතී’’ති. න හි යස්ස භාවස්ස පච්චයෙහි අභිසඞ්ඛතභාවං පටිජානාති; තස්සෙව නිච්චධුවාදිභාවො අනුම්මත්තකෙන න සක්කා පටිඤ්ඤාතුං. එතෙන, ‘‘උප්පාදවයධුවතායුත්තභාවා සියා නිච්චා, සියා අනිච්චා, සියා න වත්තබ්බා’’තිආදිනා පවත්තස්ස සත්තභඞ්ගවාදස්ස අයුත්තතා විභාවිතා හොති.

තත්ථායං (දී. නි. ටී. 1.38) අයුත්තතාවිභාවනා – යදි, ‘‘යෙන සභාවෙන යො ධම්මො අත්ථීති වුච්චති, තෙනෙව සභාවෙන සො ධම්මො නත්ථී’’තිආදිනා වුච්චෙය්‍ය, සියා අනෙකන්තවාදො; අථ අඤ්ඤෙන, සියා න අනෙකන්තවාදො; න චෙත්ථ දෙසන්තරාදිසම්බද්ධභාවො යුත්තො වත්තුං තස්ස සබ්බලොකසිද්ධත්තා විවාදාභාවතො. යෙ පන වදන්ති – ‘‘යථා සුවණ්ණඝටෙ මකුටෙ කතෙ ඝටභාවො නස්සති, මකුටභාවො උප්පජ්ජති, සුවණ්ණභාවො තිට්ඨතියෙව, එවං සබ්බභාවානං කොචි ධම්මො නස්සති, කොචි උප්පජ්ජති, සභාවො පන තිට්ඨතී’’ති. තෙ වත්තබ්බා – කිං තං සුවණ්ණං, යං ඝටෙ මකුටෙ ච අවට්ඨිතං? යදි රූපාදි, සො සද්දො විය අනිච්චො, අථ රූපාදිසමූහො, සමූහො නාම සම්මුතිමත්තං. තස්ස වොහාරමත්තස්ස අත්ථිතා නත්ථිතා නිච්චතා වා න වත්තබ්බා. තස්ස පරමත්ථසභාවෙන අනුපලබ්භනතොති අනෙකන්තවාදො න සියා. ධම්මා ච ධම්මිතො අඤ්ඤෙ වා සියුං අනඤ්ඤෙ වා. යදි අඤ්ඤෙ, න තෙසං අනිච්චතාය ධම්මී අනිච්චො අඤ්ඤත්තා. න හි රූපා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං අඤ්ඤත්තා, න ච රූපෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණසද්දො හොති; කිඤ්ච ධම්මකප්පනාපි නිරත්ථිකා සියා ධම්මිනො නිච්චානිච්චතාය අසිජ්ඣනතො අථ අනඤ්ඤෙ; උප්පාදවිනාසවන්තෙහි අනඤ්ඤස්ස ධම්මිනො තෙසං විය උප්පාදවිනාසසබ්භාවතො කුතො නිච්චතාවකාසො, තෙසම්පි වා ධම්මිනො විය නිච්චතාපත්ති සියා. අපිච නිච්චානිච්චනවත්තබ්බරූපො අත්තා ච ලොකො ච පරමත්ථතො විජ්ජමානතාපටිජානනතො යථා නිච්චාදීනං අඤ්ඤතරං රූපං, යථා වා දීපාදයො. න හි දීපාදීනං උදයබ්බයසභාවානං නිච්චානිච්චනවත්තබ්බසභාවතා සක්කා වත්තුං ජීවස්ස නිච්චාදීසු අඤ්ඤතරං රූපං වියාති එවං සත්තභඞ්ගස්ස විය සෙසභඞ්ගානම්පි අසම්භවොයෙවාති සත්තභඞ්ගවාදස්ස අයුත්තතා වෙදිතබ්බාති.

එත්ථ ච, ‘‘ඉස්සරො නිච්චො, අඤ්ඤෙ සත්තා අනිච්චා’’ති එවං පවත්තවාදා සත්තෙකච්චසස්සතවාදා; සෙය්‍යථාපි ඉස්සරවාදාදයො. ‘‘පරමාණවො නිච්චා ධුවා, ද්විඅණුකාදයො අනිච්චා’’ති එවං පවත්තවාදා සඞ්ඛාරෙකච්චසස්සතවාදා; සෙය්‍යථාපි කණාදවාදාදයො. නනු ච ‘‘එකච්චෙ ධම්මා සස්සතා, එකච්චෙ අසස්සතා’’ති; එතස්මිං වාදෙ චක්ඛාදීනං අසස්සතතාසන්නිට්ඨානං යථාසභාවාවබොධො එව, තයිදං කථං මිච්ඡාදස්සනන්ති, කො එවමාහ – ‘‘චක්ඛාදීනං අසස්සතභාවසන්නිට්ඨානං මිච්ඡාදස්සන’’න්ති? අසස්සතෙසුයෙව පන කෙසඤ්චි ධම්මානං සස්සතභාවාභිනිවෙසො ඉධ මිච්ඡාදස්සනං; තෙන පන එකවාරෙ පවත්තමානෙන චක්ඛාදීනං අසස්සතභාවාවබොධො විදූසිතො සංසට්ඨභාවතො; විසසංසට්ඨො විය සප්පිමණ්ඩො සකිච්චකාරණාසමත්තතාය සම්මාදස්සනපක්ඛෙ ඨපෙතබ්බතං නාරහති. අථ වා අසස්සතභාවෙන නිච්ඡිතාපි චක්ඛුආදයො සමාරොපිතජීවසභාවා එව දිට්ඨිගති කෙහි ගය්හන්තීති තදවබොධස්ස මිච්ඡාදස්සනභාවො න සක්කා නිවාරෙතුං. තථා හි වුත්තං බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. 1.49) – ‘‘චක්ඛුන්ති වා…පෙ… කායොති වා අයං මෙ අත්තා’’තිආදි. එවඤ්ච කත්වා අසඞ්ඛතාය සඞ්ඛතාය ච ධාතුයා වසෙන යථාක්කමං එකච්චෙ ධම්මා සස්සතා; එකච්චෙ අසස්සතාති එවං පවත්තො විභජ්ජවාදොපි එකච්චසස්සතවාදො ආපජ්ජතීති එවංපකාරා චොදනා අනොකාසා හොති අවිපරීතධම්මසභාවසම්පටිපත්තිභාවතො.

න මරතීති අමරා. කා සා? ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදිනා (දී. නි. 1.62) නයෙන පරියන්තරහිතා දිට්ඨිගතිකස්ස දිට්ඨි ච වාචා ච, අමරාය දිට්ඨියා වාචාය විවිධො ඛෙපොති අමරාවික්ඛෙපො. සො එතස්ස අත්ථීති අමරාවික්ඛෙපො. අථ වා අමරාති එකා මච්ඡජාති, සා උම්මුජ්ජනනිම්මුජ්ජනාදිවසෙන උදකෙ සන්ධාවමානා ගාහං න ගච්ඡති; එවමෙවං අයම්පි වාදො ඉතො චිතො ච සන්ධාවති, ගාහං නාගච්ඡතීති අමරාවික්ඛෙපො, සො එව අමරාවික්ඛෙපිකො. ස්වායං වාදො මුසාවාදඅනුයොගඡන්දරාගමොහහෙතුකතාය චතුධා පවත්තොති ආහ – ‘‘චත්තාරො අමරාවික්ඛෙපිකා වුත්තා’’ති. නනු චෙත්ථ (දී. නි. ටී. 1.65-66) චතුබ්බිධොපි අමරාවික්ඛෙපිකො කුසලාදිකෙ ධම්මෙ පරලොකත්තිකාදීනි ච යථාභූතං අනවබුජ්ඣමානො, තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨො පුච්ඡාය වික්ඛෙපනමත්තං ආපජ්ජතීති තස්ස කථං දිට්ඨිගතිකභාවො. න හි අවත්තුකාමස්ස විය පුච්ඡිතමත්ථං අජානන්තස්ස වික්ඛෙපකරණමත්තෙන දිට්ඨිගතිකතා යුත්තාති? න හෙවං පුච්ඡාවික්ඛෙපකරණමත්තෙන තස්ස දිට්ඨිගතිකතා ඉච්ඡිතා, අථ ඛො මිච්ඡාභිනිවෙසෙන. සස්සතවසෙන මිච්ඡාභිනිවිට්ඨොයෙව හි මන්දබුද්ධිතාය කුසලාදිධම්මෙ පරලොකත්තිකාදීනි ච, යාථාවතො අප්පටිපජ්ජමානො අත්තනා අවිඤ්ඤාතස්ස අත්ථස්ස පරං විඤ්ඤාපෙතුං අසමත්ථතාය මුසාවාදාදිභයෙන ච වික්ඛෙපං ආපජ්ජතීති. තථා හිස්ස වාදස්ස සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහො වුත්තො. අථ වා පුඤ්ඤපාපානං, තබ්බිපාකානඤ්ච අනවබොධෙන, අසද්දහනෙන ච, ‘‘තබ්බිසයාය පුච්ඡාය වික්ඛෙපකරණංයෙව යුත්තං සුන්දරඤ්චා’’ති, ඛන්තිං රුචිං උප්පාදෙත්වා අභිනිවිසන්තස්ස උප්පන්නා විසුංයෙවෙකා එසා දිට්ඨි සත්තභඞ්ගදිට්ඨි වියාති දට්ඨබ්බා. තථා චෙව වුත්තං – ‘‘පරියන්තරහිතා දිට්ඨිගතිකස්ස දිට්ඨි චෙව වාචා චා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.61). කථං පනස්සා සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහො? උච්ඡෙදවසෙන අනභිනිවෙසතො. ‘‘නත්ථි කොචි ධම්මානං යථාභූතවෙදී විවාදබහුලත්තා ලොකස්ස; ‘එවමෙව’න්ති පන සද්දන්තරෙන ධම්මෙ නිජ්ඣානනා අනාදිකාලිකා ලොකෙ’’ති ගාහවසෙන සස්සතලෙසොපෙත්ථ ලබ්භතියෙව.

අමති ගච්ඡති එත්ථ සභාවො ඔසානන්ති අන්තො, මරියාදො, සො එතස්ස අත්ථීති අන්තවා. තෙනාහ ‘‘සපරියන්තො’’ති. අවඩ්ඪිතකසිණස්ස පුග්ගලස්ස එවං හොතීති යොජනා. දුතියවාදො ‘‘අනන්තවා ලොකො’’ති වාදො. තතියවාදො ‘‘අන්තවා ච අනන්තවා චා’’ති වාදො. චතුත්ථවාදො ‘‘නෙවන්තවා නානන්තවා’’ති වාදො. එතෙ එව චත්තාරො වාදිනො සන්ධාය බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. 1.53) – ‘‘අන්තානන්තිකා අන්තානන්තං ලොකස්ස පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහී’’ති වුත්තං. තත්ථ (දී. නි. ටී. 1.53) යුත්තං තාව පුරිමානං තිණ්ණං වාදීනං අන්තත්තඤ්ච අනන්තත්තඤ්ච අන්තානන්තත්තඤ්ච ආරබ්භ පවත්තවාදත්තා අන්තානන්තිකත්තං. පච්ඡිමස්ස පන තදුභයපටිසෙධවසෙන පවත්තවාදත්තා කථමන්තානන්තිකත්තන්ති? තදුභයපටිසෙධවසෙන පවත්තවාදත්තා එව. යස්මා පටිසෙධවාදොපි අන්තානන්තවිසයො එව තං ආරබ්භ පවත්තත්තා. අපරෙ ආහු – ‘‘යථා තතියවාදෙ සම්භෙදවසෙන එතස්සෙව අන්තවන්තතා අනන්තතා ච සම්භවති, එවං තක්කීවාදෙපි කාලභෙදවසෙන උභයසම්භවතො අඤ්ඤමඤ්ඤපටිසෙධෙන උභයඤ්ඤෙව වුච්චති. කථං? අන්තවන්තතාපටිසෙධෙන හි අනන්තතා වුච්චති, අනන්තතාපටිසෙධෙන ච අන්තවන්තතා, අන්තානන්තානඤ්ච තතියවාදභාවො කාලභෙදස්ස අධිප්පෙතත්තා. ඉදං වුත්තං හොති යස්මා අයං ලොකසඤ්ඤිතො අත්තා ඣායීහි අධිගතවිසෙසෙහි අනන්තො කදාචි සක්ඛි දිට්ඨො අනුසුය්‍යති; තස්මා නෙවන්තවා. යස්මා පන තෙහි එව කදාචි අන්තවා සක්ඛි දිට්ඨො අනුසුය්‍යති, තස්මා න පන අනන්තවා’’ති. යථා ච අනුස්සුතිතක්කීවසෙන, එවං ජාතිස්සරතක්කිආදීනඤ්ච වසෙන යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. අයඤ්හි තක්කිකො අවඩ්ඪිතභාවපුබ්බකත්තා පටිභාගනිමිත්තානං වඩ්ඪිතභාවස්ස වඩ්ඪිතකාලවසෙන අපච්චක්ඛකාරිතාය අනුස්සවාදිමත්තෙ ඨත්වා – ‘‘නෙවන්තවා’’ති පටික්ඛිපති, අවඩ්ඪිතකාලවසෙන පන ‘‘නානන්තො’’ති. න පන අන්තවන්තතානන්තතානං අච්චන්තමභාවෙන යථා තං ‘‘නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී’’ති, අවස්සඤ්ච එතං එවං විඤ්ඤාතබ්බං, අඤ්ඤථා වික්ඛෙපපක්ඛංයෙව භජෙය්‍ය චතුත්ථවාදො. න හි අන්තවන්තතානන්තතාතදුභයවිනිමුත්තො අත්තනො පකාරො අත්ථි, තක්කීවාදී ච යුත්තිමග්ගකො, කාලභෙදවසෙන ච තදුභයම්පි එකස්මිං න න යුජ්ජතීති. අනන්තරචතුක්කන්ති එකත්තසඤ්ඤීති ආගතසඤ්ඤීචතුක්කං.

එකන්තසුඛීති එකන්තෙනෙව සුඛී. තං පනස්ස සුඛං දුක්ඛෙන අවොමිස්සං හොතීති ආහ ‘‘නිරන්තරසුඛී’’ති. එකන්තසුඛමෙවාති ඉදං සුඛබහුලතං සන්ධාය වුත්තං. අතීතාසු සත්තසු ජාතීසූති ඉදං තතො පරං ජාතිස්සරඤාණෙන අනුස්සරිතුං න සක්කාති කත්වා වුත්තං. තාදිසමෙවාති සුඛසමඞ්ගිමෙව අත්තභාවං. ‘‘එවං සුඛසමඞ්ගී’’ති තං අනුස්සරන්තස්ස ජාතිස්සරස්ස අතීතජාතියම්පි ඉධ විය දුක්ඛඵුට්ඨස්ස තං අනුස්සරන්තස්ස.

සබ්බෙසම්පීති ලාභීනං තක්කීනම්පි. තථාති ඉමිනා ‘‘සබ්බෙසම්පී’’ති ඉදං පදං ආකඩ්ඪති. කාමාවචරං නාම අදුක්ඛමසුඛං අනුළාරං අවිභූතන්ති ආහ ‘‘චතුත්ථජ්ඣානවසෙනා’’ති. චතුත්ථජ්ඣානං කාරණභූතං එතස්ස අත්ථි, තෙන වා නිබ්බත්තන්ති චතුත්ථජ්ඣානිකං. මජ්ඣත්තස්සාති මජ්ඣත්තභූතස්ස මජ්ඣත්තවෙදනාබහුලස්ස. මජ්ඣත්තභූතට්ඨානමෙව අත්තනො මජ්ඣත්තතාපත්තමෙව භූතපුබ්බං අනුස්සරන්තස්ස. එකච්චසස්සතිකාති එකච්චසස්සතවාදිනො වුත්තා. පුග්ගලාධිට්ඨානෙන හි එකච්චසස්සතිකා. එස නයො සෙසෙසුපි. අධිච්චසමුප්පන්නවාදො සස්සතවාදසමුද්දිට්ඨොති කත්වා ‘‘ද්වෙ අධිච්චසමුප්පන්නිකා’’ති ච වුත්තං.

28. දිට්ඨුද්ධාරන්ති යථාවුත්තානං දිට්ඨීනං අනිය්‍යානිකභාවදස්සනවසෙන පදුද්ධරණං. පච්චත්තංයෙව ඤාණන්ති අපරප්පච්චයං අත්තනියෙව ඤාණං. තං පන අත්තපච්චක්ඛං හොතීති ආහ ‘‘පච්චක්ඛඤාණ’’න්ති. සුවණ්ණස්ස විය දොසාපගමෙන උපක්කිලෙසවිගමෙන ඤාණස්ස විසුද්ධන්ති ආහ ‘‘පරිසුද්ධන්ති නිරුපක්කිලෙස’’න්ති. කිලෙසන්ධකාරවිගමතො සප්පභාසමුජ්ජලමෙව හොතීති වුත්තං – ‘‘පරියොදාතන්ති පභස්සර’’න්ති බාහිරසමයස්මිම්පි හොන්ති ඣානස්ස සමිජ්ඣනතො. මයමිදං ජානාමාති ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති ච මිච්ඡාගාහවසෙන අඤ්ඤාණභාගමෙව පරිබ්‍රූහෙත්වා තතො එව යථාගහිතං ගාහං සන්ධාය – ‘‘මයමිදං අත්ථං තත්ථ ජානාමා’’ති එවං තත්ථ මිච්ඡාගාහෙ අවිජ්ජමානං ඤාණකොට්ඨාසං ඔතාරෙන්තියෙව අනුප්පවෙසෙන්තියෙව. න තං ඤාණං, මිච්ඡාදස්සනං නාමෙතං, කිං පන තං මිච්ඡාදස්සනං නාම? සස්සතො අත්තා ච ලොකො චාතිආදිනා මිච්ඡාභිනිවෙසභාවතො. තෙනාහ ‘‘තදපි…පෙ… අත්ථො’’ති. යං තං දිට්ඨියා උපනිස්සයභූතං ඤාණං, තං සන්ධායාහ – ‘‘ජානනමත්තලක්ඛණත්තා ඤාණභාගමත්තමෙවා’’ති. ඤාණම්පි හි දිට්ඨියා උපනිස්සයො හොතියෙව ලාභිනො ඉතරස්ස ච තථා තථා මිච්ඡාභිනිවෙසතො. අනුපාතිවත්තනතො අනතික්කමනතො. අසාධාරණතො න උපාතිවත්තන්ති එතෙනාති අනුපාතිවත්තනං, තතො. උපාදානපච්චයතොති උපාදානස්ස පච්චයභාවතො. එතෙන ඵලූපචාරෙනෙව උපාදානමාහ. යදි බ්‍රහ්මජාලෙ ආගතා සබ්බාපි දිට්ඨියො ඉධ කථිතා හොන්ති, එවං සන්තෙ ඉදං සුත්තං බ්‍රහ්මජාලසුත්තෙන එකසදිසන්ති ආහ – ‘‘බ්‍රහ්මජාලෙ පනා’’තිආදි. ‘‘අඤ්ඤත්‍ර රූපං අඤ්ඤත්‍ර වෙදනා සක්කායංයෙව අනුපරිධාවන්තී’’ති වචනතො ඉධ සක්කායදිට්ඨි ආගතා. බ්‍රහ්මජාලං කථිතමෙව හොති තත්ථ ආගතානං ද්වාසට්ඨියාපි දිට්ඨීනං ඉධාගතත්තා. සස්සතුච්ඡෙදාභිනිවෙසො අත්තාභිනිවෙසපුබ්බකො, ‘‘අත්තා සස්සතො අත්තා උච්ඡෙදො’’ති පවත්තනතො.

30. ද්වාසට්ඨි…පෙ… දස්සෙතුන්ති කථං පනායමත්ථො ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො’’තිආදිපාළියා දස්සිතො හොතීති? අප්පහීනසක්කායදිට්ඨිකස්ස පුබ්බන්තාපරන්තදිට්ඨිඋපාදියනජොතනතො. පරිච්චාගෙනාති වික්ඛම්භනෙන. චතුත්ථජ්ඣානනිරොධා තතියජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතීති එත්ථ න පරිහීනචතුත්ථජ්ඣානස්ස තතියජ්ඣානං භවති, තතියජ්ඣානා වුට්ඨිතස්ස පන චතුත්ථජ්ඣානා වුට්ඨිතස්ස ච තතියං පටිලොමනයෙන සම්භවති. තෙනාහ ‘‘අයං පනෙත්ථා’’තිආදි. එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බන්ති ‘‘පවිවෙකා පීති නිරුජ්ඣතී’’ති ඉදං, ‘‘නිරාමිසසුඛස්සනිරොධා’’ති එත්ථ විය වුට්ඨානනිරොධවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බන්ති අත්ථො. හීනජ්ඣානපරියාදානකදොමනස්සන්ති නීවරණසහගතදොමනස්සමාහ. තඤ්හි ඣානපරියාදානකරං. කම්මනීයභාවොති සමාපත්තිං පත්තො විය සමාපත්තිසමාපජ්ජනභාවෙ කම්මක්ඛමභාවො. සොමනස්සවිධුරත්තා දොමනස්සං වියාති දොමනස්සන්ති වුත්තං. ‘‘උප්පජ්ජති පවිවෙකා පීතී’’ති පුන වුත්තා පීති ඣානද්වයපීති. යං ඨානං ඡායා ජහතීති යං පදෙසං ආතපෙන අභිභුය්‍යමානං ඡායා ජහති. තත්ථ ආතපෙ ඡායාති පදෙසෙන ආතපසඤ්ඤිතානං භූතසඞ්ඛතානං පහානට්ඨානමාහ. තෙනාහ ‘‘යස්මිං ඨානෙ’’තිආදි.

31. නිරාමිසං සුඛන්ති තතියජ්ඣානසුඛං දූරසමුස්සාරිතකාමාමිසත්තා.

32. අදුක්ඛමසුඛන්ති චතුත්ථජ්ඣානවෙදනං, න යං කිඤ්චි උපෙක්ඛාවෙදනං.

33. නිග්ගහණොති මමංකාරභාවෙන කිඤ්චිපි අගණ්හන්තො. නිබ්බානස්ස සප්පායන්ති නිබ්බානාධිගමස්ස, නිබ්බානස්සෙව වා අවිලොමවසෙන එකන්තිකුපායතාය සප්පායං. තෙනාහ ‘‘උපකාරභූත’’න්ති. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු තෙභූමකධම්මෙසු. එතන්ති එතං යථාවුත්තසමථභාවනාය කිලෙසානං වික්ඛම්භනං. සබ්බත්ථ නිකන්තියා අසුක්ඛාපිතත්තා කථං නිබ්බානස්ස උපකාරපටිපදා නාම ජාතං? න ජායතෙ වාත්‍යධිප්පායො. සබ්බත්ථාති පුබ්බන්තානුදිට්ඨිආදිකෙ සබ්බස්මිං. අග්ගණ්හනවසෙනාති තණ්හාගාහෙන අග්ගහණවසෙන. යත්ථ හි තණ්හාගාහො විමොචිතො, තත්ථ දිට්ඨිමානග්ගාහා සුක්ඛා විය හොන්ති තදෙකට්ඨභාවතො. තාදිසස්ස නිබ්බානගාමිනී පටිපදා එව ආසන්නෙ, න දූරෙ. තෙන වුත්තං – ‘‘උපකාරපටිපදා නාම ජාත’’න්ති. තාදිසස්ස ච සන්තොහමස්මීතිආදිකා සමනුපස්සනා අධිමානපක්ඛෙ තිට්ඨතීති ආහ – ‘‘අභිවදතීති අභිමානෙන උපවදතී’’ති. ඉදමෙව උපාදියතීති නියමාභාවතො ‘‘අට්ඨාරසවිධම්පී’’ති වුත්තං. සෙසපදෙපි එසෙව නයො. දිට්ඨුපාදානෙ සති සෙසඋපාදානසම්භවො අවුත්තසිද්ධොති තදෙව උද්ධටං.

සෙ ආයතනෙ වෙදිතබ්බෙති නිරොධස්ස කාරණං නිබ්බානං වෙදිතබ්බං. ද්වින්නං ආයතනානන්ති චක්ඛායතනාදීනං ද්වින්නං ආයතනානං. පටික්ඛෙපෙන නිබ්බානං දස්සිතං වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන.

න ගාධතීති න පතිට්ඨාති. අතොති අස්මා නිබ්බානා. සරාති තණ්හා. සඞ්ඛාරපටික්ඛෙපෙනාති සඞ්ඛාරෙකදෙසභූතානං චතුන්නං මහාභූතානං පටික්ඛෙපෙන.

විඤ්ඤාණන්ති විසිට්ඨෙන ඤාණෙන ජානිතබ්බං. තතො එව අනිදස්සනං අචක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං අනින්ද්‍රියගොචරං. අනන්තන්ති අන්තරහිතං, නිච්චන්ති අත්ථො. සබ්බතො පභන්ති කිලෙසන්ධකාරාභාවතො ච සමන්තතො පභස්සරං. ‘‘සබ්බතො පප’’න්ති වා පාඨො, සබ්බතො පතතිත්ථන්ති අත්ථො. චත්තාරීසකම්මට්ඨානසඞ්ඛාතෙහි තිත්ථෙහි ඔතරිත්වා අනුපවිසිතබ්බං අමතසරන්ති වුත්තං හොති. අනුපාදා කඤ්චි ධම්මං අග්ගහෙත්වා විමුච්චන්ති එත්ථාති අනුපාදාවිමොක්ඛො, නිබ්බානං. අනුපාදා විමුච්චති එතෙනාති අනුපාදාවිමොක්ඛො, අග්ගමග්ගො. අනුපාදාවිමොක්ඛන්තිකතාය පන අරහත්තඵලං අනුපාදාවිමොක්ඛොති වුත්තං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

පඤ්චත්තයසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.