9. සුභසුත්තවණ්ණනා
462. තුදිසඤ්ඤාතො ගාමො නිගමො එතස්සාති තොදෙය්‍යො, තස්ස අත්තජො තොදෙය්‍යපුත්තොති ආහ ‘‘තුදිගාමා’’තිආදි. ආරාධකොති සංරාධකො. ධම්මනිසන්ති යස්මා සම්පාදනෙන පරිපූරණෙන ඉච්ඡිතා, තස්මා වුත්තං ‘‘සම්පාදකො පරිපූරකො’’ති. ඤායති නිච්ඡයෙන ගමෙති නිබ්බානං, තං වා ඤායති පටිවිජ්ඣීයති එතෙනාති ඤායො, තතො එතස්ස සම්පාදකහෙතුභාවතො ඤායො ධම්මො අරියමග්ගො තං ඤායං ධම්මං. තෙනාහ ‘‘කාරණධම්ම’’න්ති. අනවජ්ජන්ති අවජ්ජපටිපක්ඛං.
463. වට්ටචාරකතො නිය්‍යාතීති නිය්‍යානිකං ඊකාරස්ස රස්සත්තං ය-කාරස්ස ච ක-කාරං කත්වා. නිය්‍යානෙ වා නියුත්තං, නිය්‍යානං සීලන්ති වා නිය්‍යානිකං, තප්පටිපක්ඛතො අනිය්‍යානිකං. සා පන අත්ථතො අකුසලකිරියාති ආහ ‘‘අකුසලපටිපද’’න්ති.
බහුභාවවාචකො ඉධ මහාසද්දො ‘‘මහාජනො’’තිආදීසුවියාති ආහ ‘‘මහන්තෙහි බහූහී’’ති. අත්ථොති පයොජනං. මහන්තානීති බහුලානි. කිච්චානීති කාතබ්බානි. අධිකරණානීති අධිකාරජීවිකාරූපානි. ඝරාවාසකම්මමෙව පඤ්චබලිකරණදසඅත්ථට්ඨානභාවතො ලොකයාත්‍රාය ච සම්පවත්තිට්ඨානභාවතො ජීවිතවුත්තියා වා හෙතුභාවතො ඝරාවාසකම්මට්ඨානං.
‘‘අප්පකෙනපි මෙධාවී, පාභතෙන විචක්ඛණො;
සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති. (ජා. 1.1.4);
ගාථාය වුත්තනයෙන චූළන්තෙවාසිකස්ස විය.
464. අයොනිසො පවත්තිතං වාණිජ්ජකම්මං විය අපායභූතං කසිකම්මං නිදස්සනභාවෙ ඨපෙත්වා අයොනිසොමනසිකරණවසෙන පවත්තං ඝරාවාසකිච්චං සන්ධායාහ – ‘‘යථා කසි…පෙ… එවං ඝරාවාසකම්මට්ඨානම්පී’’ති. බ්‍රාහ්මණභත්තො අහොසීති සො කිර බහූ බ්‍රාහ්මණෙ ධනං දත්වා යඤ්ඤං කාරෙසි. උපරීති ‘‘උපරි උපට්ඨාතීති වදෙහී’’ති බ්‍රාහ්මණෙහි අත්තනො සමයෙන ආචික්ඛාපිතොපි යථා උපට්ඨිතමෙව කථෙත්වා කාලං කත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තො, අථ බ්‍රාහ්මණා – ‘‘ඉමිනා අම්හාකං යඤ්ඤෙ දොසො දින්නො’’ති කුජ්ඣිත්වා තස්ස කළෙවරං සුසානං නෙතුං නාදංසු. අථස්ස ඤාතකෙහි සහස්සෙ දින්නෙ තං සහස්සං ගහෙත්වා ගෙහතො නීහරිතුං අදංසු. කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ ඡත්තිංස ඉත්ථියො ‘‘එකා වත්ථං අදාසි, එකා ගන්ධං, එකා සුමනමාල’’න්තිආදිනා තං තං දානමයං පුඤ්ඤං කත්වා ආයුපරියොසානෙ තාවතිංසභවනෙ සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො පරිචාරිකා හුත්වා නිබ්බත්තිංසු සහස්සඅච්ඡරාපරිවාරිකා, සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො වෙජයන්තරථං පෙසෙත්වා පක්කොසාපිතෙන ගුත්තිලාචරියභූතෙන මහාබොධිසත්තෙන පුච්ඡිතා තං තං අත්තනා කතං පුඤ්ඤං බ්‍යාකරිංසු. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සකලාය ගුත්තිලවිමානකථාය දීපෙතබ්බ’’න්ති. වණිජ්ජකම්මට්ඨානං විපජ්ජමානන්ති එත්ථ තස්ස විපජ්ජමානාකාරො හෙට්ඨා වුත්තො. එවං පබ්බජ්ජකම්මට්ඨානම්පි විපජ්ජමානං අප්පඵලං හොතීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. සීලෙසු අපරිපූරකාරිනොතිආදි තස්ස විපජ්ජනාකාරදස්සනං. ඣානාදිසුඛන්ති එත්ථ ආදි-සද්දෙන අභිඤ්ඤාවිපස්සනාදිසුඛස්ස විය සබ්‍රහ්මචාරීහි සද්ධිං සීලසම්පදාදිසුඛස්ස සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අරහත්තම්පි පාපුණාති පගෙව සෙක්ඛපුථුජ්ජනසම්පත්තියොති අධිප්පායො.
චාගසීසෙනාති පධානභූතෙන චාගෙන දානෙන තං අවස්සයං කත්වා. එත්ථ තෙ න කොචි අඵාසුකභාවොති. උජුකං කත්වා අවිරුද්ධං කත්වා, සම්පයොජෙත්වාති අත්ථො. තපචරියන්ති අග්ගිපරිචරණං, තපචරියඤ්ච බ්‍රහ්මචරියග්ගහණා දුට්ඨුල්ලභාවතො.
466. අජානනභාවන්ති අසබ්බඤ්ඤුභාවං. භගවතො පන සබ්බඤ්ඤුභාවො සදෙවකෙ ලොකෙ ජලතලෙ පක්ඛිත්තතෙලං විය පත්ථරිත්වා ඨිතො, න මෙ ඉදං පතිරූපං, තතො පරිවත්තිස්සාමීති ‘‘බ්‍රාහ්මණො, භො, ගොතමා’’තිආදිමාහ. පච්චාහරිතුං පටිපක්ඛෙන අපහරිතුං. සෙතපොක්ඛරසදිසොති පුණ්ඩරීකපත්තසදිසවණ්ණො. සුවට්ටිතාති වට්ටභාවයුත්තට්ඨානෙ සුවට්ටා. නාමකංයෙවාති නාමමත්තමෙව වචනමත්තමෙව. තථාභූතානං භාවස්සපි අභාවෙන නිහීනං නාම හොති, නාම-සද්දො නිහීනපරියායො. තෙනාහ – ‘‘ලාමකංයෙවා’’ති.
467. කතමා වාචා තෙසං සෙය්‍යොති තෙසං චඞ්කියාදීනං බ්‍රාහ්මණමහාසාලානං වුච්චමානවිභාගාසු වාචාසු කතමා වාචා සෙය්‍යොති. ‘‘සෙය්‍යා’’ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං. සම්මුතියාති අවිලඞ්ඝිතසාධුමරියාදාය ලොකසම්මුතියා. තෙනාහ ‘‘ලොකවොහාරෙනා’’ති. මන්තාති මන්තාසඞ්ඛාතාය පඤ්ඤාය මන්තෙත්වා ජානිත්වා. තෙනාහ ‘‘තුලයිත්වා’’ති. අත්ථසංහිතන්ති හෙතුසඤ්හිතං. තං පන එකංසතො යුත්තියුත්තං හොතීති ආහ – ‘‘කාරණනිස්සිත’’න්ති. ආවුතොතිආදීසු ආදිතො අභිමුඛං ඤාණගතියා විබන්ධනෙන ආවුතො, ආවරියෙන විසෙසතො ඤාණගතියා නිබන්ධනෙන නිවුතො, එවං ඔඵුටො පලිගුණ්ඨිතො. පරියොනද්ධොති සමන්තතො ඔනද්ධො ඡාදිතො. තෙනාහ ‘‘පලිවෙඨිතො’’ති.
468. සචෙ එතං කාරණමත්ථීති ‘‘නිස්සට්ඨතිණකට්ඨුපාදානො අග්ගි ජලතී’’ති එතං කාරණං සචෙ අත්ථි යදි සියා, සො අපරො තිණකට්ඨුපාදානො අග්ගි යදි භවෙය්‍ය. සදොසො සාදීනවො සපරික්කිලෙසො. පරිසුද්ධොති උපක්කිලෙසාභාවෙන සබ්බසො සුද්ධො. ජාති ආදීනං අභාවෙනාති ජාතිපච්චයානං කම්මකිලෙසානං නිග්ගමෙන.
469. න නිච්චලා තිට්ඨන්තීති තත්ථ පක්ඛිපිතබ්බස්ස ලබ්භමානත්තා යථාපඤ්ඤත්තං හුත්වා නිච්චලා අකම්පියා න තිට්ඨන්ති. තං දොසං තං ඌනතාදොසං.
අඤ්ඤස්මිං අසතීති අත්ථභඤ්ජකමුසාවාදෙ අසති. සො හි අත්තනො සන්තකස්ස අදාතුකාමතාදිවසෙන පවත්තස්ස අකම්මපථප්පත්තස්ස මුසාවාදභාවස්ස විපරීතො අඤ්ඤො ඉධ අධිප්පෙතො. තථා හි ඉතරො යෙභුය්‍යෙන වළඤ්ජිතබ්බතො වොහරිතබ්බතො වළඤ්ජකමුසාවාදොති ආහ. න කදාචි මුසාවාදීති ද්වෙ කථා න කථෙන්ති. බාහිරකානං අනවජ්ජතපසම්මතායපි නිස්සිතොති වත්තුං ආහ ‘‘සීලවා තපනිස්සිතකො හොති’’ති. විවටමුඛා මන්තජ්ඣෙනමණ්ඩිතා සබ්බසො සජ්ඣායා හොන්ති, න ඉතරෙති ආහ ‘‘පබ්බජිතා නිච්චං සජ්ඣායන්තී’’ති.
470. චිරං නික්ඛන්තොති නිග්ගතො හුත්වා චිරකාලෙ. න සබ්බසො පච්චක්ඛා හොන්ති සතිසම්මොහතො මග්ගානඤ්ච අඤ්ඤථා කරණතො. චිරායිතත්තන්ති ‘‘අයං මග්ගො’’ති කථනස්ස චිරායනං. විත්ථායිතත්තන්ති අසප්පටිභානං. තං පන සඋපමාහ දස්සෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං.
බලසම්පන්නොති කායබලෙන සමන්නාගතො. පමාණකතං කම්මං නාම පමාණකරානං රාගාදිකිලෙසානං අවික්ඛම්භිතත්තා ‘‘පමාණකතං කම්මං නාම කාමාවචර’’න්ති ආහ, තෙසං පන වික්ඛම්භිතත්තා වුත්තං ‘‘අප්පමාණකතං කම්මං නාම රූපාරූපාවචර’’න්ති. තත්ථාපි විසෙසතො අප්පමඤ්ඤාභාවනා සම්භවතීති ආහ ‘‘තෙසුපී’’තිආදි. නිරීහකත්තා යථා අප්පමාණසමඤ්ඤා ලබ්භති, තං දස්සෙතුං ‘‘පමාණං…පෙ… වුච්චතී’’ති ආහ. න ඔහීයති න තිට්ඨතීති කතූපචිතම්පි කාමාවචරකම්මං යථාධිගතෙ මහග්ගතජ්ඣානෙ අපරිහීනෙ තං අභිභවිත්වා ආසීදෙත්වා පස්සෙ ඔහීයකං කත්වා පටිසන්ධිං දාතුං සමත්ථභාවෙන න තිට්ඨති. ලග්ගිතුන්ති ආවරිතුං. ඨාතුන්ති පතිට්ඨාතුං. ඵරිත්වාති පටිප්ඵරිත්වා. පරියාදියිත්වාති තස්ස සාමත්ථියං ඛෙපෙත්වා. කම්මස්ස පරියාදියනං නාම විපාකුප්පාදබන්ධනමෙවාති ආහ – ‘‘තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.
සුභසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.