8. වාසෙට්ඨසුත්තවණ්ණනා
454. ජාතිං සොධෙතුකාමා හොන්තීති සහවාසීනං බ්‍රාහ්මණානං කිරියා පරාධෙන වා අසාරුප්පත්තෙන වා ජාතියා උපක්කිලෙසං ආසඞ්කාය තං සොධෙතුකාමා හොන්ති. මන්තෙ සොධෙතුකාමා හොන්තීති මන්තවචනෙ ආචරියමතිචොදනාය අඤ්ඤෙන වාක්‍යෙන කෙනචි කාරණෙන සංසයෙ උප්පන්නෙ තං සොධෙතුකාමා හොන්ති. අන්තරාති වෙමජ්ඣෙ, අඤ්ඤත්ථෙවා අන්තරාසද්දොති තස්ස අඤ්ඤා කථාති වචනං අවගන්තබ්බං. ඛන්තීමෙත්තානුද්දයාදිගුණසම්පන්නො එව ‘‘සීලවාති ගුණවා’’තිආහ. තෙහි සීලස්ස විස්සජ්ජනකාලෙපි ‘‘සීලවා’’ති වුච්චති. සම්පන්නසීලත්තා වා තෙහි සමන්නාගතො එව හොතීති ආහ ‘‘සීලවාති ගුණවා’’ති. ආචාරසම්පන්නොති සාධු ආචාරවත්තො.
455. සික්ඛිතාති තෙවිජ්ජානං සික්ඛිතා තුම්හෙ, න දානි තුම්හෙහි කිඤ්චි කත්තබ්බං අත්ථීති අත්ථො. පටිඤ්ඤාතාති පටිජානිත්වා ඨිතා.
වෙදත්තයසඞ්ඛාතා තිස්සො විජ්ජා අජ්ඣයන්තීති තෙවිජ්ජා. තෙනාහ ‘‘තිවෙදාන’’න්ති. තයො වෙදෙ අණන්ති අජ්ඣයන්තීති බ්‍රාහ්මණා, තෙසං. යං එකං පදම්පි අක්ඛාතං, තං අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච කෙවලිනො අධියිනො අප්පපයොගෙන. නිට්ඨාගතම්හාති නිප්ඵත්තිං ගතා අම්හා තෙවිජ්ජාය සකසමයස්ස කථනෙ.
මනොකම්මතො හි වත්තසම්පදාතිකාරණූපචාරෙනායමත්ථො වුත්තොති ආහ – ‘‘තෙන සමන්නාගතො හි ආචාරසම්පන්නො හොතී’’ති.
ඛයාතීතන්ති වඩ්ඪිපක්ඛෙ ඨිතන්ති අත්ථො. සුක්කපක්ඛපාටිපදතො පට්ඨාය හි චන්දො වඩ්ඪතීති වුච්චති, න ඛීයතීති. වන්දමානා ජනා නමක්කාරං කරොන්ති.
අත්ථදස්සනෙනාති විවරණෙන දස්සනපරිණායකට්ඨෙන ලොකස්ස චක්ඛු හුත්වා සමුප්පන්නං.
456. තිට්ඨතු තාව බ්‍රාහ්මණචින්තාති – ‘‘කිං ජාතියා බ්‍රාහ්මණො හොති උදාහු භවති කම්මුනා’’ති අයං බ්‍රාහ්මණවිචාරො තාව තිට්ඨතු. ජාතිදස්සනත්ථං තිණරුක්ඛකීටපටඞ්ගතො පට්ඨාය ලොකෙ ජාතිවිභඞ්ගං විත්ථාරතො කථෙස්සාමීති තෙසං චිත්තසම්පහංසනත්ථං දෙසෙතබ්බමත්ථං පටිජානාති. තත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤා හි ජාතියොති ඉදං කාරණවචනං, යස්මා ඉමා ජාතියො නාම අඤ්ඤමඤ්ඤං විසිට්ඨා, තස්මා ජාතිවිභඞ්ගං බ්‍යාකරිස්සාමීති.
යස්මා ඉධ උපාදින්නකජාති බ්‍යාකාතබ්බභාවෙන ආගතා, තස්සා පන නිදස්සනභාවෙන ඉතරා, තස්මා ‘‘ජාතිවිභඞ්ගං පාණාන’’න්ති පාළියං වුත්තං. තෙසං තෙසං පාණානං ජාතියොති අත්ථො. එවන්ති නිදස්සනං කථෙත්වා නිදස්සිතබ්බෙ කථියමානෙ. තස්සාති වාසෙට්ඨස්ස. කාමං ‘‘තෙසං වොහං බ්‍යක්ඛිස්ස’’න්ති උභොපි මාණවෙ නිස්සාය දෙසනා ආගතා, තථාපි තත්ථ තත්ථ ‘‘එවං, වාසෙට්ඨ, ජානාහී’’තිආදිනා වාසෙට්ඨමෙව ආලපන්තො භගවා තමෙව ඉමිනා නියාමෙන පමුඛං අකාසි. තෙන වුත්තං ‘‘තස්සාති වාසෙට්ඨස්සා’’ති. ජාතිභෙදො ජාතිවිසෙසො, ජාතියා භෙදො පාකටො භවිස්සති නිදස්සනෙන විභූතභාවං ආපාදිතෙන පටිඤ්ඤාතස්ස අත්ථස්ස විභූතභාවාපත්තිතො. ආම න වට්ටතීති කම්මනානතාය එව උපාදින්නනානතාය පටික්ඛෙපපදමෙතං, න බීජනානතාය අනුපාදින්නනානතාය පටික්ඛෙපපදන්ති දස්සෙතුං ‘‘කම්මං හී’’තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – තංතංයොනිඛිපනමත්තං කම්මස්ස සාමත්ථියං, තංතංයොනිනියතා පන යෙ වණ්ණවිසෙසා, තෙ තංතංයොනිසිද්ධියාව සිද්ධා හොන්තීති තං පන යොනිඛිපනකම්මං තංතංයොනිවිසිට්ඨ-විසෙසාභිභූතාය පයොගනිප්ඵත්තියා, අසංමුච්ඡිතාය එව වා පච්චයභූතාය භවපත්ථනාය අභිසඞ්ඛතමෙවාති විඤ්ඤාතබ්බපච්චයවිසෙසෙන විනා ඵලවිසෙසාභාවතො එතං සමීහිතකම්මං පත්ථනාදීහි ච භින්නසත්තිතං විසිට්ඨසාමත්ථියං වා ආපජ්ජිත්වා චක්ඛුන්ද්‍රියාදිවිසිට්ඨඵලනිබ්බත්තකං ජායති, එවං යොනිඛිපනතංයොනිනියතවිසෙසාවහතා හොතීති. ථෙරෙන හි බීජනානතා විය කම්මනානතාපි උපාදින්නකනානතාය සියා නු ඛො පච්චයොති චොදනං පටික්ඛිපිත්වා පච්චයවිසෙසවිසිට්ඨා කම්මනානතා පන පච්චයොති නිච්ඡිතන්ති දට්ඨබ්බං.
නානාවණ්ණාති නානප්පකාරවණ්ණා. තාලනාළිකෙරාදීනං ලොකෙ අභිඤ්ඤාතතිණජාතිභාවතො විසෙසෙන ගය්හති අභිඤ්ඤාතසොතනයෙන. ජාතියා බ්‍රාහ්මණොවාති අට්ඨානපයුත්තො එව-සද්දො, ජාතියාව බ්‍රාහ්මණො භවෙය්‍යාති යොජනා. න ච ගය්හතීති තිණරුක්ඛාදීසු විය බ්‍රාහ්මණෙසු ජාතිනියතස්ස ලිඞ්ගස්ස අනුපලබ්භනතො, පිවනභුඤ්ජනකථනහසනාදිකිරියාය බ්‍රාහ්මණභාවෙන එකන්තිකලිඞ්ගනියතාය මන්තජ්ඣෙනාදිං විනා අනුපලබ්භනතො ච. වචීභෙදෙනෙවාති ආහච්චවචනෙනෙව.
කීටෙ පටඞ්ගෙතිආදීසු ජාතිනානතා ලබ්භති අඤ්ඤමඤ්ඤලිඞ්ගවිසිට්ඨතාදස්සනා. කුන්ථා කීටකා, ඛජ්ජඛාදකා කිපිල්ලිකා. උප්පතිත්වාති උඩ්ඩෙත්වා උඩ්ඩෙත්වා. පටභාවං ගච්ඡන්තීති වා පටඞ්ගා, න ඛුද්දකපාණකා කීටා නාම. තෙසම්පි කීටකානං.
කාළකාදයොති කලන්දකාදයො.
උදරංයෙව නෙසං පාදා උදරෙනෙව සම්පජ්ජනතො.
සඤ්ඤාපුබ්බකො විධි අනිච්චොති දස්සෙන්තො ‘‘උදකෙ’’ති ආහ යථා ‘‘වීරස්ස භාවො වීරිය’’න්ති.
පත්තසමුදායෙ පක්ඛසද්දොති ‘‘පත්තෙහි යන්තී’’ති වුත්තං. න හි අවයවබ්‍යතිරෙකෙන සමුදායො අත්ථි.
සඞ්ඛෙපෙන වුත්තො ‘‘ජාතිවසෙන නානා’’තිආදිනා. එත්ථ පදත්ථෙ දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යං නත්ථීති සම්බන්ධමත්තං දස්සෙතුං ‘‘තත්‍රායං යොජනා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘න හි බ්‍රාහ්මණානං එදිසං සීසං හොති, ඛත්තියානං එදිසන්ති නියමො අත්ථි යථා හත්ථිඅස්සමිගාදීන’’න්ති ඉදමෙව වාක්‍යං සබ්බත්ථ නෙතබ්බං. තං සංඞ්ඛිපිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘ඉමිනා නයෙන සබ්බං යොජෙතබ්බ’’න්ති ආහ.
තස්සාති යථාවුත්තනිගමනවචනස්ස අයං යොජනා ඉදානි වුච්චමානා යොජනා වෙදිතබ්බා.
457. වොකාරන්ති වොකරණං, යෙන විසිට්ඨතාය න වොකරීයති ජාතිභෙදොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නානත්ත’’න්ති.
ගොරක්ඛාදිඋපජීවනෙන ආජීවවිපන්නො, හිංසාදිනා සීලවිපන්නො, නික්ඛිත්තවත්තතාදිනා ආචාරවිපන්නොති. සාමඤ්ඤජොතනා විසෙසෙ නිවිට්ඨා හොතීති ආහ ‘‘ගොරක්ඛන්ති ඛෙත්තරක්ඛ’’න්ති. ‘‘ගොති හි පථවියා නාම’’න්ති. තෙහි තෙහි උපායෙහි සික්ඛිතබ්බට්ඨෙන සිප්පං, තත්ථ කොසල්ලං. පරෙසං ඊසනට්ඨෙන හිංසනට්ඨෙන ඉස්සො, සො අස්ස අත්ථීති ඉස්සො යොධාජීවිකො, ඉස්සස්ස කම්මං පහරණං, උසුං සත්තිඤ්ච නිස්සාය පවත්තා ජීවිකා ඉස්සත්තං. තෙනාහ ‘‘ආවුධජීවික’’න්ති. යං නිස්සාය අස්ස ජීවිකා, තදෙව දස්සෙතුං ‘‘උසුඤ්ච සත්තිඤ්චා’’ති වුත්තං.
බ්‍රහ්මං වුච්චති වෙදො, තං අණති ජානාතීති බ්‍රාහ්මණො, ජානනඤ්ච පොරාණෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි විහිතනියාමෙන බ්‍රාහ්මණෙහි කතොපසමෙන අනුට්ඨානතපෙන යථා ‘‘ආජීවසීලාචාරවිපන්නො නත්ථී’’ති බ්‍රාහ්මණධම්මිකෙහි ලොකියපණ්ඩිතෙහි ච සම්පටිච්ඡිතො, තථා පටිපජ්ජනමෙවාති ආහ ‘‘එවං බ්‍රාහ්මණසමයෙන…පෙ… සාධෙත්වා’’ති. එවං සන්තෙති එවං ආජීවසීලාචාරවිපන්නස්ස අබ්‍රාහ්මණභාවෙ සති න ජාතියා බ්‍රාහ්මණො හොති, ගුණෙහි පන ආජීවසීලාචාරසම්පත්තිසඞ්ඛාතෙහි බ්‍රාහ්මණො හොති, තස්මා ගුණානංයෙව බ්‍රාහ්මණභාවකරණතො චතුවණ්ණවිභාගෙ යත්ථ කත්ථචි කුලෙ ජාතො යො සීලාදිගුණසම්පන්නතාය ගුණවා, සො වුත්තලක්ඛණෙන නිප්පරියායතො බාහිතපාපතාය බ්‍රාහ්මණොති අයමෙත්ථ බ්‍රාහ්මණභාවෙ ඤායොති, එවං ඤායං අත්ථතො ආපන්නං කත්වා. නන්ති තමෙව යථාවුත්තං ඤායං. යො බ්‍රාහ්මණස්ස සංවණ්ණිතායාති මාතුයා උභතොසුජාතතාදිකුලවණ්ණෙන සංවණ්ණිතාය පසත්ථාය යථාරූපාය බ්‍රාහ්මණස්ස මාතා භවිතුං යුත්තා, තථාරූපාය මාතරිසම්භූතො. එතෙන චතුන්නං යොනීනං යත්ථ කත්ථචි විසෙසනිට්ඨා කතා. තෙනාහ ‘‘තත්‍රාපි විසෙසෙනා’’ති. එවං සාමඤ්ඤතො විසෙසනිට්ඨාවසෙන ‘‘යොනිජං මත්තිසම්භව’’න්ති පදස්ස අත්ථං වත්වා ඉදානි සාමඤ්ඤජොතනං අනාදියිත්වා විසෙසජොතනාවසෙනෙව අත්ථං වත්තුං ‘‘යාචාය’’න්තිආදි වුත්තං. පරිසුද්ධඋප්පත්තිමග්ගසඞ්ඛාතා යොනි වුත්තාති අනුපක්කුට්ඨභාවෙන පරිසුද්ධඋප්පත්තිමග්ගසඞ්ඛාතා යා චායං යොනි වුත්තාති සම්බන්ධො. තතොපි ජාතසම්භූතත්තාති තතො යොනිතො ජාතත්තා මාතාපෙත්තිසම්පත්තිතො සම්භූතත්තා.
විසිට්ඨත්තාති සමුදායභූතා මනුස්සා රාගාදිනා විසිට්ඨත්තා. රාගාදිනා සහ කිඤ්චනෙනාති සකිඤ්චනො. තථෙව රාගාදිසඞ්ඛාතෙන පලිබොධනට්ඨෙන සහ පලිබොධෙනාති සපලිබොධො. සබ්බගහණපටිනිස්සග්ගෙනාති උපාදානසඞ්ඛාතස්ස සබ්බස්ස ගහණස්ස පටිනිස්සජ්ජනෙන. යස්මා බාහිතපාපො අත්තනො සන්තානතො බහිකතපාපො, තස්මා තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණන්ති අත්ථො වත්තබ්බො. එවරූපො එතිස්සා කථාය උපදෙසො නානප්පකාරතො විභත්තො, තස්මා තත්ථ තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.
458. ගහිතදණ්ඩෙසූති පරෙසං දණ්ඩෙන විහෙඨනං අනිධාය ආදින්නදණ්ඩෙසු.
459. කිඤ්චි ගහණන්ති තණ්හාගාහාදීසු කිඤ්චි ගාහං.
යෙන කාමභවෙන මානුසකෙහි පඤ්චහි කාමගුණෙහි යුඤ්ජති, තං මානුසකං යොගං. ‘‘මානුසකං යොග’’න්ති එත්ථ ච එකදෙසං ගහෙත්වා වුත්තං, එස නයො ‘‘දිබ්බයොග’’න්ති එත්ථාපි. සබ්බයොගවිසංයුත්තන්ති පදද්වයෙන වුත්තෙහි සබ්බකිලෙසයොගෙහි විප්පයුත්තං.
රතින්ති අභිරතිං ආසත්තිං. කුසලභාවනායාති කායභාවනාදි කුසලධම්මභාවනාය උක්කණ්ඨිතං. වීරියවන්තන්ති වීරියසබ්භාවෙන වීරං නිද්දිසති, වීරභාවො හි වීරියන්ති.
සුන්දරං ඨානන්ති නිබ්බානං. සුන්දරාය පටිපත්තියා අරියපටිපත්තියා.
නිබ්බත්තින්ති පරියොසානං. අතීතෙති අතීතකොට්ඨාසෙ. කිඤ්චනකාරකොති පලිබොධහෙතුභූතො.
අසෙක්ඛෙ සීලක්ඛන්ධාදිකෙ මහන්තෙ ගුණෙ. පඤ්චන්නං මාරානං විජිතත්තා විජිතවිජයං.
460. ඉදං අජානන්තාති ‘‘ජාතියා බ්‍රාහ්මණො’’ති ඉදං ලොකසමඤ්ඤාමත්තන්ති අජානන්තා. යෙ බ්‍රාහ්මණෙසු නාමගොත්තං නාම තතියං දිට්ඨාභිනිවෙසං ජනෙන්ති, සාව නෙසං දිට්ඨි. කතං අභිසඞ්ඛතන්ති පරිකප්පනවසෙනෙව කතං ඨපිතං තදුපචිතං, න හෙතුපච්චයසමායොගෙන. සමුච්චාති සම්මුතියා. කා පන සා සම්මුතීති ආහ ‘‘සමඤ්ඤායා’’ති, ලොකසමඤ්ඤාතෙනාති අත්ථො. සම්මා පන පරමත්ථතො අජානන්තානං නාමගොත්තං එවං කප්පෙතීති ආහ ‘‘නො චෙ’’තිආදි. තං පන අසන්තම්පි පරමත්ථතො සන්තතායෙව අභිනිවිසන්ති, තෙසමයං දොසොති දස්සෙතුං ‘‘එවං පකප්පිත’’න්තිආදි වුත්තං. තෙනාහ භගවා – ‘‘ජනපදනිරුත්තිං නාභිනිවෙසෙය්‍යා’’ති (ම. නි. 3.331). අජානන්තා නොති එත්ථ නො-සද්දො අවධාරණත්ථො – ‘‘න නො සමං අත්ථි තථාගතෙනා’’තිආදීසු (ඛු. පා. 6.3) වියාති ආහ ‘‘අජානන්තාව එවං වදන්තී’’ති.
නිප්පරියායන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො, නිප්පරියායෙන උජුකමෙවාති අත්ථො, න පුබ්බෙ විය ‘‘යො හි කොචී’’ති පරියායවසෙන. ‘‘න ජච්චා’’ති ගාථාය පුබ්බද්ධෙන ජාතිවාදං පටික්ඛිපන්තො පච්ඡිමද්ධෙන කම්මවාදං පතිට්ඨපෙන්තො. තත්ථාති තිස්සං ගාථායං. උපඩ්ඪගාථාය විත්ථාරණත්ථන්ති උපඩ්ඪගාථාය අත්ථං විත්ථාරෙතුං ‘‘කස්සකො කම්මුනා’’ති වුත්තං. තත්ථ පුරිමාය චතූහි පාදෙහි, පච්ඡිමෙ ද්වීහි ද්වින්නම්පි සාධාරණතො අත්ථො විත්ථාරිතො. තත්ථ කසිකම්මාදීති ආදි-සද්දෙන සිප්පකම්මවාණිජාදි සඞ්ගහො.
පටිච්චසමුප්පාදපධානවචනවිඤ්ඤෙය්‍යො පච්චයො පටිච්චසමුප්පාදසද්දස්ස අත්ථො පච්චයුප්පන්නාපෙක්ඛාය හොතීති ආහ – ‘‘ඉමිනා පච්චයෙන එතං හොතී’’ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.570) තංසංවණ්ණනායඤ්ච (විසුද්ධි. මහාටී. 2.570) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. සම්මානාවමානාරහකුලෙති සම්මානාරහෙ ඛත්තියාදිකුලෙ, අවමානාරහෙ චණ්ඩාලාදිකුලෙ කම්මවසෙන උපපත්ති හොති කම්මස්ස විපච්චමානොකාසකරතාය විනා තාදිසාය උච්චනීචකුලනිබ්බත්තියා අභාවතො. අඩ්ඪදලිද්දතාදි අඤ්ඤාපි හීනපණීතතා.
කම්මුනාති චෙත්ථ යථා ලොකපජාසත්තසද්දෙහි එකො එවත්ථො වුත්තො, එවං සෙසසද්දෙහිපි, අධිප්පායවිසෙසො පන තත්ථ අත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘පුරිමපදෙන චෙත්ථා’’තිආදි වුත්තං. නායං ලොකො බ්‍රහ්මනිම්මිතො කම්මෙන උප්පජ්ජනතො. න හි සන්නිහිතකාරණානං ඵලානං අඤ්ඤෙන උප්පත්තිදිට්ඨි යුජ්ජති. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨියා පටිසෙධො වෙදිතබ්බො’’ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං තං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාදීසුවුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. තථා ලොකස්ස පඨමුප්පත්ති න බ්‍රහ්මුනාති ‘‘කම්මුනා හි තාසු තාසූ’’තිආදි වුත්තං. තතියෙන ‘‘අයං ලොකො ආදිතො පභුති පභවකම්මුනා වත්තතී’’ති වුත්තමත්ථං නිගමෙති.වුත්තස්සෙවත්ථස්ස සූචනඤ්හි නිගමනං. තං පන නියමත්ථං හොතීති ආහ ‘‘කම්මෙනෙව බද්ධා හුත්වා පවත්තන්ති, න අඤ්ඤථා’’ති. චතුත්ථෙන පදෙන. යායතොති ගච්ඡතො. නිබ්බත්තතොති නිබ්බත්තන්තස්ස. පවත්තතොති පවත්තන්තස්ස.
ධුතධම්මා විසෙසතො තණ්හාය සන්තත්තවසෙන වත්තන්තීති ආහ ‘‘තපෙනාති ධුතඞ්ගතපෙනා’’ති. මෙථුනවිරති විසෙසතො බ්‍රාහ්මණානං බ්‍රහ්මචරියන්ති සා ඉධ බ්‍රහ්මචරියෙනාති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘බ්‍රහ්මචරියෙනාති මෙථුනවිරතියා’’ති. එතෙනාති ඉමිනා ‘‘තපෙනා’’තිආදීහි චතූහි පදෙහි වුත්තෙන. සෙට්ඨෙනාති උත්තමෙන. සංකිලෙසවිසුද්ධියා පරිසුද්ධෙන. බ්‍රහ්මන්ති බ්‍රහ්මභාවං සෙට්ඨභාවං. සො පනෙත්ථ අත්ථතො බ්‍රාහ්මණභාවොති ආහ ‘‘බ්‍රාහ්මණභාවං ආවහතී’’ති.
බ්‍රහ්මා ච සක්කො චාති සක්කගරුකානං සක්කො සක්කෙනපි ගරුකාතබ්බතො, බ්‍රහ්මගරුකානං බ්‍රහ්මා බ්‍රහ්මුනාපි ගරුකාතබ්බතො. විජානතන්ති පරමත්ථබ්‍රාහ්මණස්ස විසෙසං ජානන්තානං විඤ්ඤූනං. අවිඤ්ඤුනො හි අප්පමාණං. තෙනාහ – ‘‘පණ්ඩිතාන’’න්ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.
වාසෙට්ඨසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.