6. අඞ්ගුලිමාලසුත්තවණ්ණනා

347. අඞ්ගුලීනං මාලං ධාරෙතීති ඉමිනා අන්වත්ථා තස්ස සමඤ්ඤාති දස්සෙති. තත්‍රාති තස්මිං ආචරියවචනෙන අඞ්ගුලිමාලස්ස ධාරණෙ. කරීසසහස්සඛෙත්තෙ එකසාලිසීසං විය අපඤ්ඤායමානසකකිච්චො හොතීති අධිප්පායො. තක්කසීලං පෙසයිංසු ‘‘තාදිසස්ස ආචරියස්ස සන්තිකෙ සිප්පුග්ගහසම්මාපයොගෙන දිට්ඨධම්මිකෙ සම්පරායිකෙ ච අත්ථෙ ජානන්තො භාරියං න කරෙය්‍යා’’ති. බාහිරකා අහෙසුං අහිංසකස්ස වත්තසම්පත්තියා ආචරියස්ස චිත්තසභාවතො නිබ්බත්තනතිභාවෙන. සිනෙහෙනෙව වදන්තෙති සිනෙහෙන විය වදන්තෙ.

ගණනම්පි න උග්ගණ්හාතීති ගණනවිධිම්පි න සල්ලක්ඛෙති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘පකතියා’’තිආදිනා. ඨපිතට්ඨානෙති රුක්ඛගච්ඡන්තරාදිකෙ ඨපිතට්ඨානෙ සකුන්තසිඞ්ගාලානං වසෙන අඞ්ගුලියො විනස්සන්ති. භග්ගවොති කොසලරඤ්ඤො පුරොහිතං ගොත්තෙන වදති. චොරො අවිස්සාසනීයො සාහසිකභාවතො. පුරාණසන්ථතා සාඛා අවිස්සාසනීයා විච්ඡිකාදීනං පවෙසනයොග්‍යත්තා. රාජා අවිස්සාසනීයො ඉස්සරියමදෙන ධනලොභෙන ච කදාචි ජීවිතෙ සඞ්කාභාවතො. ඉත්ථී අවිස්සාසනීයා ලොලසීලචිත්තභාවතො. අනුද්ධරණීයො භවිස්සති සංසාරපඞ්කතො.

348. සඞ්කරිත්වාති ‘‘මයං එකජ්ඣං සන්නිපතිත්වා චොරං මාරෙත්වා වා පලාපෙත්වා ගමිස්සාමා’’ති සඞ්කරං කත්වා. ඉද්ධාභිසඞ්ඛාරන්ති අභිසඞ්ඛරණං අධිට්ඨානං. අභිසඞ්ඛාසීති අධිට්ඨහි. සංහරිත්වාති සංඛිපිත්වා. ඔරභාගෙති චොරස්ස ඔරභාගෙ.

349. දණ්ඩොති පහරණහත්ථච්ඡෙදනාදිකො දණ්ඩනසඞ්ඛාතො දණ්ඩො. පවත්තයිතබ්බොති ආනෙතබ්බො. අපනෙත්වාති අත්තනො සන්තානතො සමුච්ඡෙදවසෙන පහාය. පටිසඞ්ඛායාති පටිසඞ්ඛානෙන. අවිහිංසායාති කරුණාය. සාරණීයධම්මෙසූති ඡසුපි සාරණීයධම්මෙසු, ඨිතො අට්ඨිතානං පාපධම්මානං බොධිමූලෙ එව සමුච්ඡින්නත්තා. යථා අතීතෙ අපරිමිතං කාලං සන්ධාවිතං, එවං ඉමාය පටිපත්තියා අනාගතෙපි සන්ධාවිස්සතීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉදානී’’තිආදිමාහ.

ඉත්වෙවාති ඉති එව, ඉති-සද්දො නිදස්සනත්ථො. තෙනාහ ‘‘එවං වත්වා යෙවා’’ති. අකිරීති ආකිරි, පඤ්චපි ආවුධානි විකිරි. තෙන වුත්තං ‘‘ඛිපි ඡඩ්ඩෙසී’’ති.

350. එත්තොවාති අතො එව ආගතමග්ගෙනෙව සාවත්ථිං ගතා. අධිවාසෙස්සතීති ‘‘චොරං පටිසෙධෙතුං ගමිස්සාමී’’ති වුත්තෙ තුණ්හී භවිස්සති. දාරුණකම්මෙන උප්පන්නනාමන්ති ‘‘අඞ්ගුලිමාලො’’ති ඉමං නාමං සන්ධාය වදති.

351. හත්ථී අරඤ්ඤහත්ථී හොන්ති මනුස්සානං තත්ථ ගන්තුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා, එවං අස්සාපි. කූටසහස්සානං භිජ්ජනකාරණං හොති ථෙරස්ස ආගමනභයෙන ඝටෙ ඡඩ්ඩෙත්වා පලායනෙන. ගබ්භමූළ්හායාති බ්‍යාකුලගබ්භාය. පබ්බජ්ජාබලෙනාති වුත්තං, සත්ථු දෙසනානුභාවෙනාති පන වත්තබ්බං. සො හි තස්සාපි කාරණන්ති. අරියා නාම ජාති පබ්බජ්ජා අරියභාවත්ථාය ජාතීති කත්වා.

මහාපරිත්තං නාමෙතන්ති මහානුභාවං පරිත්තං නාමෙතං. තථා හි නං ථෙරො සබ්බභාවෙන අරියාය ජාතො සච්චාධිට්ඨානෙන අකාසි. තෙනාහ ‘‘සච්චකිරියකතට්ඨානෙ’’ති. ගබ්භමූළ්හන්ති මූළ්හගබ්භං. ගබ්භො හි පරිපක්කො සම්පජ්ජමානො විජායනකාලෙ කම්මජවාතෙහි සඤ්චාලෙත්වා පරිවත්තිතො උද්ධංපාදො අධොසීසො හුත්වා යොනිමුඛාභිමුඛො හොති, එවං සො කස්සචි අලග්ගො සොත්ථිනා බහි නික්ඛමති, විපජ්ජමානො පන විපරිවත්තනවසෙන යොනිමග්ගං පිදහිත්වා තිරියං නිපජ්ජති, තථා යස්සා යොනිමග්ගො පිදහති, සා තත්ථ කම්මජවාතෙහි අපරාපරං පරිවත්තමානා බ්‍යාකුලා මූළ්හගබ්භාති වුච්චති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ගබ්භමූළ්හ’’න්ති.

සච්චකිරියා නාම බුද්ධාසයං අත්තනො සීලං පච්චවෙක්ඛිත්වා කතා, තස්මා සච්චකිරියා වෙජ්ජකම්මං න හොතීති දට්ඨබ්බං. ථෙරස්සපි චාතිආදිනා උපසඞ්කමිතබ්බකාරණං වදති. ඉමෙ ද්වෙ හෙතූ පටිච්ච භගවා ථෙරං සච්චකිරියං කාරෙසි. ජාතින්ති මූලජාතිං.

352. පරියාදාය ආහච්ච භින්නෙන සීසෙන. සභාගදිට්ඨධම්මවෙදනීයකම්මන්ති නිරයෙ නිබ්බත්තනසකකම්මසභාගභූතං දිට්ඨධම්මවෙදනීයකම්මං. සභාගතා ච සමානවත්ථුකතා සමානාරම්මණතාඑකවීථිපරියාපන්නතාදිවසෙන සබ්බථා සරික්ඛතා, සදිසම්පි ච නාම තදෙවාහරීයති යථා ‘‘තස්සෙව කම්මස්ස විපාකො’’ති ච ‘‘සා එව තිත්තිරී තානෙව ඔසධානී’’ති ච. ඉදානි තමෙව සභාගතං දස්සෙතුං ‘‘කම්මං හී’’තිආදි ආරද්ධං. කරියමානමෙවාති පච්චයසමවායෙන පටිපාටියා නිබ්බත්තියමානමෙව. තයො කොට්ඨාසෙ පූරෙති, දිට්ඨධම්මවෙදනීයඅපරාපරියායවෙදනීයඋපපජ්ජවෙදනීයසඞ්ඛාතෙ තයො භාගෙ පූරෙති, තෙසං තිණ්ණං භාගානං වසෙන පවත්තති.

දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛභූතො පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො, තත්ථ වෙදිතබ්බඵලං කම්මං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං. පච්චුප්පන්නභවතො අනන්තරං වෙදිතබ්බඵලං කම්මං උපපජ්ජවෙදනීයං. දිට්ඨධම්මානන්තරභවතො අඤ්ඤස්මිං අත්තභාවපරියායෙ අත්තභාවපරිවත්තෙ වෙදිතබ්බඵලං කම්මං අපරාපරියායවෙදනීයං. පටිපක්ඛෙහි අනභිභූතතාය, පච්චයවිසෙසෙන පටිලද්ධවිසෙසතාය ච බලවභාවප්පත්තා තාදිසස්ස පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස වසෙන සාතිසයා හුත්වා පවත්තා පඨමජවනචෙතනා තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඵලදායිනී දිට්ඨධම්මවෙදනීයා නාම. සා හි වුත්තාකාරෙන බලවති ජවනසන්තානෙ ගුණවිසෙසයුත්තෙසු උපකාරානුපකාරවසප්පවත්තියා ආසෙවනාලාභෙන අප්පවිපාකතාය ච ඉතරද්වයං විය පවත්තසන්තානුපරමාපෙක්ඛං ඔකාසලාභාපෙක්ඛඤ්ච කම්මං න හොතීති ඉධෙව පුප්ඵමත්තං විය පවත්තිවිපාකමත්තං ඵලං දෙති.

තථා අසක්කොන්තන්ති කම්මස්ස ඵලදානං නාම උපධිපයොගාදිපච්චයන්තරසමවායෙනෙව හොතීති තදභාවතො තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දාතුං අසක්කොන්තං. අහොසිකම්මන්ති කම්මංයෙව අහොසි, න තස්ස විපාකො අහොසි, අත්ථි භවිස්සති වාති එවං වත්තබ්බං කම්මං. අත්ථසාධිකාති දානාදිපාණාතිපාතාදිඅත්ථස්ස නිප්ඵාදිකා. කා පන සාති ආහ ‘‘සත්තමජවනචෙතනා’’ති. සා හි සන්නිට්ඨාපකචෙතනා වුත්තනයෙන පටිලද්ධවිසෙසා පුරිමජවනචෙතනාහි ලද්ධාසෙවනා ච සමානා අනන්තරෙ අත්තභාවෙ විපාකදායිනී උපපජ්ජවෙදනීයකම්මං නාම. තෙනාහ ‘‘අනන්තරෙ අත්තභාවෙ විපාකං දෙතී’’ති. සති සංසාරප්පවත්තියාති ඉමිනා අසති සංසාරප්පවත්තියා අහොසිකම්මපක්ඛෙ තිට්ඨති විපච්චනොකාසස්ස අභාවතොති.

සමුග්ඝාටිතානි විපච්චනොකාසස්ස අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනෙන. දිට්ඨධම්මවෙදනීයං අත්ථි විපාකාරහාභාවස්ස අනිබ්බත්තිතත්තා විපච්චනොකාසස්ස අනුපච්ඡින්නත්තා. කතූපචිතඤ්හි කම්මං සති විපච්චනොකාසෙ යාව න ඵලං දෙති, තාව අත්ථෙව නාම විපාකාරහභාවතො. ‘‘යස්ස ඛො’’ති ඉදං අනියමාකාරවචනං භගවතා කම්මසරික්ඛතාවසෙන සාධාරණතො වුත්තන්ති ආහ ‘‘යාදිසස්ස ඛො’’ති.

පමාදකිලෙසවිමුත්තොති පමාදහෙතුකෙහි සබ්බෙහි කිලෙසෙහි විමුත්තො.

පාපස්ස පිධානං නාම අවිපාකධම්මතාපාදනන්ති ආහ ‘‘අප්පටිසන්ධිකං කරීයතී’’ති. බුද්ධසාසනෙති සික්ඛාත්තයසඞ්ගහෙ බුද්ධස්ස භගවතො සාසනෙ. යුත්තප්පයුත්තො විහරතීති අකත්තබ්බස්ස අකරණවසෙන, කත්තබ්බස්ස ච පරිපූරණවසෙන පවත්තති.

දිස්සන්ති කුජ්ඣන්තීති දිසා, පටිපක්ඛාති ආහ ‘‘සපත්තා’’ති. තප්පසංසපකාරන්ති මෙත්තානිසංසකිත්තනාකාරං. කාලෙනාති ආමෙඩිතලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘ඛණෙ ඛණෙ’’ති. අනුකරොන්තූති යෙසං කල්‍යාණමිත්තානං සන්තිකෙ සුණන්ති, යථාසුතං ධම්මං තෙසං අනුකරොන්තු දිට්ඨානුගතිකරණං ආපජ්ජන්තු, අත්තනො වෙරිපුග්ගලානම්පි භගවතො සන්තිකෙ ධම්මස්සවනං සම්මාපටිපත්තිඤ්ච පච්චාසීසති.

තසන්ති ගතිං පත්ථයන්තීති තසා භවන්තරාදීසු සංසරණභාවතො. තෙනාහ ‘‘තසා වුච්චන්ති සතණ්හා’’ති.

නෙතබ්බට්ඨානං උදකං නයන්තීති නෙත්තිකා. බන්ධිත්වාති දළ්හං බන්ධිත්වා. තෙලකඤ්ජිකෙනාති තෙලමිස්සිතෙන කඤ්ජිකෙන.

යාදිසොව අනිට්ඨෙ, තාදිසොව ඉට්ඨෙති ඉට්ඨානිට්ඨෙ නිබ්බිකාරෙන තාදී. යෙසං පන කාමාමිසාදීනං වන්තත්තා රාගාදීනං චත්තත්තා කාමොඝාදීනං තිණ්ණත්තා තාදිභාවො භවෙය්‍ය, තෙසං භගවතා සබ්බසො වන්තා චත්තා තිණ්ණා, තස්මා භගවා වන්තාවීති තාදී, චත්තාවීති තාදී, තිණ්ණාවීති තාදී, යෙහි අනඤ්ඤසාධාරණෙහි සීලාදිගුණෙහි සමන්නාගතත්තා භගවා තාදිභාවෙන උක්කංසපාරමිප්පත්තො තංනිද්දෙසො, තෙහි ගුණෙහි යාථාවතො නිද්දිසිතබ්බතොපි තාදී. යථා යන්තරජ්ජුයා යන්තං නීයති, එවං යාය තණ්හාය භවො නීයති, සා ‘‘භවනෙත්ති භවරජ්ජූ’’ති වුත්තා. තෙනාහ ‘‘තාය හී’’තිආදි, කම්මානි කුසලාදීනි විපච්චයන්ති අපච්චයන්ති එතායාති කම්මවිපාකො. අපච්චයභාවො නාම අරියමග්ගචෙතනායාති ආහ ‘‘මග්ගචෙතනායා’’ති. යාව න කිලෙසා පහීයන්ති, තාව ඉමෙ සත්තා සඉණා එව අසෙරිවිහාරභාවතොති ආහ ‘‘අණණො නික්කිලෙසො ජාතො’’ති.

ථෙය්‍යපරිභොගො (විසුද්ධි. ටී. 1.91) නාම සාමිපරිභොගාභාවතො. භගවතාපි හි අත්තනො සාසනෙ සීලවතො පච්චයා අනුඤ්ඤාතා, න දුස්සීලස්ස, දායකානං සීලවතොයෙව පරිච්චාගො, න දුස්සීලස්ස අත්තනො කාරානං මහප්ඵලභාවස්ස පච්චාසීසනතො. ඉති සත්ථාරා අනනුඤ්ඤාතත්තා දායකෙහි ච අපරිච්චත්තත්තා ‘‘දුස්සීලස්ස පරිභොගො ථෙය්‍යපරිභොගො නාමා’’ති වුත්තං. ඉණවසෙන පරිභොගො ඉණපරිභොගො. පටිග්ගාහකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධියා අභාවතො ඉණං ගහෙත්වා පරිභොගො වියාති අත්ථො. යස්මා සෙක්ඛා භගවතො ඔරසපුත්තා, තස්මා තෙ පිතුසන්තකානං පච්චයානං දායාදා හුත්වා තෙ පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්තීති තෙසං පරිභොගො දායජ්ජපරිභොගො නාම. කිං පන තෙ භගවතො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්ති, උදාහු ගිහීහි දින්නන්ති? ගිහීහි දින්නාපි තෙ භගවතා අනුඤ්ඤාතත්තා භගවතො සන්තකා හොන්ති අනනුඤ්ඤාතෙසු සබ්බෙන සබ්බං පරිභොගාභාවතො අනුඤ්ඤාතෙසුයෙව පරිභොගසම්භවතො. ධම්මදායාදසුත්තඤ්චෙත්ථ (ම. නි. 1.29 ආදයො) සාධකං.

අවීතරාගානං තණ්හාපරවසතාය පච්චයපරිභොගෙ සාමිභාවො නත්ථි, තදභාවෙන වීතරාගානං තත්ථ සාමිභාවො යථාරුචි පරිභොගසම්භවතො. තථා හි තෙ පටිකූලම්පි අප්පටිකූලාකාරෙන, අප්පටිකූලම්පි පටිකූලාකාරෙන තදුභයං විවජ්ජෙත්වා උපෙක්ඛාකාරෙන ච පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්ති, දායකානඤ්ච මනොරථං පරිපූරෙන්ති. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගෙ, තංසංවණ්ණනාසු ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. කිලෙසඉණානං අභාවං සන්ධාය ‘‘අණණො’’ති වුත්තං, න පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගමත්තං. තෙනාහ ආයස්මා ච බාකුලො – ‘‘සත්තාහමෙව ඛො අහං, ආවුසො, සරණො රට්ඨපිණ්ඩං භුඤ්ජි’’න්ති (ම. නි. 3.211).

වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙහි තණ්හාය පවත්තිආකාරං පටිච්ච අත්ථි රමණවොහාරොති ආහ – ‘‘දුවිධෙසුපි කාමෙසු තණ්හාරතිසන්ථව’’න්ති. මන්තිතන්ති කථිතං. උප්පන්නෙහි සත්ථුපටිඤ්ඤෙහි. සංවිභත්තාති කුසලාදිවසෙන ඛන්ධාදීහි ආකාරෙහි විභත්තා. සුන්දරං ආගමනන්ති ස්වාගතං. තතො එව න කුච්ඡිතං ආගතං. සොළසවිධකිච්චස්ස පරියොසිතත්තා ආහ ‘‘තං සබ්බං මයා කත’’න්ති. මග්ගපඤ්ඤායමෙව තතියවිජ්ජාසමඤ්ඤාති ආහ – ‘‘තීහි විජ්ජාහි නවහි ච ලොකුත්තරධම්මෙහී’’ති.

අඞ්ගුලිමාලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.