8. කොසම්බියසුත්තවණ්ණනා

491. තස්මාති යස්මා කොසම්බරුක්ඛවතී, තස්මා නගරං කොසම්බීතිසඞ්ඛමගමාසි. කුසම්බස්ස වා ඉසිනො නිවාසභූමි කොසම්බී, තස්සාවිදූරෙ භවත්තා නගරං කොසම්බී.

ඝොසිතසෙට්ඨිනා කාරිතෙ ආරාමෙති එත්ථ කො ඝොසිතසෙට්ඨි, කථඤ්චානෙන ආරාමො කාරිතොති අන්තොලීනාය චොදනාය විස්සජ්ජනෙ සමුදාගමතො පට්ඨාය ඝොසිතසෙට්ඨිං දස්සෙතුං ‘‘අද්දිලරට්ඨං නාම අහොසී’’තිආදි ආරද්ධං. කෙදාරපරිච්ඡින්නන්ති තත්ථ තත්ථ කෙදාරභූමියා පරිච්ඡින්නං. ගච්ඡන්තොති කෙදාරපාළියා ගච්ඡන්තො. පහූතපායසන්ති පහූතතරං පායසං, තං පන ගරු සිනිද්ධං අන්තරාමග්ගෙ අප්පාහාරතාය මන්දගහණිකො සමානො ජීරාපෙතුං නාසක්ඛි. තෙනාහ ‘‘ජීරාපෙතුං අසක්කොන්තො’’තිආදි. යසවති රූපවති කුලඝරෙ නිබ්බත්ති. ඝොසිතසෙට්ඨි නාම ජාතොති එවමෙත්ථ සඞ්ඛෙපෙනෙව ඝොසිතසෙට්ඨිවත්ථුං කථෙති, විත්ථාරො පන ධම්මපදවත්ථුම්හි (ධ. ප. අට්ඨ. 1.සාමාවතීවත්ථු) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

උපසංකප්පනවසෙනාති උපසඞ්කප්පනනියාමෙන. ආහාරපරික්ඛීණකායස්සාති ආහාරනිමිත්තපරික්ඛීණකායස්ස, ආහාරක්ඛයෙන පරික්ඛීණකායස්සාති අත්ථො. සුඤ්ඤාගාරෙති ජනවිවිත්තෙ ඵාසුකට්ඨානෙ.

කලහස්ස පුබ්බභාගො භණ්ඩනං නාමාති කලහස්ස හෙතුභූතා පරිභාසා තංසදිසී ච අනිට්ඨකිරියා භණ්ඩනං නාම. හත්ථපරාමාසාදිවසෙනාති කුජ්ඣිත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස හත්ථෙ ගහෙත්වා පරාමසනඅච්චන්තබන්ධනාදිවසෙන. ‘‘අයං ධම්මො’’තිආදිනා විරුද්ධවාදභූතං ආපන්නාති විවාදාපන්නා. තෙනාහ ‘‘විරුද්ධභූත’’න්තිආදි. මුඛසන්නිස්සිතතාය වාචා ඉධ ‘‘මුඛ’’න්ති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘මුඛසත්තීහීති වාචාසත්තීහී’’ති. සඤ්ඤත්තින්ති සඤ්ඤාපනං ‘‘අයං ධම්මො, අයං විනයො’’ති සඤ්ඤාපෙතබ්බතං. නිජ්ඣත්තින්ති යාථාවතො තස්ස නිජ්ඣානං. අට්ඨකථායං පන ‘‘සඤ්ඤත්තිවෙවචනමෙවෙත’’න්ති වුත්තං.

සචෙ හොති දෙසෙස්සාමීති සුබ්බචතාය සික්ඛාකාමතාය ච ආපත්තිං පස්සි. නත්ථි තෙ ආපත්තීති අනාපත්තිපක්ඛොපි එත්ථ සම්භවතීති අධිප්පායෙනාහ. සා පනාපත්ති එව. තෙනාහ – ‘‘තස්සා ආපත්තියා අනාපත්තිදිට්ඨි අහොසී’’ති.

492. කලහභණ්ඩනවසෙනාති කලහභණ්ඩනස්ස නිමිත්තවසෙන. යථානුසන්ධිනාව ගතන්ති කලහභණ්ඩනානං සාරණීයධම්මපටිපක්ඛත්තා තදුපසමාවහා හෙට්ඨාදෙසනාය අනුරූපාව උපරිදෙසනාති යථානුසන්ධිනාව උපරිසුත්තදෙසනා පවත්තා. සරිතබ්බයුත්තාති අනුස්සරණාරහා. සබ්‍රහ්මචාරීනන්ති සහධම්මිකානං. පියං පියායිතබ්බං කරොන්තීති පියකරණා. ගරුං ගරුට්ඨානියං කරොන්තීති ගරුකරණා. සඞ්ගහණත්ථායාති සඞ්ගහවත්ථුවිසෙසභාවතො සබ්‍රහ්මචාරීනං සඞ්ගණ්හනාය සංවත්තන්තීති සම්බන්ධො. අවිවාදනත්ථායාති සඞ්ගහවත්ථුභාවතො එව න විවාදනාය. සති ච අවිවාදනහෙතුභූතසඞ්ගාහණත්තෙ තෙසං වසෙන සබ්‍රහ්මචාරීනං සමග්ගභාවො භෙදාභාවො සිද්ධොයෙවාති ආහ ‘‘සාමග්ගියා’’තිආදි. මිජ්ජති සිනිය්හති එතායාති මෙත්තා, මිත්තභාවො, මෙත්තා එතස්ස අත්ථීති මෙත්තං, කායකම්මං. තං පන යස්මා මෙත්තාසහගතචිත්තසමුට්ඨානං, තස්මා වුත්තං ‘‘මෙත්තචිත්තෙන කත්තබ්බං කායකම්ම’’න්ති. ඉමානි මෙත්තකායකම්මාදීනි භික්ඛූනං වසෙන ආගතානි පාඨෙ භික්ඛූහි පච්චුපට්ඨපෙතබ්බතාවචනතො. භික්ඛුග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ සෙසසහධම්මිකානම්පි ගහණං දට්ඨබ්බං. භික්ඛුනො සබ්බම්පි අනවජ්ජකායකම්මං ආභිසමාචාරිකකම්මන්තොගධමෙවාති ආහ – ‘‘මෙත්තචිත්තෙන…පෙ… කායකම්මං නාමා’’ති. වත්තවසෙන පවත්තියමානා චෙතියබොධීනං වන්දනා මෙත්තාසදිසීති කත්වා තදත්ථාය ගමනං මෙත්තං කායකම්මන්ති වුත්තං. ආදි-සද්දෙන චෙතියබොධිභික්ඛූසු වුත්තාවසෙසඅපචායනාදිං මෙත්තාවසෙන පවත්තං කායිකං කිරියං සඞ්ගණ්හාති.

තෙපිටකම්පි බුද්ධවචනං කථියමානන්ති අධිප්පායො. තීණි සුචරිතානි කායවචීමනොසුචරිතානි. චින්තනන්ති ඉමිනා එවං චින්තනමත්තම්පි මෙත්තං මනොකම්මං, පගෙව විධිපටිපන්නා භාවනාති දස්සෙති.

සහායභාවූපගමනං තෙසං පුරතො. තෙසු කරොන්තෙසුයෙව හි සහායභාවූපගමනං සම්මුඛා කායකම්මං නාම හොති. කෙවලං ‘‘දෙවො’’ති අවත්වා ගුණෙහි ථිරභාවජොතනං දෙවත්ථෙරොති වචනං පග්ගය්හ වචනං. මමත්තබොධනං වචනං මමායනවචනං. එකන්තතිරොක්ඛකස්ස මනොකම්මස්ස සම්මුඛතා නාම විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපනවසෙනෙව හොති, තඤ්ච ඛො ලොකෙ කායකම්මන්ති පාකටං පඤ්ඤාතං හත්ථවිකාරාදිං අනාමසිත්වා එව දස්සෙන්තො ‘‘නයනානි උම්මීලෙත්වා’’ති ආහ. තථා හි වචීභෙදවසෙන පවත්ති න ගහිතා.

ලද්ධපච්චයා ලබ්භන්තීති ලාභා, පරිසුද්ධාගමනා පච්චයා. න සම්මා ගය්හමානාපි න ධම්මලද්ධා නාම න හොන්තීති තප්පටිසෙධනත්ථං පාළියං ‘‘ධම්මලද්ධා’’ති වුත්තං. දෙය්‍යං දක්ඛිණෙය්‍යඤ්ච අප්පටිවිභත්තං කත්වා භුඤ්ජතීති අප්පටිවිභත්තභොගී. තෙනාහ ‘‘ද්වෙ පටිවිභත්තානි නාමා’’තිආදි. චිත්තෙන විභජනන්ති එතෙන – ‘‘චිත්තුප්පාදමත්තෙනපි විභජනං පටිවිභත්තං නාම, පගෙව පයොගතො’’ති දස්සෙති.

පටිග්ගණ්හන්තොව…පෙ… පස්සතීති ඉමිනා ආගමනතො පට්ඨාය සාධාරණබුද්ධිං උපට්ඨාපෙති. එවං හිස්ස සාධාරණභොගිතා සුකරා, සාරණීයධම්මො චස්ස සුපූරො හොති. වත්තන්ති සාරණීයධම්මපූරණවත්තං.

දාතබ්බන්ති අවස්සං දාතබ්බං. අත්තනො පලිබොධවසෙන සපලිබොධස්සෙව පූරෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා ඔදිස්සකදානම්පිස්ස න සබ්බත්ථ වාරිතන්ති දස්සෙතුං ‘‘තෙන පනා’’තිආදි වුත්තං. අදාතුම්පීති පි-සද්දෙන දුස්සීලස්සපි අත්ථිකස්ස සති සම්භවෙ දාතබ්බන්ති දස්සෙති. දානඤ්හි නාම කස්සචි න නිවාරිතං.

මහාගිරිගාමො නාම නාගදීපපස්සෙ එකො ගාමො. සාරණීයධම්මො මෙ, භන්තෙ, පූරිතො…පෙ… පත්තගතං න ඛීයතීති ආහ තෙසං කුක්කුච්චවිනොදනත්ථං. තං සුත්වා තෙපි ථෙරා ‘‘සාරණීයධම්මපූරකො අය’’න්ති අබ්භඤ්ඤංසු. දහරකාලෙ එව කිරෙස සාරණීයධම්මපූරකො අහොසි, තස්සා ච පටිපත්තියා අවඤ්ඣභාවවිභාවනත්ථං ‘‘එතෙ මය්හං පාපුණිස්සන්තී’’ති ආහ.

අහං සාරණීයධම්මපූරිකා, මම පත්තපරියාපන්නෙනපි සබ්බාපිමා භික්ඛුනියො යාපෙස්සන්තීති ආහ ‘‘මා තුම්හෙ තෙසං ගතභාවං චින්තයිත්ථා’’ති.

සත්තසු ආපත්තික්ඛන්ධෙසු ආදිම්හි වා අන්තෙ වා, වෙමජ්ඣෙති ච ඉදං උද්දෙසාගතපාළිවසෙන වුත්තං. න හි අඤ්ඤො කොචි ආපත්තික්ඛන්ධානං අනුක්කමො අත්ථි. පරියන්තෙ ඡින්නසාටකො වියාති වත්ථන්තෙ, දසන්තෙ වා ඡින්නවත්ථං විය. ඛණ්ඩන්ති ඛණ්ඩවන්තං, ඛණ්ඩිතං වා. ඡිද්දන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. විසභාගවණ්ණෙන උපඩ්ඪං, තතියභාගං වා සම්භින්නවණ්ණං සබලං, විසභාගවණ්ණෙහෙව පන බින්දූහි අන්තරන්තරා විමිස්සං කම්මාසං, අයං ඉමෙසං විසෙසො. තණ්හාදාසබ්‍යතො මොචනවචනෙනෙව තෙසං සීලානං විවට්ටුපනිස්සයතමාහ. භුජිස්සභාවකරණතොති ඉමිනා භුජිස්සකරානි භුජිස්සානීති උත්තරපදලොපෙනායං නිද්දෙසොති දස්සෙති. අවිඤ්ඤූනං අප්පමාණතාය ‘‘විඤ්ඤුප්පසත්ථානී’’ති වුත්තං. තණ්හාදිට්ඨීහි අපරාමට්ඨත්තාති – ‘‘ඉමිනාහං සීලෙන දෙවො වා භවිස්සාමි දෙවඤ්ඤතරො වා’’ති තණ්හාපරාමාසෙන – ‘‘ඉමිනාහං සීලෙන දෙවො හුත්වා තත්ථ නිච්චො ධුවො සස්සතො භවිස්සාමී’’ති දිට්ඨිපරාමාසෙන ච අපරාමට්ඨත්තා. පරාමට්ඨුන්ති චොදෙතුං. සීලං නාම අවිප්පටිසාරාදිපාරම්පරියෙන යාවදෙව සමාධිසම්පාදනත්ථන්ති ආහ ‘‘සමාධිසංවත්තකානී’’ති. සමානභාවො සාමඤ්ඤං, පරිපුණ්ණචතුපාරිසුද්ධිභාවෙන මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණස්ස විය භෙදාභාවතො සීලෙන සාමඤ්ඤං සීලසාමඤ්ඤං, තං ගතො උපගතොති සීලසාමඤ්ඤගතො. තෙනාහ ‘‘සමානභාවූපගතසීලො’’ති.

යායං දිට්ඨීති යා අයං දිට්ඨි මය්හඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච පච්චක්ඛභූතා. චතුසච්චදස්සනට්ඨෙන දිට්ඨි, ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා, සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා, සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති, ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාඛාතො භගවතා ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති ච දිට්ඨියා සාමඤ්ඤං සමානදිට්ඨිභාවං. අග්ගං ඉතරෙසං සාරණීයධම්මානං පධානභාවතො. එතස්මිං සති සුඛසිද්ධිතො තෙසං සඞ්ගාහිකං, තතො එව තෙසං සඞ්ඝාටනිකං ගොපානසියො අපරිපතන්තෙ කත්වා සඞ්ගණ්හාති ධාරෙතීති සඞ්ගාහිකං. සඞ්ඝාටන්ති අග්ගභාවෙන සඞ්ඝාටභාවං. සඞ්ඝාටනං එතෙසං අත්ථීති සඞ්ඝාටනිකං, සඞ්ඝාටනියන්ති වා පාඨො, සඞ්ඝාටනෙ නියුත්තන්ති වා සඞ්ඝාටනිකං, ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා සඞ්ඝාටනියං. සාමඤ්ඤතො එව ගහිතත්තා නපුංසකනිද්දෙසො.

493. පඨමමග්ගසම්මාදිට්ඨිපි එවංසභාවා, අඤ්ඤමග්ගසම්මාදිට්ඨීසු වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ආහ ‘‘යායං සොතාපත්තිමග්ගදිට්ඨී’’ති. එත්තාවතාපීති එත්තකෙනපි රාගාදීසු එකෙකෙන පරියුට්ඨිතචිත්තතායපි පරියුට්ඨිතචිත්තොයෙව නාම හොති, පගෙව ද්වීහි, බහූහි වා පරියුට්ඨිතචිත්තතාය. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු අට්ඨසුපි වාරෙසු. සුට්ඨු ඨපිතන්ති යථා මග්ගභාවනා උපරි සච්චාභිසම්බොධො හොති, එවං සම්මා ඨපිතං. තෙනාහ ‘‘සච්චානං බොධායා’’ති. තං ඤාණන්ති ‘‘නත්ථි ඛො මෙ තං පරියුට්ඨාන’’න්තිආදිනා පවත්තං පච්චවෙක්ඛණඤාණං. අරියානං හොතීති අරියානමෙව හොති. තෙසඤ්හි එකදෙසතොපි පහීනං වත්තබ්බතං අරහති. තෙනාහ ‘‘න පුථුජ්ජනාන’’න්ති. අරියන්ති වුත්තං ‘‘අරියෙසු ජාත’’න්ති කත්වා. ලොකුත්තරහෙතුකතාය ලොකුත්තරන්ති වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘යෙසං පනා’’තිආදි. තථා හිස්ස පුථුජ්ජනෙහි අසාධාරණතා. තෙනාහ ‘‘පුථුජ්ජනානං පන අභාවතො’’ති. සබ්බවාරෙසූති සබ්බෙසු ඉතරෙසු ඡසු වාරෙසු.

494. පච්චත්තන්ති පාටියෙක්කං අත්තනි මම චිත්තෙයෙව. තෙනාහ ‘‘අත්තනො චිත්තෙ’’ති. ‘‘පච්චත්තං අත්තනො චිත්තෙ නිබ්බුතිං කිලෙසවූපසමං ලභාමී’’ති ඉමමත්ථං ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා අතිදිසති.

495. තථාරූපාය දිට්ඨියාති ඉදං ‘‘යථාරූපාය දිට්ඨියා සමන්නාගතො’’ති ඉමස්ස අත්ථස්ස පච්චාමසනන්ති ආහ ‘‘තථාරූපාය දිට්ඨියාති එවරූපාය සොතාපත්තිමග්ගදිට්ඨියා’’ති.

496. සභාවෙනාති නියතපඤ්චසික්ඛාපදතාදිසභාවෙන. සඞ්ඝකම්මවසෙනාති මානත්තචරියාදිසඞ්ඝකම්මවසෙන. දහරොති බාලො. කුමාරොති දාරකො. යස්මා දහරො ‘‘කුමාරො’’ති ච ‘‘යුවා’’ති ච වුච්චති, තස්මා මන්දොති වුත්තං. මන්දින්ද්‍රියතාය හි මන්දො. තෙනාහ ‘‘චක්ඛුසොතාදීනං මන්දතායා’’ති. එවම්පි යුවාවත්ථාපි කෙචි මන්දින්ද්‍රියා හොන්තීති තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘උත්තානසෙය්‍යකො’’ති වුත්තං. යදි උත්තානසෙය්‍යකො, කථමස්ස අඞ්ගාරක්කමනන්ති? යථා තථා අඞ්ගාරස්ස ඵුසනං ඉධ ‘‘අක්කමන’’න්ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘ඉතො චිතො චා’’තිආදි. මනුස්සානන්ති මහල්ලකමනුස්සානං. න සීඝං හත්ථො ඣායති කථිනහත්ථතාය. ඛිප්පං පටිසංහරති මුදුතලුණසරීරතාය. අධිවාසෙති කිඤ්චි පයොජනං අපෙක්ඛිත්වා.

497. උච්චාවචානීති මහන්තානි චෙව ඛුද්දකානි ච. තත්ථෙවාති සුධාකම්මාදිම්හියෙව. කසාවපචනං සුධාදිසඞ්ඛරණත්ථං, උදකානයනං ධොවනාදිඅත්ථං, හලිද්දිවණ්ණධාතුලෙපනත්ථං කුච්ඡකරණං. බහලපත්ථනොති දළ්හඡන්දො. වච්ඡකන්ති නිබ්බත්තධෙනුපගවච්ඡං. අපචිනාතීති අපවින්දති, ආලොකෙතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අපලොකෙතී’’ති. තන්නින්නො හොතීති අධිසීලසික්ඛාදිනින්නොව හොති උච්චාවචානම්පි කිංකරණීයානං චාරිත්තසීලස්ස පූරණවසෙනෙව කරණතො, යොනිසොමනසිකාරවසෙනෙව ච තෙසං පටිපජ්ජනතො. ථෙරස්ස සන්තිකෙ අට්ඨාසි යොනිසොමනසිකාරාභාවතො ‘‘තං තං සමුල්ලපිස්සාමී’’ති.

498. බලං එව බලතාති ආහ ‘‘බලෙන සමන්නාගතො’’ති. අත්ථිකභාවං කත්වාති තෙන ධම්මෙන සවිසෙසං අත්ථිකභාවං උප්පාදෙත්වා. සකලචිත්තෙනාති දෙසනායආදිම්හි මජ්ඣෙ පරියොසානෙති සබ්බත්ථෙව පවත්තතාය සකලෙන අනවසෙසෙන චිත්තෙන.

500. සභාවොති අරියසාවකස්ස පුථුජ්ජනෙහි අසාධාරණතාය ආවෙණිකො සභාවො. සුට්ඨු සමන්නෙසිතොති සම්මදෙව උපපරික්ඛිතො. සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියායාති සොතාපත්තිඵලස්ස සච්ඡිකරණෙන, සච්ඡිකතභාවෙනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකතඤාණෙනා’’ති. පඨමමග්ගඵලස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණවිසෙසා හෙතෙ පවත්තිආකාරභින්නා. තෙනෙවාහ ‘‘සත්තහි මහාපච්චවෙක්ඛණඤාණෙහී’’ති. අයං තාව ආචරියානං සමානකථාති ‘‘ඉදමස්ස පඨමං ඤාණ’’න්තිආදිනා වුත්තානි පච්චවෙක්ඛණඤාණානි, න මග්ගඤාණානීති එවං පවත්තා පරම්පරාගතා පුබ්බාචරියානං සමානා සාධාරණා ඉමිස්සා පාළියා අට්ඨකථා අත්ථවණ්ණනා. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘ලොකුත්තරමග්ගො හි බහුචිත්තක්ඛණිකො නාම නත්ථී’’ති. යදි සො බහුචිත්තක්ඛණිකො සියා නානාභිසමයො, තථා සති සංයොජනත්තයාදීනං එකදෙසප්පහානං පාපුණාතීති අරියමග්ගස්ස අනන්තරඵලත්තා එකදෙසසොතාපන්නතාදිභාවො ආපජ්ජති, ඵලානං වා අනෙකභාවො, සබ්බමෙතං අයුත්තන්ති තස්මා එකචිත්තක්ඛණිකොව අරියමග්ගො.

යං පන සුත්තපදං නිස්සාය විතණ්ඩවාදී අරියමග්ගස්ස එකචිත්තක්ඛණිකතං පටික්ඛිපති, තං දස්සෙන්තො ‘‘සත්ත වස්සානීති හි වචනතො’’ති ආහ. කිලෙසා පන ලහු…පෙ… ඡිජ්ජන්තීති වදන්තෙන හි ඛිප්පං තාව කිලෙසප්පහානං, දන්ධපවත්තිකා මග්ගභාවනාති පටිඤ්ඤාතං හොති. තත්ථ සචෙ මග්ගස්ස භාවනාය ආරද්ධමත්තාය කිලෙසා පහීයන්ති, සෙසා මග්ගභාවනා නිරත්ථකා සියා, අථ පච්ඡා කිලෙසප්පහානං, කිලෙසා පන ලහු ඡිජ්ජන්තීති ඉදං මිච්ඡා, ‘‘සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියායා’’ති වක්ඛතීති. තතො සුත්තපටිජානනතො. මග්ගං අභාවෙත්වාති අරියමග්ගං පරිපුණ්ණං කත්වා අභාවෙත්වා. අත්ථරසං විදිත්වාති සුත්තස්ස අවිපරීතො අත්ථො එව අත්ථරසො, තං යාථාවතො ඤත්වා. එවං විතණ්ඩවාදිවාදං භින්දිත්වා වුත්තමෙවත්ථං නිගමෙතුං ‘‘ඉමානි සත්ත ඤාණානී’’තිආදි වුත්තං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

කොසම්බියසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.