9. බ්‍රහ්මනිමන්තනිකසුත්තවණ්ණනා
501. ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති (දී. නි. 1.30) එවං පවත්තා දිට්ඨි සස්සතදිට්ඨි (සං. නි. ටී. 1.1.175). සහ කායෙනාති සහ තෙන බ්‍රහ්මත්තභාවෙන. බ්‍රහ්මට්ඨානන්ති අත්තනො බ්‍රහ්මවත්ථුං. ‘‘අනිච්චං නිච්ච’’න්ති වදති අනිච්චතාය අත්තනො අපඤ්ඤායමානත්තා. ථිරන්ති දළ්හං, විනාසාභාවතො සාරභූතන්ති අත්ථො. උප්පාදවිපරිණාමාභාවතො සදා විජ්ජමානං. කෙවලන්ති පරිපුණ්ණං. තෙනාහ ‘‘අඛණ්ඩ’’න්ති. කෙවලන්ති වා ජාතිආදීහි අමිස්සං, විරහිතන්ති අධිප්පායො. උප්පාදාදීනං අභාවතො එව අචවනධම්මං. කොචි ජායනකො වා…පෙ… උපපජ්ජනකො වා නත්ථි නිච්චභාවතො. ඨානෙන සද්ධිං තන්නිවාසීනං නිච්චභාවඤ්හි සො පටිජානාති. තිස්සො ඣානභූමියොති දුතියතතියචතුත්ථජ්ඣානභූමියො. චතුත්ථජ්ඣානභූමිවිසෙසා හි අසඤ්ඤසුද්ධාවාසාරුප්පභවා. පටිබාහතීති සන්තංයෙව සමානං අජානන්තොව නත්ථීති පටික්ඛිපති. අවිජ්ජාය ගතොති අවිජ්ජාය සහ ගතො පවත්තො. සහයොගෙ හි ඉදං කරණවචනං. තෙනාහ ‘‘සමන්නාගතො’’ති. අඤ්ඤාණීති අවිද්වා. පඤ්ඤාචක්ඛුවිරහතො අන්ධො භූතො, අන්ධභාවං වා පත්තොති අන්ධීභූතො.
502. තදා භගවතො සුභගවනෙ විහරණස්ස අවිච්ඡින්නතං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සුභගවනෙ විහරතීති ඤත්වා’’ති. තත්ථ පන තදාස්ස භගවතො අදස්සනං සන්ධායාහ ‘‘කත්ථ නු ඛො ගතොති ඔලොකෙන්තො’’ති. බ්‍රහ්මලොකං ගච්ඡන්තං දිස්වාති ඉමිනා කතිපයචිත්තවාරවසෙන තදා භගවතො බ්‍රහ්මලොකගමනං ජාතං, න එකචිත්තක්ඛණෙනාති දස්සෙති. න චෙත්ථ කායගතියා චිත්තපරිණාමනං අධිප්පෙතං – ‘‘සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍යා’’තිආදිවචනතො (ම. නි. 1.501). යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. විඡන්දන්ති ඡන්දවිගමං. අපසාදිතොති දිට්ඨියා ගාහස්ස විපරිවත්තනෙන සන්තජ්ජිතො. ‘‘මෙතමාසදො’’ති වචනෙන උපත්ථම්භො හුත්වා.
අන්වාවිසිත්වාති ආවිසනවසෙන තස්ස අත්තභාවං අධිභවිත්වා. තථා අභිභවතො හි තස්ස සරීරං පවිට්ඨො විය හොතීති වුත්තං ‘‘සරීරං පවිසිත්වා’’ති. යඤ්හි සත්තං දෙවයක්ඛනාගාදයො ආවිසන්ති, තස්ස පාකතිකකිරියමයං චිත්තප්පවත්තිං නිවාරෙත්වා අත්තනො ඉද්ධානුභාවෙන යං ඉච්ඡිතං හසිතලපිතාදි, තං තෙන කාරාපෙන්ති, කාරෙන්තා ච ආවිට්ඨපුග්ගලස්ස චිත්තවසෙන කාරෙන්ති. ‘‘අත්තනොවා’’ති න වත්තබ්බමෙතං අචින්තෙය්‍යත්තා කම්මජස්ස ඉද්ධානුභාවස්සාති කෙචි. අපරෙ පන යථා තදා චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිපවත්ති ආවිට්ඨපුග්ගලස්සෙව, එවං කිරියමයචිත්තපවත්තිපි තස්සෙව, ආවෙසකානුභාවෙන පන සාමඤ්ඤතා පරිවත්තති. තථා හි මහානුභාවං පුග්ගලං තෙ ආවිසිතුං න සක්කොන්ති, තිකිච්ඡාවුට්ඨාපනෙ පන ඡවසරීරං අනුපවිසිත්වා සතන්තං කරොති විජ්ජානුභාවෙන. කොරඛත්තියාදීනං පන ඡවසරීරස්ස උට්ඨානං වචීනිච්ඡාරණඤ්ච කෙවලං බුද්ධානුභාවෙන. අචින්තෙය්‍යා හි බුද්ධානං බුද්ධානුභාවාති. අභිභවිත්වා ඨිතොති සකලලොකං අත්තනො ආනුභාවෙන අභිභවිත්වා ඨිතො. ජෙට්ඨකොති පධානො, තාදිසං වා ආනුභාවසම්පන්නත්තා උත්තමො. පස්සතීති දසො. විසෙසවචනිච්ඡාය අභාවතො අනවසෙසවිසයො දසො-සද්දොති ආහ ‘‘සබ්බං පස්සතී’’ති. සබ්බජනන්ති ලද්ධනාමං සබ්බසත්තකායං. වසෙ වත්තෙති, සෙට්ඨත්තා නිම්මාපකත්තා ච අත්තනො වසෙ වත්තෙති. ලොකස්ස ඊසනසීලතාය ඉස්සරො. සත්තානං කම්මස්ස කාරකභාවෙන කත්තා. ථාවරජඞ්ගමවිභාගං සකලං ලොකං නිම්මානෙතීති නිම්මාතා.
ගුණවිසෙසෙන ලොකෙ පාසංසත්තා සෙට්ඨො. තාදිසො ච උක්කට්ඨතමො හොතීති ආහ ‘‘උත්තමො’’ති. සත්තානං නිම්මානං තථා තථා සජනං විසජනං විය හොතීති ආහ ‘‘ත්වං ඛත්තියො’’තිආදි. ඣානාදීසු අත්තනො චිත්තෙ ච චිණ්ණවසිත්තා වසී. භූතානන්ති නිබ්බත්තානං. භවං අභිජාතං අරහන්තීති භබ්‍යා, සම්භවෙසිනො, තෙසං භබ්‍යානං. තෙනාහ ‘‘අණ්ඩජජලාබුජා සත්තා’’තිආදි.
පථවීආදයො නිච්චා ධුවා සස්සතා. යෙ තෙසං ‘‘අනිච්චා’’තිආදිනා ගරහකා ජිගුච්ඡා සත්තා, තෙ අයථාභූතවාදිතාය මතකාලෙ අපායනිට්ඨා අහෙසුං. යෙ පන පථවීආදීනං ‘‘නිච්චා ධුවා’’තිආදිනා පසංසකා, තෙ යථාභූතවාදිතාය බ්‍රහ්මකායූපගා අහෙසුන්ති මාරො පාපිමා අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච පථවීආදිමුඛෙන සඞ්ඛාරානං පරිඤ්ඤාපඤ්ඤාපනෙ ආදීනවං විභාවෙති තතො විවෙචෙතුකාමො. තෙනාහ ‘‘පථවීගරහකා’’තිආදි. එත්ථ ච මාරො පථවීආදිධාතුමහාභූතග්ගහණෙන මනුස්සලොකං, භූතග්ගහණෙන චාතුමහාරාජිකෙ, දෙවග්ගහණෙන අවසෙසකාමදෙවලොකං, පජාපතිග්ගහණෙන අත්තනො ඨානං, බ්‍රහ්මග්ගහණෙන බ්‍රහ්මකායිකෙ ගණ්හි. ආභස්සරාදයො පන අවිසයතාය එව අනෙන අග්ගහිතාති දට්ඨබ්බං. තණ්හාදිට්ඨිවසෙනාති තණ්හාභිනන්දනාය දිට්ඨාභිනන්දනාය ච වසෙන. ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්තා’’ති අභිනන්දිනො අභිනන්දකා, අභිනන්දනසීලා වා. බ්‍රහ්මුනො ඔවාදෙ ඨිතානං ඉද්ධානුභාවං දස්සෙතීති තෙසං තත්ථ සන්නිපතිතබ්‍රහ්මානං ඉද්ධානුභාවං තස්ස මහාබ්‍රහ්මුනො ඔවාදෙ ඨිතත්තා නිබ්බත්තං කත්වා දස්සෙති. යසෙනාති ආනුභාවෙන. සිරියාති සොභාය. මං බ්‍රහ්මපරිසං උපනෙසීති යාදිසා බ්‍රහ්මපරිසා ඉස්සරියාදිසම්පත්තියා, තත්ථ මං උය්‍යොජෙසි. මහාජනස්ස මාරණතොති මහාජනස්ස විවට්ටූපනිස්සයගුණවිනාසනෙන ආනුභාවෙන මාරණතො. අයසන්ති යසපටිපක්ඛං අකිත්තිකම්මානුභාවඤ්චාති අත්ථො.
503. කසිණං ආයුන්ති වස්සසතං සන්ධාය වදති. උපනිස්සාය සෙතීති උපසයො, උපසයොව ඔපසායිකො යථා ‘‘වෙනයිකො’’ති (ම. නි. 1.246; අ. නි. 8.11; පාරා. 8) ආහ ‘‘සමීපසයො’’ති. සයග්ගහණඤ්චෙත්ථ නිදස්සනමත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘මං ගච්ඡන්ත’’න්තිආදි වුත්තං. අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං වත්තනත්ථො දට්ඨබ්බො. මම වත්ථුස්මිං සයනකොති මය්හං ඨානෙ විසයෙ වත්තනකො. බාහිත්වාති නීචං කත්වා, අභිභවිත්වා වා. ජජ්ඣරිකාගුම්බතොති එත්ථ ජජ්ඣරිකා නාම පථවිං පත්ථරිත්වා ජාතා එකා ගච්ඡජාති.
ඉමිනාති ‘‘සචෙ ඛො ත්වං භික්ඛූ’’තිආදිවචනෙන. එස බ්‍රහ්මා. උපලාපෙතීති සඞ්ගණ්හාති. අපසාදෙතීති නිග්ගණ්හාති. සෙසපදෙහීති වත්ථුසායිකො යථාකාමකරණීයො බාහිතෙය්‍යොති ඉමෙහි පදෙහි. මය්හං ආරක්ඛං ගණ්හිස්සසීති මම ආරක්ඛකො භවිස්සසි. ලකුණ්ඩකතරන්ති නීචතරං නිහීනවුත්තිසරීරං.
ඵුසිතුම්පි සමත්ථං කිඤ්චි න පස්සති, පගෙව ඤාණවිභවන්ති අධිප්පායො. නිප්ඵත්තින්ති නිප්ඵජ්ජනං, ඵලන්ති අත්ථො. තඤ්හි කාරණවසෙන ගන්තබ්බතො අධිගන්තබ්බතො ගතීති වුච්චති. ආනුභාවන්ති පභාවං. සො හි ජොතනට්ඨෙන විරොචනට්ඨෙන ජුතීති වුච්චති. මහතා ආනුභාවෙන පරෙසං අභිභවනතො මහෙසොති අක්ඛායතීති මහෙසක්ඛො. තයිදං අභිභවනං කිත්තිසම්පත්තියා පරිවාරසම්පත්තියා චාති ආහ ‘‘මහායසො මහාපරිවාරො’’ති.
පරිහරන්තීති සිනෙරුං දක්ඛිණතො කත්වා පරිවත්තන්ති. දිසාති භුම්මත්ථෙ එතං පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘දිසාසු විරොචමානා’’ති. අත්තනො ජුතියා දිබ්බමානාය වා. තෙහීති චන්දිමසූරියෙහි. තත්තකෙන පමාණෙනාති යත්තකෙ චන්දිමසූරියෙහි ඔභාසියමානො ලොකධාතුසඞ්ඛාතො එකො ලොකො, තත්තකෙන පමාණෙන. ඉදං චක්කවාළං බුද්ධානං උප්පත්තිට්ඨානභූතං සෙට්ඨං උත්තමං පධානං, තස්මා යෙභුය්‍යෙන එත්ථුපපන්නා දෙවතා අඤ්ඤෙසු චක්කවාළෙසු දෙවතා අභිභුය්‍ය වත්තන්ති. තථා හි බ්‍රහ්මා සහම්පති දසසහස්සබ්‍රහ්මපරිවාරො භගවතො සන්තිකං උපගඤ්ඡි. තෙනාහ ‘‘එත්ථ චක්කවාළසහස්සෙ තුය්හං වසො වත්තතී’’ති. ඉදානි ‘‘එත්ථ තෙ වත්තතෙ වසො’’ති වුත්තං වසෙ වත්තනං සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘පරොපරඤ්ච ජානාසී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පඨමගාථායං වුත්තං එත්ථ-සද්දං ආනෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘එත්ථ චක්කවාළසහස්සෙ’’ති ආහ. උච්චනීචෙති ජාතිකුලරූපභොගපරිවාරාදිවසෙන උළාරෙ ච අනුළාරෙ ච. අයං ඉද්ධොඅයං පකතිමනුස්සොති ඉමිනා ‘‘සරූපතො එවස්ස සත්තානං පරොපරජානනං, න සමුදාගමතො’’ති දස්සෙති. යං පන වක්ඛති ‘‘සත්තානං ආගතිං ගතින්ති, තං කාමලොකෙ සත්තානං ආදානනික්ඛෙපජානනමත්තං සන්ධාය වුත්තං, න කම්මවිපාකජානනං. යදි හි සමුදාගමතො ජානෙය්‍ය, අත්තනොපි ජානෙය්‍ය, න චස්ස තං අත්ථීති, තථා ආහ ‘‘ඉත්ථම්භාවොති ඉදං චක්කවාළ’’න්තිආදි. රාගයොගතො රාගො එතස්ස අත්ථීති වා රාගො, විරජ්ජනසීලො විරාගී, තං රාගවිරාගිනං. සහස්සිබ්‍රහ්මා නාම ත්වං චූළනියා එව ලොකධාතුයා ජානනතො. තයාති නිස්සක්කෙ කරණවචනං. චතුහත්ථායාති අනෙකහත්ථෙන සාණිපාකාරෙන කාතබ්බපටප්පමාණං දීඝතො චතුහත්ථාය, විත්ථාරතො ද්විහත්ථාය පිලොතිකාය කාතුං වායමන්තො විය ගොප්ඵකෙ උදකෙ නිමුජ්ජිතුකාමො විය ච පමාණං අජානන්තො විහඤ්ඤතීති නිග්ගණ්හාති.
504. තං කායන්ති තදෙව නිකායං. ජානිතබ්බට්ඨානං පත්වාපීති අනඤ්ඤසාධාරණා මය්හං සීලාදයො ගුණවිසෙසා තාව තිට්ඨන්තු, ඊදිසං ලොකියං පරිත්තකං ජානිතබ්බට්ඨානම්පි පත්වා. අයං ඉමෙසං අතිසයෙන නීචොති නීචෙය්‍යො, තස්ස භාවො නීචෙය්‍යන්ති ආහ ‘‘තයා නීචතරභාවො පන මය්හං කුතො’’ති.
හෙට්ඨූපපත්තිකොති උපරූපරිතො චවිත්වා හෙට්ඨා ලද්ධූපපත්තිකො. එවං සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘අනුප්පන්නෙ බුද්ධුප්පාදෙ’’ති ආහ. හෙට්ඨූපපත්තිකං කත්වාති හෙට්ඨූපපත්තිකං පත්ථනං කත්වා. යථා කෙනචි බහූසු ආනන්තරියෙසු කතෙසු යං තත්ථ ගරුතරං බලවං, තදෙව පටිසන්ධිං දෙති, ඉතරානි පන තස්ස අනුබලප්පදායකානි හොන්ති, න පටිසන්ධිදායකානි, එවං චතූසු රූපජ්ඣානෙසු භාවිතෙසු යං තත්ථ ගරුතරං ඡන්දපණිධිඅධිමොක්ඛාදිවසෙන සාභිසඞ්ඛාරඤ්ච, තදෙව ච පටිසන්ධිං දෙති, ඉතරානි පන අලද්ධොකාසතාය තස්ස අනුබලප්පදායකානි හොන්ති, න පටිසන්ධිදායකානි, තන්නිබ්බත්තිතජ්ඣානෙනෙව ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති හොතීති ආහ ‘‘තතියජ්ඣානං පණීතං භාවෙත්වා’’ති. තත්ථාති සුභකිණ්හබ්‍රහ්මලොකෙ. පුන තත්ථාති ආභස්සරබ්‍රහ්මලොකෙ. පඨමකාලෙති තස්මිං භවෙ පඨමස්මිං කාලෙ. උභයන්ති අතීතං අත්තනො නිබ්බත්තට්ඨානං, තත්ථ නිබ්බත්තියා හෙතුභූතං අත්තනො කතකම්මන්ති උභයං. පමුස්සිත්වා කාලස්ස චිරතරභාවතො. වීතිනාමෙති පටිපජ්ජන්තීති ච තදා තස්සා කිරියාය පවත්තික්ඛණං උපාදාය පවත්තමානපයොගො.
අපායෙසීති පායෙසි. පිපාසිතෙති තසිතෙ. ඝම්මනීති ඝම්මකාලෙ. සම්පරෙතෙති ඝම්මපරිළාහෙන පිපාසාය අභිභූතෙ. න්ති පානීයදානං. වතසීලවත්තන්ති සමාදානවසෙන වතභූතං චාරිත්තසීලභාවෙන සමාචිණ්ණත්තා සීලවත්තං. සුත්තප්පබුද්ධොව අනුස්සරාමීති සුපිත්වා පබුද්ධමත්තො විය සුපිනං තව පුබ්බනිවුත්ථං මම පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන අනුස්සරාමි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන විය පච්චක්ඛතො පස්සාමීති අත්ථො.
කරමරෙති විලුම්පිත්වා ආනීතෙ. කම්මසජ්ජන්ති යුද්ධසජ්ජං, ආවුධාදායිනින්ති අත්ථො.
එණීකූලස්මින්ති එණීමිගබාහුල්ලෙන ‘‘එණීකූල’’න්ති සඞ්ඛං ගතෙ ගඞ්ගාය තීරප්පදෙසෙ. ගය්හක නීයමානන්ති ගය්හවසෙන කරමරභාවෙන චොරෙහි අත්තනො ඨානං නීයමානං.
ආවාහවිවාහවසෙන මිත්තසන්ථවං කත්වා. ‘‘එවං අම්හෙසු කීළන්තෙසු ගඞ්ගෙය්‍යකො නාගො කුපිතො’’ති මයි සඤ්ඤම්පි න කරොන්තීති. සුසුකාරන්ති සුසූති පවත්තං භෙරවනාගනිස්සාසං.
ගහීතනාවන්ති විහෙඨෙතුකාමතාය ගතිනිවාරණවසෙන ගහිතං නිග්ගහිතං නාවං. ලුද්දෙනාති කුරූරෙන. මනුස්සකප්පාති නාවාගතානං මනුස්සානං විහෙඨෙතුකාමතාය.
බද්ධචරොති පටිබද්ධචරියො. තෙනාහ ‘‘අන්තෙවාසිකො’’ති. තං නිස්සායෙවාති රඤ්ඤා උපට්ඨියමානොපි රාජානං පහාය තං කප්පං අන්තෙවාසිං නිස්සායෙව.
සම්බුද්ධිමන්තං වතිනං අමඤ්ඤීති අයං සම්මදෙව බුද්ධිමා වතසම්පන්නොති අමඤ්ඤි සම්භාවෙසි ච.
නානත්තභාවෙසූති නානා විසුං විසුං අත්තභාවෙසු.
අද්ධාති එකංසෙන. මමෙතමායුන්ති මය්හං එතං යථාවුත්තං තත්ථ තත්ථ භවෙ පවත්තං ආයුං. න කෙවලං මම ආයුමෙව, අථ ඛො අඤ්ඤම්පි සබ්බඤ්ඤෙය්‍යං ජානාසි, න තුය්හං අවිදිතං නාම අත්ථි. තථා හි බුද්ධො සම්මාසම්බුද්ධො තුවං. නො චෙ කථමයමත්ථො ඤාතො? තථා හි සම්මාසම්බුද්ධත්තා එව තෙ අයං ජලිතො ජොතමානො ආනුභාවො ඔභාසයං සබ්බම්පි බ්‍රහ්මලොකං ඔභාසෙන්තො දිබ්බමානො තිට්ඨතීති සත්ථු අසමසමතං පවෙදෙසි.
පථවත්තෙනාති පථවීඅත්තෙන. තෙනාහ ‘‘පථවීසභාවෙනා’’ති. එත්ථ ච යස්මා – ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරසමථොති’’ආදිනා (මහාව. 7; දී. නි. 2.64, 67; ම. නි. 1.281; සං. නි. 1.172) සාධාරණතො, ‘‘යත්ථ නෙව පථවී’’ති අසාධාරණතො ච පථවියා අසභාවෙන නිබ්බානස්ස ගහෙතබ්බතා අත්ථි, තං නිවත්තෙත්වා පථවියා අනඤ්ඤසාධාරණං සභාවං ගහෙතුං ‘‘පථවියා පථවත්තෙනා’’ති වුත්තං. නාපහොසින්ති න පාපුණිං. ඉධ පථවියා පාපුණනං නාම ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා ගහණන්ති ආහ ‘‘තණ්හාදිට්ඨිමානග්ගාහෙහි න ගණ්හි’’න්ති.
වාදිතායාති වාදසීලතාය. සබ්බන්ති අක්ඛරං නිද්දිසිත්වාති ‘‘සබ්බං ඛො අහං බ්‍රහ්මෙ’’තිආදිනා භගවතා වුත්තං සබ්බ-සද්දං – ‘‘සචෙ ඛො තෙ මාරිස සබ්බස්ස සබ්බත්තෙන අනනුභූත’’න්ති පච්චනුභාසනවසෙන නිද්දිසිත්වා. අක්ඛරෙ දොසං ගණ්හන්තොති භගවතා සක්කායසබ්බං සන්ධාය සබ්බ-සද්දෙ ගහිතෙ සබ්බසබ්බවසෙන තදත්ථපරිවත්තනෙන සබ්බ-සද්දවචනීයතාසාමඤ්ඤෙන ච දොසං ගණ්හන්තො. තෙනාහ ‘‘සත්ථා පනා’’තිආදි. තත්ථ යදි සබ්බං අනනුභූතං ‘‘නත්ථි සබ්බ’’න්ති ලොකෙ අනවසෙසං පුච්ඡති. සචෙ සබ්බස්ස සබ්බත්තෙන අනවසෙසසභාවෙන අනනුභූතං අප්පත්තං, තං ගගනකුසුමං විය කිඤ්චි න සියා. අථස්ස අනනුභූතං අත්ථීති අස්ස සබ්බත්තෙන අනනුභූතං යදි අත්ථි, ‘‘සබ්බ’’න්ති ඉදං වචනං මිච්ඡා, සබ්බං නාම තං න හොතීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘මා හෙව තෙ රිත්තකමෙවා’’තිආදි.
අහං සබ්බඤ්ච වක්ඛාමි, අනනුභූතඤ්ච වක්ඛාමීති අහං ‘‘සබ්බ’’න්ති ච වක්ඛාමි, ‘‘අනනුභූත’’න්ති ච වක්ඛාමි, එත්ථ කො දොසොති අධිප්පායො. කාරණං ආහරන්තොති සබ්බස්ස සබ්බත්තෙන අනනුභූතස්ස අත්ථිභාවෙ කාරණං නිද්දිසන්තො. විජානිතබ්බන්ති මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණඤාණෙහි විසෙසතො සබ්බසඞ්ඛතවිසිට්ඨතාය ජානිතබ්බං. අනිදස්සනන්ති ඉදං නිබ්බානස්ස සනිදස්සනදුකෙ දුතියපදසහිතතාදස්සනන්ති අධිප්පායෙන ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ආපාථං අනුපගමනතො අනිදස්සනං නාමා’’ති වුත්තං. සබ්බසඞ්ඛතවිධුරතාය වා නත්ථි එතස්ස නිදස්සනන්ති අනිදස්සනං. නත්ථි එතස්ස අන්තොති අනන්තං. තෙන වුත්තං ‘‘තයිද’’න්තිආදි.
භූතානීති පච්චයසම්භූතානි. අසම්භූතන්ති පච්චයෙහි අසම්භූතං, නිබ්බානන්ති අත්ථො. අපභස්සරභාවහෙතූනං සබ්බසො අභාවා සබ්බතො පභාති සබ්බතොපභං. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානතො හී’’තිආදි. තථා හි වුත්තං – ‘‘තමො තත්ථ න විජ්ජතී’’ති. (නෙත්ති. 104) පභූතමෙවාති පකට්ඨභාවෙන උක්කට්ඨභාවෙන විජ්ජමානමෙව. අරූපීභාවෙන අදෙසිකත්තා සබ්බතො පභවති විජ්ජතීති සබ්බතොපභං. තෙනාහ ‘‘පුරත්ථිමදිසාදීසූ’’තිආදි. පවිසන්ති එත්ථාති පවිසං, තදෙව ස-කාරස්ස භ-කාරං, වි-කාරස්ස ච ලොපං කත්වා වුත්තං ‘‘පභ’’න්ති. තෙනාහ ‘‘තිත්ථස්ස නාම’’න්ති. වාදං පතිට්ඨපෙසීති එවං මයා සබ්බඤ්ච වුත්තං, අනනුභූතඤ්ච වුත්තං, තත්ථ යං තයා අධිප්පායං අජානන්තෙන සහසා අප්පටිසඞ්ඛාය දොසග්ගහණං, තං මිච්ඡාති බ්‍රහ්මානං නිග්ගණ්හන්තො භගවා අත්තනො වාදං පතිට්ඨපෙසි.
ගහිතගහිතන්ති ‘‘ඉදං නිච්ච’’න්තිආදිනා ගහිතගහිතං ගාහං. තත්ථ තත්ථ දොසදස්සනමුඛෙන නිග්ගණ්හන්තෙන සත්ථාරා විස්සජ්ජාපිතො කිඤ්චි ගහෙතබ්බං අත්තනො පටිසරණං අදිස්වා පරාජයං පටිච්ඡාදෙතුං ලළිතකංකාතුකාමො වාදං පහාය ඉද්ධියා පාටිහාරියලීළං දස්සෙතුකාමො. යදි සක්කොසි මය්හං අන්තරධායිතුං, න පන සක්ඛිස්සසීති අධිප්පායො. මූලපටිසන්ධිං ගන්තුකාමොති අත්තනො පාකතිකෙන අත්තභාවෙන ඨාතුකාමො. සො හි පටිසන්ධිකාලෙ නිබ්බත්තසදිසතාය මූලපටිසන්ධීති වුත්තො. අඤ්ඤෙසන්ති හෙට්ඨා අඤ්ඤකායිකානං බ්‍රහ්මූනං. න අදාසි අභිසඞ්ඛතකායෙනෙවායං තිට්ඨතු, න පාකතිකරූපෙනාති චිත්තං උප්පාදෙසි. තෙන සො අභිසඞ්ඛතකායං අපනෙතුං අවිසහන්තො අත්තභාවපටිච්ඡාදකං අන්ධකාරං නිම්මිනිතුං ආරභි. සත්ථා තං තමං විද්ධංසෙති. තෙන වුත්තං ‘‘මූලපටිසන්ධිං වා’’තිආදි.
භවෙවාහන්ති භවෙ එව අහං. අයඤ්ච එව-සද්දො අට්ඨානපයුත්තොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අහං භවෙ භයං දිස්වායෙවා’’ති, සබ්බස්මිං භවෙ ජාතිආදිභයං ඤාණචක්ඛුනා යාථාවතො දිස්වා. සත්තභවන්ති සත්තසඞ්ඛාතං භවං. කම්මභවපච්චයෙ හි උපපත්තිභවෙ සත්තසමඤ්ඤා. විභවන්ති විමුත්තිං. පරියෙසමානම්පි උපායස්ස අනධිගතත්තා භවෙයෙව දිස්වා. භවඤ්ච විභවෙසිනං විභවං නිබ්බුතිං එසමානානං සත්තානං භවං, භවෙසු උප්පත්තිඤ්ච දිස්වාති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. න අභිවදින්ති ‘‘අහො වත සුඛ’’න්ති එවං අභිවදාපනාකාරාභාවතො න අභිනිවිසිං, ලක්ඛණවචනමෙතං. ගාහත්ථො එව වා අභිවාද-සද්දොති ආහ ‘‘නාභිවදි’’න්ති, ‘‘න ගවෙසි’’න්ති. භවග්ගහණෙනෙත්ථ දුක්ඛසච්චං, නන්දීගහණෙන සමුදයසච්චං, විභවග්ගහණෙන නිරොධසච්චං, නන්දිඤ්ච න උපාදියින්ති ඉමිනා මග්ගසච්චං පකාසිතන්ති ආහ ‘‘ඉති චත්තාරි සච්චානි පකාසෙන්තො’’ති. තදිදං චතුන්නං අරියසච්චානං ගාථාය විභාවනදස්සනං. සත්ථා පන තෙසං බ්‍රහ්මූනං අජ්ඣාසයානුරූපං සච්චානි විත්ථාරතො පකාසෙන්තො විපස්සනං පාපෙත්වා අරහත්තෙන දෙසනාය කූටං ගණ්හි. තෙ ච බ්‍රහ්මානො කෙචි සොතාපත්තිඵලෙ, කෙචි සකදාගාමිඵලෙ, කෙචි අනාගාමිඵලෙ, කෙචි අරහත්තෙ ච පතිට්ඨහිංසු. තෙන වුත්තං ‘‘සච්චානි පකාසෙන්තො සත්ථා ධම්මං දෙසෙසී’’තිආදි. අච්ඡරියජාතාති සඤ්ජාතච්ඡරියා. සමූලං භවන්ති තණ්හාවිජ්ජාහි සමූලං භවං.
505. මම වසං අතිවත්තිතානීති සබ්බසො කාමධාතුසමතික්කමනපටිපදාය මය්හං විසයං අතික්කමිතානි. කථං පනායං තෙසං අරියභූමිසමොක්කමනං ජානාතීති? නයග්ගාහතො – ‘‘සමණො ගොතමො ධම්මං දෙසෙන්තො සංසාරෙ ආදීනවං, නිබ්බානෙ ච ආනිසංසං පකාසෙන්තො වෙනෙය්‍යජනං නිබ්බානං දිට්ඨමෙව කරොති, තස්ස දෙසනා අවඤ්ඣා අමොඝා ඉන්දෙන විස්සට්ඨවජිරසදිසා, තස්ස ච ආණාය ඨිතා සංසාරෙ න දිස්සන්තෙවා’’ති නයග්ගාහෙන අනුමානෙන ජානාති. සචෙ ත්වං එවං අනුබුද්ධොති යථා ත්වං පරෙසං සච්චාභිසම්බොධං වදති, එවං ත්වං අත්තනො අනුරූපතො සයම්භුඤාණෙන බුද්ධො ධම්මං පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතො. තං ධම්මං මා උපනයසීති තයා පටිවිද්ධධම්මං මා සාවකපටිවෙධං පාපෙසි. ඉදන්ති ඉදං අනන්තරං වුත්තං බ්‍රහ්මලොකෙ පතිට්ඨානංයෙව සන්ධාය මාරො වදති, තෙ දස්සෙන්තො ‘‘අනුප්පන්නෙ හී’’තිආදිමාහ. අපායපතිට්ඨානං පන ආජීවකනිගණ්ඨාදිපබ්බජ්ජං උපගතෙ තිත්ථකරෙ, යෙ කෙචි වා පබ්බජිත්වා මිච්ඡාපටිපන්නෙ ජනෙ සන්ධාය වදති. අනුප්පන්නෙති අසඤ්ජාතෙ, අප්පත්තෙති අත්ථො. අනුල්ලපනතායාති යථා මාරො උපරි කිඤ්චි උත්තරං ලපිතුං න සක්කොති, එවං තථා උත්තරභාසනෙන. නිමන්තනවචනෙනාති විඤ්ඤාපනවචනෙන. බ්‍රහ්මං සෙට්ඨං නිමන්තනං, බ්‍රහ්මුනො වා නිමන්තනං එත්ථ අත්ථීති බ්‍රහ්මනිමන්තනිකං, සුත්තං. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.
බ්‍රහ්මනිමන්තනිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.