4. චූළවෙදල්ලසුත්තවණ්ණනා

460. අයං දෙසනා යස්මා පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවසෙන පවත්තා, තස්මා පුච්ඡකවිස්සජ්ජකෙ පුච්ඡානිමිත්තඤ්ච සමුදායතො විභාවෙතුං ‘‘කො පනාය’’න්තිආදි වුත්තං. උපාසකත්තන්ති අමග්ගාගතං උපාසකත්තං. තෙසන්ති එකාදසනහුතානං. මග්ගාගතෙන උපසමෙන සන්තින්ද්‍රියො සන්තමානසො.

‘‘කිං නු ඛො අජ්ජ භවිස්සති අය්‍යපුත්තො’’ති වීථිං ඔලොකයමානා. ඔලම්බනත්ථන්ති තස්ස හත්ථාවලම්බනත්ථං පුබ්බාචිණ්ණවසෙන අත්තනො හත්ථං පසාරෙසි. බහිද්ධාති අත්තනා අඤ්ඤං විසභාගවත්ථුං සන්ධාය වදති. පරිභෙදකෙනාති පෙසුඤ්ඤවාදිනා.

අධිගමප්පිච්ඡතාය ‘‘න පකාසෙතබ්බො’’ති චින්තෙසි. පුන තං අනුකම්පන්තො ‘‘සචෙ ඛො පනාහ’’න්තිආදිං චින්තෙසි. එසො ධම්මොති එසො ලොකුත්තරධම්මො. විවට්ටං උද්දිස්ස උපචිතං නිබ්බෙධභාගියං කුසලං උපනිස්සයො. ‘‘යදි මෙ උපනිස්සයො අත්ථි, සක්කා එතං පටිලද්ධුං. සචෙපි නත්ථි, ආයතිං උපනිස්සයො භවිස්සතී’’ති චිරකාලපරිභාවිතාය ඝටෙ පදීපජාලා විය අබ්භන්තරෙ දිප්පමානාය හෙතුසම්පත්තියා චොදියමානා ආහ ‘‘එවං සන්තෙ මය්හං පබ්බජ්ජං අනුජානාථා’’ති.

ලාභසක්කාරො උප්පජ්ජි සුචිරකාලං කතූපචිතපුඤ්ඤතාය. අභිනීහාරසම්පන්නත්තාති සුජාතත්ථෙරස්ස පදුමුත්තරස්ස භගවතො අග්ගසාවකස්ස නිපච්චකාරං කත්වා – ‘‘තුම්හෙහි දිට්ඨධම්මස්ස භාගී අස්ස’’න්ති නිබ්බෙධභාගියං දානං දත්වා කතපත්ථනාසඞ්ඛාතසම්පන්නාභිනීහාරත්තා. නාතිචිරං කිලමිත්ථාති කම්මට්ඨානං භාවෙන්තී විපස්සනාය පරිපාකවසෙන චිරං න කිලමිත්ථ. වුත්තමෙවත්ථං විවරිතුං ‘‘ඉතො පට්ඨායා’’තිආදි වුත්තං. දුතියගමනෙනාති පබ්බාජනත්ථං ගමනතො දුතියගමනෙන.

උපනෙත්වාති පඤ්හස්ස අත්ථභාවෙන උපනෙත්වා. සක්කායන්ති සකායං. උපනික්ඛිත්තං කිඤ්චි වත්ථුං සම්පටිච්ඡමානා, විය සම්පටිච්ඡන්තී විය. එකො එව පාසො එතිස්සාති එකපාසකා, ගණ්ඨි. සා හි සුමොචියා, අනෙකපාසා පන දුම්මොචියා, එකපාසග්ගහණං විස්සජ්ජනස්ස සුකරභාවදස්සනත්ථං. පටිසම්භිදාවිසයෙ ඨත්වාති එතෙන ථෙරියා පභින්නපටිසම්භිදතං දස්සෙති. පච්චයභූතාති ආරම්මණාදිවසෙන පච්චයභූතා.

ථෙරියා විසෙසාධිගමස්ස අත්තනො අවිසයතාය විසාඛො ‘‘න සක්කා’’තිආදිනා චින්තෙසීති දට්ඨබ්බං. සච්චවිනිබ්භොගපඤ්හබ්‍යාකරණෙනාති සච්චපරියාපන්නස්ස ධම්මස්ස දස්සනතො අඤ්ඤානඤ්ඤත්ථනිද්ධාරණභෙදනාසඞ්ඛාතස්ස විනිබ්භොගපඤ්හස්ස විස්සජ්ජනෙන. ද්වෙ සච්චානීති දුක්ඛසමුදයසච්චානි. පටිනිවත්තෙත්වාති පරිවත්තෙත්වා. ගණ්ඨිපඤ්හන්ති දුබ්බිනිබ්බෙධතාය ගණ්ඨිභූතං පඤ්හං.

න තංයෙව උපාදානං තෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා එකදෙසස්ස සමුදායතාභාවතො, සමුදායස්ස ච එකදෙසතාභාවතො. නාපි අඤ්ඤත්‍ර පඤ්චහි උපාදානක්ඛන්ධෙහි උපාදානං තස්ස තදෙකදෙසභාවතො. න හි එකදෙසො සමුදායවිනිමුත්තො හොති. යදි හි තඤ්ඤෙවාතිආදිනා උභයපක්ඛෙපි දොසං දස්සෙති. රූපාදිසභාවම්පීති රූපවෙදනාසඤ්ඤාවිඤ්ඤාණසභාවම්පි, ඵස්සචෙතනාදිසභාවම්පි උපාදානං සියා. අඤ්ඤත්‍ර සියාති පඤ්චහි උපාදානක්ඛන්ධෙහි විසුංයෙව උපාදානං යදි සියා. පරසමයෙති නිකායවාදෙ. චිත්තවිප්පයුත්තො අනුසයොති නිදස්සනමත්තමෙතං නිකායවාදෙ චිත්තසභාවාභාවවිඤ්ඤාණාදීනම්පි චිත්තවිප්පයුත්තභාවපටිජානනතො. එවං බ්‍යාකාසීති ‘‘න ඛො, ආවුසො’’තිආදිනා ඛන්ධගතඡන්දරාගභාවෙන බ්‍යාකාසි. අත්ථධම්මනිච්ඡයසම්භවතො අසම්බන්ධෙන. තෙසු කත්ථචිපි අසම්මුය්හනතො අවිත්ථායන්තෙන. පුච්ඡාවිසයෙ මොහන්ධකාරවිගමනෙන පදීපසහස්සං ජාලෙන්තෙන විය. සඋපාදානුපාදානට්ඨානං අනුත්තානතාය පචුරජනස්ස ගූළ්හො. අග්ගහිතසඞ්කෙතානං කෙසඤ්චි පටිච්ඡාදිතසදිසත්තා පටිච්ඡන්නො. තිලක්ඛණබ්භාහතධම්මවිසයතාය තිලක්ඛණාහතො. ගම්භීරඤාණගොචරතාය ගම්භීරො. ලද්ධපතිට්ඨා අරියසච්චසම්පටිවෙධනතො. එවං දිට්ඨධම්මාදිභාවතො වෙසාරජ්ජප්පත්තා. සබ්බසො නිවුත්ථබ්‍රහ්මචරියතාය තිණ්ණං භවානම්පි අපරභාගෙ නිබ්බානෙ නිවුත්ථවතීති භවමත්ථකෙ ඨිතා.

461. ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති පදුද්ධාරං කත්වා ‘‘ඉධෙකච්චො’’තිආදිනා (පටි. ම. 1.130) පටිසම්භිදාපාඨෙන තදත්ථං විවරති. තත්ථ අත්තතො සමනුපස්සතීති අත්තාති සමනුපස්සති, අත්තභාවෙන සමනුපස්සති. අහන්ති අත්තානං නිද්දිසති. අහංබුද්ධිනිබන්ධනඤ්හි අත්තානං අත්තවාදී පඤ්ඤපෙති, තස්මා යං රූපං සො අහන්ති යදෙතං මම රූපං නාම, සො අහන්ති වුච්චමානො මම අත්තා තං මම රූපන්ති රූපඤ්ච අත්තඤ්ච අද්වයං අනඤ්ඤං සමනුපස්සති. තථා පස්සතො ච අත්තා විය රූපං, රූපං විය වා අත්තා අනිච්චොති ආපන්නමෙව. අච්චීති ජාලසිඛා. සා චෙ වණ්ණො, චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යාව සියා, න කායවිඤ්ඤෙය්‍යා, වණ්ණොපි වා කායාදිවිඤ්ඤෙය්‍යො අච්චියා අනඤ්ඤත්තාති උපමෙය්‍යං විය උපමාපි දිට්ඨිගතිකස්ස අයුත්තාව. දිට්ඨිපස්සනායාති මිච්ඡාදිට්ඨිසඞ්ඛාතාය පස්සනාය පස්සති, න තණ්හාමානපඤ්ඤානුපස්සනාය. අරූපං වෙදනාදිං අත්තාති ගහෙත්වා ඡායාය රුක්ඛාධීනතාය ඡායාවන්තං රුක්ඛං විය, රූපස්ස සන්තකභාවෙන අත්තාධීනතාය රූපවන්තං අත්තානං සමනුපස්සති. පුප්ඵාධීනතාය පුප්ඵස්මිං ගන්ධං විය ආධෙය්‍යභාවෙන අත්තාධීනතාය රූපස්ස අත්තනි රූපං සමනුපස්සති. යථා කරණ්ඩො මණිනො ආධාරො, එවං රූපම්පි අත්තනො ආධාරොති කත්වා අත්තානං රූපස්මිං සමනුපස්සති. එසෙව නයොති ඉමිනා අත්තනො වෙදනාදීහි අනඤ්ඤත්තං තෙසඤ්චාධාරණතං නිස්සිතතඤ්ච යථාවුත්තං අතිදිසති.

අරූපං අත්තාති කථිතං ‘‘වෙදනාවන්ත’’න්තිආදීසු විය රූපෙන වොමිස්සකතාය අභාවතො. රූපාරූපමිස්සකො අත්තා කථිතො රූපෙන සද්ධිං සෙසාරූපධම්මානං අත්තාති ගහිතත්තා. උච්ඡෙදදිට්ඨි කථිතා රූපාදීනං විනාසදස්සනතො. තෙනෙවාහ ‘‘රූපං අත්තාති යො වදෙය්‍ය, තං න උපපජ්ජති, අත්තා මෙ උප්පජ්ජති ච වෙති චාති ඉච්චස්ස එවමාගතං හොතී’’තිආදි. අවසෙසෙසූති පන්නරසසු ඨානෙසු. සස්සතදිට්ඨි කථිතා රූපවන්තාදිභාවෙන ගහිතස්ස අනිද්ධාරිතරූපත්තා.

දිට්ඨිගතිකො යං වත්ථුං අත්තාති සමනුපස්සති, යෙභුය්‍යෙන තං නිච්චං සුඛන්ති ච සමනුපස්සතෙව. සාවකො පන තප්පටික්ඛෙපෙන සබ්බෙ ධම්මා අනත්තාති සුදිට්ඨත්තා රූපං අත්තාති න සමනුපස්සති, තථාභූතො ච අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති සමනුපස්සති, තථා වෙදනාදයොති දස්සෙන්තො ‘‘න රූපං අත්තතො’’තිආදිමාහ. එවං භවදිට්ඨිපි අවිජ්ජාභවතණ්හා විය වට්ටස්ස සමුදයොයෙවාති දිට්ඨිකථායං ‘‘එත්තකෙන ගමනං හොතී’’තිආදි. දිට්ඨිප්පහානකථායඤ්ච ‘‘එත්තකෙන ගමනං න හොතී’’තිආදි වුත්තං.

462. හෙට්ඨා වුත්තමත්ථමෙව පුච්ඡිතත්තා ‘‘ථෙරියා පටිපුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජෙතබ්බො’’ති වත්වා පටිපුච්ඡනවිධිං දස්සෙතුං ‘‘උපාසකා’’තිආදි වුත්තං. පටිපත්තිවසෙනාති සක්කායනිරොධගාමිනිපටිපදාභාවෙන. සඞ්ඛතාසඞ්ඛතවසෙන ලොකියලොකුත්තරවසෙන සඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතවසෙනාති ‘‘වසෙනා’’ති පදං පච්චෙකං යොජෙතබ්බං. තත්ථ කාමං අසඞ්ඛතො නාම මග්ගො නත්ථි, කිං සඞ්ඛතො, උදාහු අසඞ්ඛතොති පන පුච්ඡාවසෙන තථා වුත්තං? ‘‘අරියො’’ති වචනෙනෙව මග්ගස්ස ලොකුත්තරතො සිද්ධා, සඞ්ගාහකඛන්ධපරියාපන්නානං පන මග්ගධම්මානම්පි සියා ලොකියතාති ඉධ ලොකියග්ගහණං. කිඤ්චාපි සඞ්ගහිතපදමෙව පාළියං ආගතං, න අසඞ්ගහිතපදං, යෙ පන සඞ්ගාහකභාවෙන වුත්තා, තෙ සඞ්ගහිතා න හොන්තීති අට්ඨකථායං අසඞ්ගහිතග්ගහණං කතන්ති දට්ඨබ්බං. සඞ්ඛතොතිආදීසු සමෙච්ච සම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතොති සඞ්ඛතො. තථාභූතො ච තංසමඞ්ගිනො පුග්ගලස්ස පුබ්බභාගචෙතනාති මය්හං මග්ගො අට්ඨඞ්ගිකො හොතු සත්තඞ්ගිකො වාති චෙතිතභාවෙන චෙතිතො. සහජාතචෙතනායපි චෙතිතොව තස්සා සහකාරීකාරණභාවතො, තතො එව පකප්පිතො ආයූහිතො. පච්චයෙහි නිප්ඵාදිතත්තා කතො නිබ්බත්තිතො ච. සමාපජ්ජන්තෙන අත්තනො සන්තානෙ සම්මදෙව ආපජ්ජන්තෙන උප්පාදෙන්තෙන. ඉති සත්තහිපි පදෙහි පච්චයනිබ්බත්තිතංයෙව අරියමග්ගස්ස දස්සෙති.

අසඞ්ගහිතො ඛන්ධානං පදෙසො එතස්ස අත්ථීති මග්ගො සප්පදෙසො. නත්ථි එතෙසං පදෙසාති ඛන්ධා නිප්පදෙසා. පදිස්සති එතෙන සමුදායොති හි පදෙසො, අවයවො. අයන්ති මග්ගො. සප්පදෙසත්තා එකදෙසත්තා. නිප්පදෙසෙහි සමුදායභාවතො නිරවසෙසපදෙසෙහි. යථා නගරං රජ්ජෙකදෙසභූතං තදන්තොගධත්තා රජ්ජෙන සඞ්ගහිතං, එවං අරියමග්ගො ඛන්ධත්තයෙකදෙසභූතො තදන්තොගධත්තා තීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිතොති දස්සෙති ‘‘නගරං විය රජ්ජෙනා’’ති ඉමිනා. සජාතිතොති සමානජාතිතාය, සමානසභාවත්තා එවාති අත්ථො. එත්ථ ච සීලක්ඛන්ධො ‘‘නව කොටිසහස්සානී’’තිආදිනා (විසුද්ධි. 1.20; අප. අට්ඨ. 2.55.55; පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.37) වුත්තපභෙදවසෙන චෙව සම්පත්තසමාදානවිරතිආදිවසෙන ච ගය්හමානො නිප්පදෙසො, මග්ගසීලං පන ආජීවට්ඨමකමෙව සමුච්ඡෙදවිරතිමත්තමෙවාති සප්පදෙසං. සමාධික්ඛන්ධො පරිත්තමහග්ගතාදිවසෙන චෙව උපචාරප්පනාසමාධිවසෙන ච අනෙකභෙදතාය නිප්පදෙසො, මග්ගසමාධි පන ලොකුත්තරොව, අප්පනාසමාධි එවාති සප්පදෙසො. තථා පඤ්ඤාක්ඛන්ධො පරිත්තමහග්ගතාදිවසෙන චෙව සුතමයඤාණාදිවසෙන ච අනෙකභෙදතාය නිප්පදෙසො, මග්ගපඤ්ඤා පන ලොකුත්තරාව, භාවනාමයා එවාති සප්පදෙසා. අත්තනො ධම්මතායාති සහකාරීකාරණං අනපෙක්ඛිත්වා අත්තනො සභාවෙන අත්තනො බලෙන අප්පෙතුං න සක්කොති වීරියෙන අනුපත්ථම්භිතං, සතියා ච අනුපට්ඨිතං. පග්ගහකිච්චන්ති යථා කොසජ්ජපක්ඛෙ න පතිතා චිත්තට්ඨිති, තථා පග්ගණ්හනකිච්චං. අපිලාපනකිච්චන්ති යථා ආරම්මණෙ න පිලවති, එවං අපිලාපනකිච්චං.

එකතො ජාතාති සහජාතා. පිට්ඨිං දත්වා ඔනතසහායො විය වායාමො සමාධිස්ස ආරම්මණෙ අප්පනාය විසෙසපච්චයභාවතො. අංසකූටං දත්වා ඨිතසහායො විය සති සමාධිස්ස ආරම්මණෙ දළ්හපවත්තියා පච්චයභාවතො. කිරියතොති උපකාරකිරියතො.

ආකොටෙත්වාති ආරම්මණං ආහනිත්වා. තථා හි විතක්කො ‘‘ආහනනරසො’’ති, යොගාවචරො ච ‘‘කම්මට්ඨානං තක්කාහතං විතක්කපරියාහතං කරොතී’’ති වුච්චති. ඉධාපීති සම්මාදිට්ඨිසඞ්කප්පෙසු. කිරියතොති වුත්තප්පකාරඋපකාරකිරියතො.

සුභසුඛාදිනිමිත්තග්ගාහවිධමනං චතුකිච්චසාධනං. පච්චයත්තෙනාති සහජාතාදිපච්චයභාවෙන. චතුකිච්චසාධනවසෙනෙවාති ඉදං මග්ගවීරියස්සෙව ගහිතභාවදස්සනං. තඤ්හි එකංයෙව හුත්වා චතුකිච්චං යථාවුත්තඋපකාරකසභාවෙන ච පරිවාරට්ඨෙන පරික්ඛාරො හොති. මග්ගසම්පයුත්තධම්මානන්ති ඉමිනා මග්ගධම්මානම්පි ගහණං, න තංසම්පයුත්තඵස්සාදීනංයෙව. එකචිත්තක්ඛණිකාති මග්ගචිත්තුප්පාදවසෙන එකචිත්තක්ඛණිකා.

සත්තහි ඤාණෙහීති පරමුක්කංසගතෙහි සත්තහි ජවනෙහි සම්පයුත්තඤාණෙහි, සත්තහි වා අනුපස්සනාඤාණෙහි. ආදිතො සෙවනා ආසෙවනා, තතො පරං වඩ්ඪනා භාවනා, පුනප්පුනං කරණං බහුලීකම්මන්ති අධිප්පායෙනාහ ‘‘අඤ්ඤෙන චිත්තෙනා’’තිආදි. අධිප්පායවසෙන නිද්ධාරෙත්වා ගහෙතබ්බත්ථං සුත්තං නෙය්‍යත්ථං. යථාරුතවසෙන ගහෙතබ්බත්ථං නීතත්ථං. එවං සන්තෙති යදි ඉදං සුත්තං නීතත්ථං, ආසෙවනාදි ච විසුං විසුං චිත්තෙහි හොති, එවං සන්තෙ. ආසෙවනාදි නාම චිත්තස්ස අනෙකවාරං උප්පත්තියා හොති, න එකවාරමෙවාති ආහ ‘‘එකං චිත්ත’’න්තිආදි. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – ආසෙවනාවසෙන පවත්තමානං චිත්තං සුචිරම්පි කාලං ආසෙවනාවසෙනෙව පවත්තෙය්‍ය, තථා භාවනාබහුලීකම්මවසෙන පවත්තමානානිපි, න චෙත්ථ එත්තකානෙව චිත්තානි ආසෙවනාවසෙන පවත්තන්ති, එත්තකානි භාවනාවසෙන, බහුලීකම්මවසෙනාති නියමො ලබ්භති. ඉති අනෙකචිත්තක්ඛණිකඅරියමග්ගං වදන්තස්ස දුන්නිවාරියොවායං දොසො. යථා පන පුබ්බභාගෙපි නානාචිත්තෙසු පවත්තපරිඤ්ඤාදිකිච්චානං සම්මාදිට්ඨිආදීනං පටිවෙධකාලෙ යථාරහං චතුකිච්චසාධනං, එකචිත්තක්ඛණිකා ච පවත්ති, එවං විපස්සනාය පවත්තාභිසඞ්ඛාරවසෙන ආසෙවනාභාවනාබහුලීකම්මානි පටිවෙධකාලෙ එකචිත්තක්ඛණිකානෙව හොන්තීති වදන්තානං ආචරියානං න කොචි දොසො ආසෙවනාදීහි කාතබ්බකිච්චස්ස තදා එකචිත්තක්ඛණෙයෙව සිජ්ඣනතො. තෙනාහ ‘‘එකචිත්තක්ඛණිකාවා’’තිආදි. සචෙ සඤ්ජානාතීති සචෙ සඤ්ඤත්තිං ගච්ඡති. යාගුං පිවාහීති උය්‍යොජෙතබ්බො ධම්මසාකච්ඡාය අභබ්බභාවතොති අධිප්පායො.

463. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීසූති ආදි-සද්දෙන කායසඤ්චෙතනාදි ලක්ඛණෙ කායසඞ්ඛාරාදිකෙපි සඞ්ගණ්හාති, න අපුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරෙ එව. කායපටිබද්ධත්තා කායෙන සඞ්ඛරීයති, න කායසමුට්ඨානත්තා. චිත්තසමුට්ඨානා හි තෙ ධම්මාති. නිබ්බත්තීයතීති ච ඉදං කායෙ සති සබ්භාවං, අසති ච අභාවං සන්ධාය වුත්තං. වාචන්ති වචීඝොසං. සඞ්ඛරොතීති ජනෙති. තෙනාහ ‘‘නිබ්බත්තෙතී’’ති. න හි තං විතක්කවිචාරරහිතචිත්තං වචීඝොසං නිබ්බත්තෙතුං සක්කොති. චිත්තපටිබද්ධත්තාති එතෙන චිත්තස්ස නිස්සයාදිපච්චයභාවො චිත්තසඞ්ඛාරසඞ්ඛරණන්ති දස්සෙති. අඤ්ඤමඤ්ඤමිස්සාති අත්ථතො භින්නාපි කායසඞ්ඛාරාදිවචනවචනීයභාවෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමිස්සිතා අභින්නා විය, තතො එව ආලුළිතා සංකිණ්ණා අවිභූතා අපාකටා දුද්දීපනා දුවිඤ්ඤාපයා. ආදානග්ගහණමුඤ්චනචොපනානීති යස්ස කස්සචි කායෙන ආදාතබ්බස්ස ආදානසඞ්ඛාතං ගහණං, විස්සජ්ජනසඞ්ඛාතං මුඤ්චනං, යථාතථාචලනසඞ්ඛාතං චොපනන්ති ඉමානි පාපෙත්වා සාධෙත්වා උප්පන්නා. කායතො පවත්තා සඞ්ඛාරා, කායෙන සඞ්ඛරීයන්තීති ච කායසඞ්ඛාරාත්වෙව වුච්චන්ති. හනුසංචොපනන්ති හනුසඤ්චලනං. වචීභෙදන්ති වාචානිච්ඡාරණං. වාචං සඞ්ඛරොන්තීති කත්වා ඉධ වචීසඞ්ඛාරාත්වෙව වුච්චන්ති.

464. සමාපජ්ජිස්සන්ති පදං නිරොධස්ස ආසන්නානාගතභාවවිසයං ආසන්නං වජ්ජෙත්වා දූරස්ස ගහණෙ පයොජනාභාවතො. නිරොධපාදකස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනචිත්තස්ස ච ගහණතො පට්ඨාය නිරොධං සමාපජ්ජති නාමාති අධිප්පායෙන ‘‘පදද්වයෙන නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිකාලො කථිතො’’ති වුත්තං. තථා චිත්තං භාවිතං හොතීති එත්ථ අද්ධානපරිච්ඡෙදචිත්තග්ගහණං ඉතරෙසං නානන්තරියභාවතො. න හි බලද්වයඤාණසමාධිචරියානං වසීභාවාපාදනචිත්තෙහි විනා අද්ධානපරිච්ඡෙදචිත්තං අචිත්තකභාවාය හොති.

සෙසසඞ්ඛාරෙහීති කායසඞ්ඛාරචිත්තසඞ්ඛාරෙහි. දුතියජ්ඣානෙයෙව නිරුජ්ඣති අනුප්පත්තිනිරොධෙන. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. වුට්ඨහිස්සන්ති පදං වුට්ඨහනස්ස ආසන්නානාගතභාවවිසයං ආසන්නං වජ්ජෙත්වා දූරස්ස ගහණෙ පයොජනාභාවතො. නිරොධතො වුට්ඨානස්ස ච චිත්තුප්පාදෙන පරිච්ඡින්නත්තා තතො ඔරමෙවාති ආහ ‘‘පදද්වයෙන අන්තොනිරොධකාලො කථිතො’’ති. තථා චිත්තං භාවිතං හොතීති යථා යථාපරිච්ඡින්නකාලමෙව අචිත්තකභාවො, තතො පරං සචිත්තකභාවො හොති, තථා නිරොධස්ස පරිකම්මචිත්තං උප්පාදිතං හොති.

පටිසඞ්ඛාති පටිසඞ්ඛාය ඉදමෙව කාතබ්බං ජානිත්වා අප්පවත්තිමත්තං. සමාපජ්ජන්තීති අචිත්තකභාවං සම්පදෙව ආපජ්ජන්ති. අථ කස්මා සත්තාහමෙව සමාපජ්ජන්තීති? යථාකාලපරිච්ඡෙදකරණතො, තඤ්ච යෙභුය්‍යෙන ආහාරූපජීවීනං සත්තානං උපාදින්නකපවත්තස්ස එකදිවසං භුත්තාහාරස්ස සත්තාහමෙව යාපනතො.

සබ්බා ඵලසමාපත්ති අස්සාසපස්සාසෙ න සමුට්ඨාපෙතීති ඉදං නත්ථීති ආහ ‘‘සමුට්ඨාපෙතී’’ති. යා පන න සමුට්ඨාපෙති, තං දස්සෙන්තො ‘‘ඉමස්ස පන…පෙ… න සමුට්ඨාපෙතී’’ති ආහ. තත්ථ ඉමස්සාති ඉධ පාළියං වුත්තනිරොධසමාපජ්ජනභික්ඛුනො. තස්ස පන ඵලසමාපත්ති චතුත්ථජ්ඣානිකාවාති නියමො නත්ථීති ආහ ‘‘කිං වා එතෙනා’’තිආදි. අබ්බොහාරිකාති සුඛුමත්තභාවප්පත්තියා ‘‘අත්ථී’’ති වොහරිතුං අසක්කුණෙය්‍යාති කෙචි. නිරොධස්ස පන පාදකභූතාය චතුත්ථජ්ඣානාදිසමාධිචරියාය වසෙන අචතුත්ථජ්ඣානිකාපි නිරොධානන්තරඵලසමාපත්ති අස්සාසපස්සාසෙ න සමුට්ඨාපෙතීති අභාවතො එව තෙ අබ්බොහාරිකා වුත්තා. එවඤ්ච කත්වා සඤ්ජීවත්ථෙරවත්ථුම්හි ආනීතසමාපත්තිඵලනිදස්සනම්පි සුට්ඨු උපපජ්ජති. තෙනාහ ‘‘භවඞ්ගසමයෙනෙවෙතං කථිත’’න්ති. කිරියමයපවත්තවළඤ්ජනකාලෙති එත්ථ කිරියමයපවත්තං කායවචීවිඤ්ඤත්තිවිප්ඵාරො, තස්ස වළඤ්ජනකාලෙ පවත්තනසමයෙ. වාචං අභිසඞ්ඛාතුං න සක්කොන්ති අවිඤ්ඤත්තිජනකත්තා තෙසං විතක්කවිචාරානං.

සගුණෙනාති සරසෙන, සභාවෙනාති අත්ථො. සුඤ්ඤතා නාම ඵලසමාපත්ති රාගාදීහි සුඤ්ඤත්තා. තථා රාගනිමිත්තාදීනං අභාවා අනිමිත්තා, රාගපණිධිආදීනං අභාවා අප්පණිහිතාති ආහ ‘‘අනිමිත්තඅප්පණිහිතෙසුපි එසෙව නයො’’ති. අනිමිත්තං අප්පණිහිතඤ්ච නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නඵලසමාපත්තියං ඵස්සො අනිමිත්තො ඵස්සො අප්පණිහිතො ඵස්සො නාමාති ඉමමත්ථං ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා අතිදිසති.

අත්තසුඤ්ඤතාදස්සනතො අනත්තානුපස්සනා සුඤ්ඤතා, නිච්චනිමිත්තුග්ඝාටනතො අනිච්චානුපස්සනා අනිමිත්තා, සුඛප්පණිධිපටික්ඛෙපතො දුක්ඛානුපස්සනා අප්පණිහිතාති ආහ – ‘‘සුඤ්ඤතා…පෙ… විපස්සනාපි වුච්චතී’’ති. අනිච්චතො වුට්ඨාතීති සඞ්ඛාරානං අනිච්චාකාරග්ගාහිනියා වුට්ඨානගාමිනියා පරතො එකතොවුට්ඨානඋභතොවුට්ඨානෙහි නිමිත්තපවත්තතො වුට්ඨාති. අනිච්චතො පරිග්ගහෙත්වාති ච ඉදං ‘‘න එකන්තිකං එවම්පි හොතී’’ති කත්වා වුත්තං. එස නයො සෙසෙසුපි. අප්පණිහිතවිපස්සනාය මග්ගොතිආදිනා, සුඤ්ඤතවිපස්සනාය මග්ගොතිආදිනා ච යොජනං සන්ධායාහ ‘‘එසෙව නයො’’ති. විකප්පො ආපජ්ජෙය්‍ය ආගමනස්ස වවත්ථානස්ස අභාවෙන අවවත්ථානකරත්තා. එවඤ්හි තයො ඵස්සා ඵුසන්තීති එවං සගුණතො ආරම්මණතො ච නාමලාභෙ සුඤ්ඤතාදිනාමකා තයො ඵස්සා ඵුසන්තීති අනියමවචනං. සමෙති යුජ්ජති එකස්සෙව ඵස්සස්ස නාමත්තයයොගතො.

සබ්බසඞ්ඛතවිවිත්තතාය නිබ්බානං විවෙකො නාම උපධිවිවෙකොති කත්වා. නින්නතා තප්පටිපක්ඛවිමුඛස්ස තදභිමුඛතා. පොණතා ඔනමනං, පබ්භාරතා තතො විස්සට්ඨභාවො.

465. චක්ඛාදිතො රූපාදීසු පවත්තරූපකායතො උප්පජ්ජනතො පඤ්චද්වාරිකං සුඛං කායිකං නාම, මනොද්වාරිකං චෙතොඵස්සජාතාය චෙතසිකං නාම. සභාවනිද්දෙසො සුඛයතීති කත්වා. මධුරභාවදීපකන්ති ඉට්ඨභාවජොතනං. වෙදයිතභාවදීපකන්ති වෙදකභාවවිභාවකං. වෙදනා එව හි පරමත්ථතො ආරම්මණං වෙදෙති, ආරම්මණං පන වෙදිතබ්බන්ති. දුක්ඛන්ති සභාවනිද්දෙසොතිඑවමාදිඅත්ථවචනං සන්ධායාහ ‘‘එසෙව නයො’’ති. ඨිතිසුඛාති ඨිතියා ධරමානතාය සුඛා, න ඨිතික්ඛණමත්තෙන. තෙනාහ ‘‘අත්ථිභාවො සුඛ’’න්ති. විපරිණාමදුක්ඛාති විපරිණමනෙන විගමනෙන දුක්ඛා, න නිරොධක්ඛණෙන. තෙනාහ ‘‘නත්ථිභාවො දුක්ඛ’’න්ති. අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකානඤ්හි සුඛවෙදනුපරමො දුක්ඛතො උපට්ඨාති. ස්වායමත්ථො පියවිප්පයොගෙන දීපෙතබ්බො. ඨිතිදුක්ඛා විපරිණාමසුඛාති එත්ථාපි එසෙව නයො. තෙනාහ ‘‘අත්ථිභාවො දුක්ඛං, නත්ථිභාවො සුඛ’’න්ති. දුක්ඛවෙදනුපරමො හි සත්තානං සුඛතො උපට්ඨාති. එවඤ්හි වදන්ති – ‘‘තස්ස රොගස්ස වූපසමෙන අහො සුඛං ජාත’’න්ති. ජානනභාවොති යාථාවසභාවතො අවබුජ්ඣනං. අදුක්ඛමසුඛඤ්හි වෙදනං ජානන්තස්ස සුඛං හොති තස්ස සුඛුමභාවතො, යථා තදඤ්ඤෙ ධම්මෙ සලක්ඛණතො සාමඤ්ඤලක්ඛණතො ච සම්මදෙව අවබොධො පරමං සුඛං. තෙනෙවාහ –

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 374);

අජානනභාවොති එත්ථ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. දුක්ඛඤ්හි සම්මොහවිහාරොති. අපරො නයො ජානනභාවොති ජානනස්ස ඤාණස්ස සබ්භාවො. ඤාණසම්පයුත්තා හි ඤාණොපනිස්සයා ච අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා සුඛා ඉට්ඨාකාරා. යථාහ ‘‘ඉට්ඨා චෙව ඉට්ඨඵලා චා’’ති. අජානනභාවො දුක්ඛන්ති එත්ථ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

කතමො අනුසයො අනුසෙතීති කාමරාගානුසයාදීසු සත්තසු අනුසයෙසු කතමො අනුසයො අනුසයවසෙන පවත්තති? අප්පහීනභාවෙන හි සන්තානෙ අනුසයන්තීති අනුසයා, අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. එතෙන කාරණලාභෙ සති උප්පජ්ජනාරහතා නෙසං දස්සිතා. අප්පහීනා හි කිලෙසා කාරණලාභෙ සති උප්පජ්ජන්ති. තෙනාහ ‘‘අප්පහීනට්ඨෙන සයිතො විය හොතී’’ති. තෙ ච නිප්පරියායතො අනාගතා කිලෙසා දට්ඨබ්බා, අතීතා පච්චුප්පන්නා ච තංසභාවත්තා තථා වුච්චන්ති. න හි ධම්මානං කාලභෙදෙන සභාවභෙදො අත්ථි. යදි අප්පහීනට්ඨො අනුසයට්ඨො, නනු සබ්බෙපි කිලෙසා අප්පහීනා අනුසයා භවෙය්‍යුන්ති? න මයං අප්පහීනතාමත්තෙන අනුසයට්ඨං වදාම, අථ ඛො පන අප්පහීනට්ඨෙන ථාමගතා කිලෙසා අනුසයා. ඉදං ථාමගමනඤ්ච රාගාදීනමෙව ආවෙණිකො සභාවො දට්ඨබ්බො, යතො අභිධම්මෙ – ‘‘ථාමගතං අනුසයං පජහතී’’ති වුත්තං. සොති රාගානුසයො. අප්පහීනොති අප්පහීනභාවමුඛෙන අනුසයනට්ඨමාහ. සො ච අපරිඤ්ඤාතක්ඛන්ධවත්ථුතො, පරිඤ්ඤාතෙසු පතිට්ඨං න ලභති. තෙනාහ ‘‘න සබ්බාය සුඛාය වෙදනාය සො අප්පහීනො’’ති. ආරම්මණවසෙන චායං අනුසයට්ඨො අධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘න සබ්බං සුඛං වෙදනං ආරබ්භ උප්පජ්ජතීති අත්ථො’’ති.

වත්ථුවසෙනපි පන අනුසයට්ඨො වෙදිතබ්බො, යො ‘‘භූමිලද්ධ’’න්ති වුච්චති. තෙන හි අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.834) වුත්තං –

‘‘භූමීති විපස්සනාය ආරම්මණභූතා තෙභූමකා පඤ්චක්ඛන්ධා. භූමිලද්ධං නාම තෙසු ඛන්ධෙසු උප්පත්තිරහං කිලෙසජාතං. තෙන හි සා භූමිලද්ධා නාම හොති, තස්මා භූමිලද්ධන්ති වුච්චති, සා ච ඛො න ආරම්මණවසෙන. ආරම්මණවසෙන හි සබ්බෙපි අතීතානාගතෙ පරිඤ්ඤාතෙපි ච ඛීණාසවානං ඛන්ධෙ ආරබ්භ කිලෙසා උප්පජ්ජන්ති මහාකච්චානඋප්පලවණ්ණාදීනං ඛන්ධෙ ආරබ්භ සොරෙය්‍යසෙට්ඨිනන්දමාණවකාදීනං විය. යදි ච තං භූමිලද්ධං නාම සියා, තස්ස අප්පහෙය්‍යතො න කොචි භවමූලං පජහෙය්‍ය, වත්ථුවසෙන පන භූමිලද්ධං වෙදිතබ්බං. යත්ථ යත්ථ හි විපස්සනාය අපරිඤ්ඤාතා ඛන්ධා උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ තත්ථ උප්පාදතො පභුති තෙසු වට්ටමූලං කිලෙසජාතං අනුසෙති. තං අප්පහීනට්ඨෙන භූමිලද්ධන්ති වෙදිතබ්බ’’න්තිආදි.

එස නයො සබ්බත්ථාති ඉමිනා ‘‘න සබ්බාය දුක්ඛාය වෙදනාය සො අප්පහීනො, න සබ්බං දුක්ඛං වෙදනං ආරබ්භ උප්පජ්ජතී’’තිආදිං අතිදිසති. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ‘‘යො අනුසයො යත්ථ අනුසෙති, සො පහීයමානො තත්ථ පහීනො නාම හොතී’’ති තත්ථ තත්ථ පහානපුච්ඡා, තං සන්ධායාහ ‘‘කිං පහාතබ්බන්ති අයං පහානපුච්ඡා නාමා’’ති.

එකෙනෙව බ්‍යාකරණෙනාති ‘‘ඉධාවුසො, විසාඛ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.374) එකෙනෙව විස්සජ්ජනෙන. ද්වෙ පුච්ඡාති අනුසයපුච්ඡා පහානපුච්ඡාති ද්වෙපි පුච්ඡා විස්සජ්ජෙසි. ‘‘රාගං තෙන පජහතී’’ති ඉදමෙකං විස්සජ්ජනං, ‘‘න තත්ථ රාගානුසයො අනුසෙතී’’ති ඉදමෙකං විස්සජ්ජනං, පුච්ඡානුක්කමඤ්චෙත්ථ අනාදියිත්වා පහානක්කමෙන විස්සජ්ජනා පවත්තා. ‘‘ද්වෙ පුච්ඡා විස්සජ්ජෙසී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘‘ඉධා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තථාවික්ඛම්භිතමෙව කත්වාති ඉමිනා යො රාගං වික්ඛම්භෙත්වා පුන උප්පජ්ජිතුං අප්පදානතො තථාවික්ඛම්භිතමෙව කත්වා මග්ගෙන සමුග්ඝාතෙති, තස්ස වසෙන ‘‘රාගං තෙන පජහති, න තත්ථ රාගානුසයො අනුසෙතී’’ති වත්තබ්බන්ති දස්සෙති. කාමොඝාදීහි චතූහි ඔඝෙහි සංසාරභවොඝෙනෙව වා වෙගසා වුය්හමානෙසු සත්තෙසු තං උත්තරිත්වා පත්තබ්බං, තස්ස පන ගාධභාවතො පතිට්ඨානභූතං. තෙනාහ භගවා – ‘‘තිණ්ණො පාරඞ්ගතො ථලෙ තිට්ඨති බ්‍රාහ්මණො’’ති (සං. නි. 4.238; ඉතිවු. 69; පු. ප. 187).

සුඤ්ඤතාදිභෙදෙන අනෙකභෙදත්තා පාළියං ‘‘අනුත්තරෙසූ’’ති බහුවචනනිද්දෙසොති ‘‘අනුත්තරා විමොක්ඛා’’ති වත්වා පුන තෙසං සබ්බෙසම්පි අරහත්තභාවසාමඤ්ඤෙන ‘‘අරහත්තෙ’’ති වුත්තං. විසයෙ චෙතං භුම්මං. පත්ථනං පට්ඨපෙන්තස්සාති ‘‘අහො වතාහං අරහත්තං ලභෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං උපට්ඨපෙන්තස්ස, පත්ථෙන්තස්සාති අත්ථො. පට්ඨපෙන්තස්සාති චෙත්ථ හෙතුම්හි අන්තසද්දො. කථං පන අරහත්තවිසයා පත්ථනා උප්පජ්ජතීති? න කාචි අරහත්තං ආරම්මණං කත්වා පත්ථනා උප්පජ්ජති අනධිගතත්තා අවිසයභාවතො. පරිකප්පිතරූපං පන තං උද්දිස්ස පත්ථනා උප්පජ්ජති. ‘‘උප්පජ්ජති පිහාපච්චයා’’ති වුත්තං පරම්පරපච්චයතං සන්ධාය, උජුකං පන පච්චයභාවො නත්ථීති වුත්තං ‘‘න පත්ථනාය පට්ඨපනමූලකං උප්පජ්ජතී’’ති. ඉදං පන සෙවිතබ්බං දොමනස්සං අකුසලප්පහානස්ස කුසලාභිවුඩ්ඪියා ච නිමිත්තභාවතො. තෙනාහ භගවා – ‘‘දොමනස්සම්පාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බම්පි අසෙවිතබ්බම්පී’’ති (දී. නි. 2.359-362). තීහි මාසෙහි සම්පජ්ජනකා තෙමාසිකා. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉමස්මිං වාරෙති ඉමස්මිං පවාරණවාරෙ. විසුද්ධිපවාරණන්ති ‘‘පරිසුද්ධො අහ’’න්ති එවං පවත්තං විසුද්ධිපවාරණං. අරහන්තානමෙව හෙස පවාරණා.

න කදාචි පහාතබ්බස්ස පහායකතා අත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘න දොමනස්සෙන වා’’තිආදිං වත්වා පරියායෙනෙතං වුත්තං, තං විභාවෙන්තො ‘‘අයං පනා’’තිආදිමාහ. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං පරතො විත්ථාරෙන ආගමිස්සති. පටිපදං ගහෙත්වා පත්ථනං කත්වා පත්ථනං ඨපෙත්වා. පටිසඤ්චික්ඛතීති ඔවාදවසෙන අත්තානං සමුත්තෙජෙන්තො කථෙති. සීලෙන හීනට්ඨානන්ති අඤ්ඤෙහි අරහත්තාය පටිපජ්ජන්තෙහි සීලෙන හීනට්ඨානං කිං තුය්හං අත්ථීති අධිප්පායො. සුපරිසුද්ධන්ති අඛණ්ඩාදිභාවතො සුධොතජාතිමණි විය සුට්ඨු පරිසුද්ධං. සුපග්ගහිතන්ති කදාචිපි සඞ්කොචාභාවතො වීරියං සුට්ඨු පග්ගහිතං. පඤ්ඤාති විපස්සනාපඤ්ඤා පටිපක්ඛෙහි අනධිභූතතාය අකුණ්ඨා තික්ඛවිසදා සඞ්ඛාරානං සම්මසනෙ සූරා හුත්වා වහති පවත්තති. පරියායෙනාති තස්ස දොමනස්සස්ස අරහත්තුපනිස්සයතාපරියායෙන. ආරම්මණවසෙන අනුසයනං ඉධාධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘න තං ආරබ්භ උප්පජ්ජතී’’ති. අනුප්පජ්ජනමෙත්ථ පහානං නාමාති වුත්තං ‘‘පහීනොව තත්ථ පටිඝානුසයොති අත්ථො’’ති. තතියජ්ඣානෙන වික්ඛම්භෙතබ්බා අවිජ්ජා, සා එව අරියමග්ගෙන සමුච්ඡින්දීයතීති ‘‘අවිජ්ජානුසයං වික්ඛම්භෙත්වා’’තිආදි වුත්තං, අනුසයසදිසතාය වා. ‘‘රාගානුසයං වික්ඛම්භෙත්වා’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. චතුත්ථජ්ඣානෙ නානුසෙති නාම තත්ථ කාතබ්බකිච්චාකරණතො.

466. තස්මාති පච්චනීකත්තා සභාවතො කිච්චතො පච්චයතො චාති අධිප්පායො. විසභාගපටිභාගො කථිතො ‘‘කණ්හසුක්කසප්පටිභාගා ධම්මා’’තිආදීසු විය. අන්ධකාරාති අන්ධකාරසදිසා අප්පකා සභාවතො. අවිභූතා අපාකටා අනොළාරිකභාවතො. තතො එව දුද්දීපනා දුවිඤ්ඤාපනා. තාදිසාවාති උපෙක්ඛාසදිසාව. යථා උපෙක්ඛා සුඛදුක්ඛානි විය න ඔළාරිකා, එවං අවිජ්ජා රාගදොසා විය න ඔළාරිකා. අථ ඛො අන්ධකාරා අවිභූතා දුද්දීපනා දුවිඤ්ඤාපනාති අත්ථො. සභාගපටිභාගො කථිතො ‘‘පණිධි පටිඝොසො’’තිආදීසු විය. යත්තකෙසු ඨානෙසූති දුක්ඛාදීසු යත්තකෙසු ඨානෙසු, යත්ථ වා ඤෙය්‍යට්ඨානෙසු. විසභාගපටිභාගොති අන්ධකාරස්ස විය ආලොකො විඝාතකපටිභාගො. විජ්ජාති මග්ගඤාණං අධිප්පෙතං, විමුත්තීති ඵලන්ති ආහ ‘‘උභොපෙතෙ ධම්මා අනාසවා’’ති. අනාසවට්ඨෙනාතිආදීසු පණීතට්ඨෙනාතිපි වත්තබ්බං. සොපි හි විමුත්තිනිබ්බානානං සාධාරණො, විමුත්තියා අසඞ්ඛතට්ඨෙන නිබ්බානස්ස විසභාගතාපි ලබ්භතෙව. පඤ්හං අතික්කමිත්වා ගතොසි, අපුච්ඡිතබ්බං පුච්ඡන්තොති අධිප්පායො. පඤ්හානං පරිච්ඡෙදපමාණං ගහෙතුං යුත්තට්ඨානෙ අට්ඨත්වා තතො පරං පුච්ඡන්තො නාසක්ඛි පඤ්හානං පරියන්තං ගහෙතුං. අප්පටිභාගධම්මස්සාති නිප්පරියායතො සභාගපටිභාගෙන අප්පටිභාගධම්මස්ස. අනාගතාදිපරියායෙන නිබ්බානස්ස සභාගපටිභාගො වුත්තො, විසභාගෙ ච අත්ථෙව සඞ්ඛතධම්මා, තස්මා නිප්පරියායතො කිඤ්චි සභාගපටිභාගං සන්ධාය පුච්ඡතීති කත්වා ‘‘අච්චයාසී’’තිආදි වුත්තං. අසඞ්ඛතස්ස හි අප්පතිට්ඨස්ස එකන්තනිච්චස්ස සතො නිබ්බානස්ස කුතො නිප්පරියායෙන සභාගස්ස සම්භවො. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානං නාමෙත’’න්තිආදි.

විරද්ධොති එත්ථ සභාගපටිභාගං පුච්ඡිස්සාමීති නිච්ඡයාභාවතො පුච්ඡිතමත්ථං විරජ්ඣිත්වාව පුච්ඡි, න අජානිත්වාති අත්ථො. එතෙන හෙට්ඨා සබ්බපුච්ඡා දිට්ඨසංසන්දනනයෙන ජානිත්වාව පවත්තාති දීපිතං හොති. ථෙරී පන තං තං පුච්ඡිතමත්ථං සභාවතො විභාවෙන්තී සත්ථු දෙසනාඤාණං අනුගන්ත්වාව විස්සජ්ජෙසි. නිබ්බානොගධන්ති නිබ්බානං ඔගාහිත්වා ඨිතං නිබ්බානන්තොගධං. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානබ්භන්තරං නිබ්බානං අනුපවිට්ඨ’’න්ති. අස්සාති බ්‍රහ්මචරියස්ස.

467. පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතාති එත්ථ වුත්තපණ්ඩිච්චං දස්සෙතුං ‘‘ධාතුකුසලා’’තිආදි වුත්තං. තෙනෙවාහ – ‘‘කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ, පණ්ඩිතො හොති? යතො ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු ධාතුකුසලො ච හොති, ආයතනකුසලො ච පටිච්චසමුප්පාදකුසලො ච ඨානාට්ඨානකුසලො ච. එත්තාවතා නු ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු පණ්ඩිතො හොතී’’ති (ම. නි. 3.124). පඤ්ඤාමහත්තං නාම ථෙරියා අසෙක්ඛප්පටිසම්භිදප්පත්තාය පටිසම්භිදායො පූරෙත්වා ඨිතතාති තං දස්සෙතුං ‘‘මහන්තෙ අත්ථෙ’’තිආදි වුත්තං. රාජයුත්තෙහීති රඤ්ඤො කම්මෙ නියුත්තපුරිසෙහි. ආහච්චවචනෙනාති සත්ථාරා කරණාදීනි ආහනිත්වා පවත්තිතවචනෙන. යදෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

චූළවෙදල්ලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.