5. චූළධම්මසමාදානසුත්තවණ්ණනා
468. ධම්මොති ගහිතගහණානීති ධම්මො වා හොතු ඉතරො වා, ධම්මොති පග්ගහිතග්ගාහප්පවත්තා චරියාව. ආයූහනක්ඛණෙති තස්ස ධම්මොති ගහිතස්ස පවත්තනක්ඛණෙ. සුඛන්ති අකිච්ඡං. තෙනාහ ‘‘සුකර’’න්ති. දුක්ඛවිපාකන්ති අනිට්ඨඵලවිපච්චනං.
469. යථා චක්ඛාදීනං පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං යථාසකං විසයග්ගහණං සභාවසිද්ධං, එවං මනසොපි. තෙ ච විසයා ඉට්ඨාකාරතො ගහණෙ න කොචි දොසො, පුරිසත්තභාවෙ න ච තෙ දොසං පවත්තෙන්තීති අයං තෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං ලද්ධීති ආහ ‘‘වත්ථුකාමෙසුපි කිලෙසකාමෙසුපි දොසො නත්ථී’’ති, අස්සාදෙත්වා විසයපරිභොගෙ නත්ථි ආදීනවො, තප්පච්චයා න කොචි අන්තරායොති අධිප්පායො. පාතබ්‍යතං ආපජ්ජන්තීති පරිභුඤ්ජනකතං උපගච්ඡන්ති. පරිභොගත්ථො හි අයං පා-සද්දො කත්තුසාධනො ච තබ්‍ය-සද්දො, යථාරුචි පරිභුඤ්ජන්තීති අත්ථො. කිලෙසකාමොපි අස්සාදියමානො වත්ථුකාමන්තොගධොයෙව, කිලෙසකාමවසෙන පන නෙසං අස්සාදෙතබ්බතාති ආහ ‘‘වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමෙන පාතබ්‍යත’’න්ති. කිලෙසකාමෙනාති කරණත්ථෙ කරණවචනං. පාතබ්‍යතං පරිභුඤ්ජිතබ්බතන්ති එත්ථාපි කත්තුවසෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. මොළිං කත්වාති වෙණිබන්ධවසෙන මොළිං කත්වා. තාපසපරිබ්බාජිකාහීති තාපසපබ්බජ්ජූපගතාහි. පරිඤ්ඤං පඤ්ඤපෙන්තීති ඉදං ‘‘පහානමාහංසූ’’ති පදස්සෙව වෙවචනන්ති ‘‘පහානං සමතික්කමං පඤ්ඤපෙන්තී’’ති වුත්තං. තෙන කාමා නාමෙතෙ අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මාති යාථාවතො පරිජානනං ඉධ ‘‘පහාන’’න්ති අධිප්පෙතං, න විනාභාවමත්තන්ති දස්සෙති. මාලුවාසිපාටිකාති මාලුවාවිදලං මාලුවාඵලෙ පොට්ටලිකා. සන්තාසං ආපජ්ජෙය්‍යාති සාලෙ අධිවත්ථදෙවතාය පවත්තිං ගහෙත්වා වුත්තං. තදා හි තස්සා එවං හොති. කොවිළාරපත්තසදිසෙහීති මහාකොවිළාරපත්තසණ්ඨානෙහි. සණ්ඨානවසෙන හෙතං වුත්තං, මාලුවාපත්තා පන කොවිළාරපත්තෙහි මහන්තතරානි චෙව ඝනතරානි ච හොන්ති. විපුලබහුඝනගරුපත්තතාය මහන්තං භාරං ජනෙත්වා. සාති මාලුවාලතා. ඔඝනන්ති හෙට්ඨතො ඔලම්බනහෙතුභූතං ඝනභාවං.
අන්ධවනසුභගවනග්ගහණං තෙසං අභිලක්ඛිතභාවතො. නාළිකෙරාදීසු තිණජාතීසු. ඛාදනුපලක්ඛණං උපචිකානං උට්ඨහනග්ගහණන්ති ආහ ‘‘උට්ඨහෙය්‍යු’’න්ති. කෙළිං කරොන්තී වියාති විලම්බනනදී විය කෙළිං කරොන්තී. ඉදානි අහං තං අජ්ඣොත්ථරින්ති පමොදමානා විය ඉතො චිතො ච විප්ඵන්දමානා විලම්බන්තී. සම්ඵස්සොපි සුඛො මුදුතලුණකොමලභාවතො. දස්සනම්පි සුඛං ඝනබහලපත්තසංහතතාය. සොමනස්සජාතාති පුබ්බෙ අනුස්සවවසෙන භවනවිනාසභයා සන්තාසං ආපජ්ජි, ඉදානි තස්සා සම්පත්තිදස්සනෙන පලොභිතා සොමනස්සජාතා අහොසි.
විටභිං කරෙය්‍යාති ආතානවිතානවසෙන ජටෙන්තී ජාලං කරෙය්‍ය. තථාභූතා ච ඝනපත්තසඤ්ඡන්නතාය ඡත්තසදිසී හොතීති ආහ ‘‘ඡත්තාකාරෙන තිට්ඨෙය්‍යා’’ති. සකලං රුක්ඛන්ති උපරි සබ්බසාඛාපසාඛං සබ්බරුක්ඛං. භස්සමානාති පලිවෙඨනවසෙනෙව ඔතරමානා. යාව මූලා ඔතිණ්ණසාඛාහීති මාලුවා භාරෙන ඔනමිත්වා රුක්ඛස්ස යාව මූලා ඔතිණ්ණසාඛාහි පුන අභිරුහමානා. සබ්බසාඛාති හෙට්ඨා මජ්ඣෙ උපරි චාති සබ්බාපි සාඛායො පලිවෙඨෙන්තී. සංසිබ්බිත්වා ජාලසන්තානකනියාමෙන ජටෙත්වා. එවං අපරාපරං සංසිබ්බනෙන අජ්ඣොත්ථරන්තී. සබ්බසාඛා හෙට්ඨා කත්වා සයං උපරි ඨත්වා මහාභාරභාවෙන වාතෙ වා වායන්තෙ දෙවෙ වා වස්සන්තෙ පදාලෙය්‍ය. සාඛට්ඨකවිමානන්ති සාඛාපටිබද්ධං විමානං. යස්මා ඉධ සත්ථාරා ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා භූතපුබ්බමෙව වත්ථු උපමාභාවෙන ආහටං, තස්මා ‘‘ඉදං පන විමාන’’න්තිආදි වුත්තං.
471. බහලරාගසභාවොති පච්චවෙක්ඛණාහි නීහරිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය බලවා හුත්වා අභිභවනරාගධාතුකො. රාගජන්ති රාගනිමිත්තජාතං. දිට්ඨෙ දිට්ඨෙ ආරම්මණෙති දිට්ඨෙ දිට්ඨෙ විසභාගාරම්මණෙ. නිමිත්තං ගණ්හාතීති කිලෙසුප්පත්තියා කාරණභූතං අනුබ්‍යඤ්ජනසො නිමිත්තං ගණ්හාති, සික්ඛාගාරවෙන පන කිලෙසෙහි නිස්සිතං මග්ගං න පටිපජ්ජති, තතො එව ආචරියුපජ්ඣායෙහි ආණත්තං දණ්ඩකම්මං කරොතෙව. තෙනාහ ‘‘න ත්වෙව වීතික්කමං කරොතී’’ති. හත්ථපරාමාසාදීනීති – ‘‘එහි තාව තයා වුත්තං මයා වුත්තඤ්ච අමුත්‍ර ගන්ත්වා වීමංසිස්සාමා’’තිආදිනා හත්ථග්ගහණාදීනි කරොන්තො, න කරුණාමෙත්තානිදානවසෙන. මොහජාතිකොති බහලමොහසභාවො.
472. කම්මනියාමෙනාති පුරිමජාතිසිද්ධෙන ලොභුස්සදතාදිනියමිතෙන කම්මනියාමෙන. ඉදානි තං ලොභුස්සදතාදිං විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘යස්ස හී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ කම්මායූහනක්ඛණෙති කම්මකරණවෙලාය. ලොභො බලවාති තජ්ජාය සාමග්ගියා සාමත්ථියතො ලොභො අධිකො හොති. අලොභො මන්දොති තප්පටිපක්ඛො අලොභො දුබ්බලො හොති. කථං පනෙතෙ ලොභාලොභා අඤ්ඤමඤ්ඤං උජුවිපච්චනීකභූතා එකක්ඛණෙ පවත්තන්ති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං ‘‘එකක්ඛණෙ පවත්තන්තී’’ති, නිකන්තික්ඛණං පන ආයූහනක්ඛණමෙව කත්වා එවං වුත්තං. එස නයො සෙසෙසු. පරියාදාතුන්ති අභිභවිතුං න සක්කොති. යො හි ‘‘එවංසුන්දරං එවංවිපුලං එවංමහග්ඝඤ්ච න සක්කා පරස්ස දාතු’’න්තිආදිනා අමුත්තචාගතාදිවසෙන පවත්තාය චෙතනාය සම්පයුත්තො අලොභො සම්මදෙව ලොභං පරියාදාතුං න සක්කොති. දොසමොහානං අනුප්පත්තියං තාදිසපච්චයලාභෙනෙව අදොසාමොහා බලවන්තො. තස්මාති ලොභාදොසාමොහානං බලවභාවතො අලොභදොසමොහානඤ්ච දුබ්බලභාවතොති වුත්තමෙව කාරණං පච්චාමසති. සොති තංසමඞ්ගී. තෙන කම්මෙනාති තෙන ලොභාදිඋපනිස්සයවතා කුසලකම්මුනා. සුඛසීලොති සඛිලො. තමෙවත්ථං අක්කොධනොති පරියායෙන වදති.
මන්දා අලොභාදොසා ලොභදොසෙ පරියාදාතුං න සක්කොන්ති, අමොහො පන බලවා මොහං පරියාදාතුං සක්කොතීති එවං යථාරහං පඨමවාරෙ වුත්තනයෙනෙව අතිදෙසත්ථො වෙදිතබ්බො. පුරිමනයෙනෙවාති පුබ්බෙ වුත්තනයානුසාරෙන. දුට්ඨොති කොධනො. දන්ධොති මන්දමඤ්ඤො. සුඛසීලකොති සුඛසීලො.
එත්ථ ච ලොභවසෙන, දොසමොහ-ලොභදොස-ලොභමොහ-දොසමොහ-ලොභදොසමොහවසෙනාති තයො එකකා, තයො දුකා, එකො තිකොති ලොභාදිඋස්සදවසෙන අකුසලපක්ඛෙ එව සත්ත වාරා, තථා කුසලපක්ඛෙ අලොභාදිඋස්සදවසෙනාති චුද්දස වාරා ලබ්භන්ති. තත්ථ අලොභදොසමොහා, අලොභාදොසමොහා, අලොභදොසාමොහා බලවන්තොති ආගතෙහි කුසලපක්ඛෙ තතියදුතියපඨමවාරෙහි දොසුස්සදමොහුස්සදදොසමොහුස්සදවාරා ගහිතා එව හොන්ති. තථා අකුසලපක්ඛෙ ලොභාදොසාමොහා, ලොභදොසාමොහා, ලොභාදොසමොහා බලවන්තොති ආගතෙහි තතියදුතියපඨමවාරෙහි අදොසුස්සදඅමොහුස්සදඅදොසාමොහුස්සදවාරා ගහිතා එවාති අකුසලකුසලපක්ඛෙසු තයො තයො වාරෙ අන්තොගධෙ කත්වා අට්ඨෙව වාරා දස්සිතා. යෙ පන උභයසම්මිස්සතාවසෙන ලොභාලොභුස්සදවාරාදයො අපරෙ එකූනපඤ්ඤාස වාරා කාමං දස්සෙතබ්බා, තෙසං අසම්භවතො එව න දස්සිතා. න හි ‘‘එකස්මිං සන්තානෙ අන්තරෙන අවත්ථන්තරං ලොභො ච බලවා අලොභො චා’’තිආදි යුජ්ජති. පටිපක්ඛවසෙන වාපි එතෙසං බලවදුබ්බලභාවො සහජාතධම්මවසෙන වා. තත්ථ ලොභස්ස තාව පටිපක්ඛවසෙන අනභිභූතතාය බලවභාවො, තථා දොසමොහානං අදොසාමොහෙහි. අලොභාදීනං පන ලොභාදිඅනභිභවනතො. සබ්බෙසඤ්ච සමානජාතියසමධිභුය්‍ය පවත්තිවසෙන සහජාතධම්මතො බලවභාවො. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං (ම. නි. අට්ඨ. 2.472) – ‘‘ලොභො බලවා, අලොභො මන්දො. අදොසාමොහා බලවන්තො, දොසමොහා මන්දා’’තිආදි, සො ච නෙසං මන්දබලවභාවො පුරිමූපනිස්සයතො තථා ආසයස්ස පරිභාවිතතාය වෙදිතබ්බො. තෙනෙවාහ ‘‘කම්මනියාමෙනා’’ති. සෙසං වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති.
චූළධම්මසමාදානසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.