6. මහාසච්චකසුත්තවණ්ණනා

364. එකං සමයං භගවා වෙසාලියං විහරතීති ඉමිනා තදා භගවතො වෙසාලියං නිවාසපරිච්ඡින්නො පුබ්බණ්හාදිභෙදො සබ්බො සමයො සාධාරණතො ගහිතො, තථා තෙන ඛො පන සමයෙනාති ච ඉමිනා. පුබ්බණ්හසමයන්ති පන ඉමිනා තබ්බිසෙසො, යො භික්ඛාචාරත්ථාය පච්චවෙක්ඛණකාලො. අට්ඨකථායං පන ‘‘තීහි පදෙහි එකොව සමයො වුත්තො’’ති වුත්තං විසෙසස්ස සාමඤ්ඤන්තොගධත්තා. මුඛධොවනස්ස පුබ්බකාලකිරියාභාවසාමඤ්ඤතො වුත්තං ‘‘මුඛං ධොවිත්වා’’ති. මුඛං ධොවිත්වා එව හි වාසධුරො චෙ, වෙලං සල්ලක්ඛෙත්වා යථාචිණ්ණං භාවනානුයොගං, ගන්ථධුරො චෙ, ගන්ථපරිචයෙ කතිපයෙ නිසජ්ජවාරෙ අනුයුඤ්ජිත්වා පත්තචීවරං ආදාය විතක්කමාළං උපගච්ඡති.

කාරණං යුත්තං, අනුච්ඡවිකන්ති අත්ථො. පුබ්බෙ යථාචින්තිතං පඤ්හං අපුච්ඡිත්වා අඤ්ඤං පුච්ඡන්තො මග්ගං ඨපෙත්වා උම්මග්ගතො පරිවත්තෙන්තො විය හොතීති ආහ ‘‘පස්සෙන තාව පරිහරන්තො’’ති.

365. ඌරුක්ඛම්භොපි නාම භවිස්සතීති එත්ථ නාම-සද්දො විම්හයත්ථොති කත්වා වුත්තං ‘‘විම්හයත්ථවසෙනා’’තිආදි. ‘‘අන්ධො නාම පබ්බතං අභිරුහිස්සතී’’තිආදීසු විය විම්හයවාචීසද්දයොගෙන හි ‘‘භවිස්සතී’’ති අනාගතවචනං. කායන්වයන්ති කායානුගතං. ‘‘අයම්පි ඛො කායො එවංධම්මො එවංභාවී එවංඅනතීතො’’තිආදිනා (දී. නි. 2.379; ම. නි. 1.112; ම. නි. 3.154) කායස්ස අසුභානිච්චාදිතාය අනුපස්සනා කායභාවනාති ආහ ‘‘කායභාවනාති පන විපස්සනා වුච්චතී’’ති. අනාගතරූපන්ති අභීතෙ අත්ථෙ අනාගතසද්දාරොපනං අනාගතප්පයොගො න සමෙති. අත්ථොපීති ‘‘ඌරුක්ඛම්භොපි නාම භවිස්සතී’’ති වුත්තඅත්ථොපි න සමෙති. අයන්ති අත්තකිලමථානුයොගො. තෙසන්ති නිගණ්ඨානං.

366. අත්තනො අධිප්පෙතකායභාවනං විත්ථාරෙන්තො විත්ථාරතො දස්සෙන්තො යෙ තං අනුයුත්තා, තෙ නාමගොත්තතො විභාවෙන්තො ‘‘නන්දො වච්ඡො’’තිආදිමාහ. කිලිට්ඨතපානන්ති කායස්ස කිලෙසනතපානං පුග්ගලානං. ජාතමෙදන්ති මෙදභාවාපත්තිවසෙන උප්පන්නමෙදං. පුරිමං පහායාති කාලපරිච්ඡෙදෙන අනාහාරඅප්පාහාරතාදිවසෙන කායස්ස අපචිනනං ඛෙදනං පරිච්චජිත්වා. කායභාවනා පන න පඤ්ඤායතීති නියමං පරමත්ථතො කායභාවනාපි තව ඤාණෙන න ඤායති, සෙසතොපි න දිස්සති.

367. ඉමස්මිං පන ඨානෙති ‘‘කායභාවනම්පි ඛො ත්වං, අග්ගිවෙස්සන, න අඤ්ඤාසි, කුතො පන ත්වං චිත්තභාවනං ජානිස්සසී’’ති ඉමස්මිං ඨානෙ. තථා ‘‘යො ත්වං එවං ඔළාරිකං දුබ්බලං කායභාවනං න ජානාසි, සො ත්වං කුතො සන්තසුඛුමං චිත්තභාවනං ජානිස්සසී’’ති එතස්මිං අත්ථවණ්ණනාඨානෙ. අබුද්ධවචනං නාමෙතං පදන්ති කායභාවනාසඤ්ඤිතවිපස්සනාතො චිත්තභාවනා සන්තා, විපස්සනා පන පාදකජ්ඣානතො ඔළාරිකා චෙව දුබ්බලා චාති අයඤ්ච එතස්ස පදස්ස අත්ථො. ‘‘අබුද්ධවචනං නාමෙතං වචනං සියා’’ති වත්වා ථෙරො පක්කමිතුං ආරභති. අථ නං මහාසීවත්ථෙරො ‘‘විපස්සනා නාමෙසා න ආදිතො සුබ්‍රූහිතා බලවතී තික්ඛා විසදා හොති, තස්මා තරුණවසෙනායමත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති දස්සෙන්තො ‘‘දිස්සති, භික්ඛවෙ’’ති සුත්තපදං (සං. නි. 2.62) ආහරි. තත්ථ ආදානන්ති පටිසන්ධි. නික්ඛෙපනන්ති චුති. ඔළාරිකන්ති අරූපධම්මෙහි දුට්ඨුල්ලභාවත්තා ඔළාරිකං. කායන්ති චතුසන්තතිරූපසමූහභූතං කායං. ඔළාරිකන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො, ඔළාරිකාකාරෙනාති අත්ථො. තෙනෙව වුත්තං ‘‘ආදානම්පි නික්ඛෙපනම්පී’’ති.

368. සුඛසාරාගෙන සමන්නාගතොති සුඛවෙදනාය බලවතරරාගෙන සමඞ්ගීභූතො. පට්ඨානෙ පටිසිද්ධා අවචනෙනෙව. තස්මාති සුඛෙ ඨිතෙ එව දුක්ඛස්සානුප්පජ්ජනතො. එවං වුත්තන්ති ‘‘සුඛාය වෙදනාය නිරොධා උප්පජ්ජති දුක්ඛා වෙදනා’’ති එවං වුත්තං, න අනන්තරාව උප්පජ්ජනතො. ඛෙපෙත්වාති කුසලානි ඛෙපෙත්වා. ගණ්හිත්වා අත්තනො එව ඔකාසං ගහෙත්වා. උභතොපක්ඛං හුත්වාති ‘‘කදාචි සුඛවෙදනා, කදාචි දුක්ඛවෙදනා’’ති පක්ඛද්වයවසෙනපි වෙදනා චිත්තස්ස පරියාදාය හොති යථාක්කමං අභාවිතකායස්ස අභාවිතචිත්තස්ස.

369. විපස්සනා ච සුඛස්ස පච්චනීකාති සුක්ඛවිපස්සකස්සආදිකම්මිකස්ස මහාභූතපරිග්ගහාදිකාලෙ බහි චිත්තචාරං නිසෙධෙත්වා කම්මට්ඨානෙ එව සතිං සංහරන්තස්ස අලද්ධස්සාදං කායසුඛං න වින්දති, සම්බාධෙ වජෙ සන්නිරුද්ධො ගොගණො විය විහඤ්ඤති විප්ඵන්දති, අච්චාසන්නහෙතුකඤ්ච සරීරෙ දුක්ඛං උප්පජ්ජතෙව. තෙන වුත්තං ‘‘දුක්ඛස්ස ආසන්නා’’ති. තෙනාහ ‘‘විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා’’තිආදි. අද්ධානෙ ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙති මහාභූතපරිග්ගහාදිවසෙන කාලෙ ගච්ඡන්තෙ. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං සරීරපදෙසෙ. දුක්ඛං දූරාපගතං හොති සමාපත්තිබලෙන වික්ඛම්භිතත්තා අප්පනාභාවතො. අනප්පකං විපුලං. සුඛන්ති ඣානසුඛං. ඔක්කමතීති ඣානසමුට්ඨානපණීතරූපවසෙන රූපකායං අනුපවිසති, නාමකායොක්කමනෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. කායපස්සද්ධිකම්මිකස්සපි සම්මසනභාවනා පට්ඨපෙත්වා නිසින්නස්ස කස්සචි ආදිතොව කායකිලමථචිත්තුපඝාතාපි සම්භවන්ති, සමාධිස්ස පන අපච්චනීකත්තා සිනිද්ධභාවතො ච න සුක්ඛවිපස්සනා විය සුඛස්ස විපච්චනීකො, අනුක්කමෙන ච දුක්ඛං වික්ඛම්භෙතීති ආහ ‘‘යථා සමාධී’’ති. යථා සමාධි, විපස්සනාය පනෙතං නත්ථීති ආහ ‘‘න ච තථා විපස්සනා’’ති. තෙන වුත්තන්ති යස්මා විපස්සනා සුඛස්ස පච්චනීකා, සා ච කායභාවනා, තෙන වුත්තං ‘‘උප්පන්නාපි සුඛා වෙදනා චිත්තං න පරියාදාය තිට්ඨති, භාවිතත්තා කායස්සා’’ති. තථා යස්මා සමාධි දුක්ඛස්ස පච්චනීකො, සො ච චිත්තභාවනා, තෙන වුත්තං ‘‘උප්පන්නාපි දුක්ඛා වෙදනා චිත්තං න පරියාදාය තිට්ඨති, භාවිතත්තා චිත්තස්සා’’ති යොජනා.

370. ගුණෙ ඝට්ටෙත්වාති අපදෙසෙන විනා සමීපමෙව නෙත්වා. තං වත මම චිත්තං උප්පන්නා සුඛා වෙදනා පරියාදාය ඨස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජතීති යොජනා.

371. කිං න භවිස්සති, සුඛාපි දුක්ඛාපි වෙදනා යථාපච්චයං උප්පජ්ජතෙවාති අත්ථො. තමත්ථන්ති සුඛදුක්ඛවෙදනානං උප්පත්තියා අත්තනො චිත්තස්ස අනභිභවනීයතාසඞ්ඛාතං අත්ථං. තත්ථ තාව පාසරාසිසුත්තෙ බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසජ්ජා ‘‘තත්ථෙව නිසීදි’’න්ති වුත්තා. ඉධ මහාසච්චකසුත්තෙ දුක්කරකාරිකාය දුක්කරචරණෙ නිසජ්ජා ‘‘තත්ථෙව නිසීදි’’න්ති වුත්තා.

374. ඡන්දකරණවසෙනාති තණ්හායනවසෙනාති අත්ථො. සිනෙහකරණවසෙනාති සිනෙහනවසෙන. මුච්ඡාකරණවසෙනාති මොහනවසෙන පමාදාපාදනෙන. විපාසාකරණවසෙනාති පාතුකම්‍යතාවසෙන. අනුදහනවසෙනාති රාගග්ගිනා අනුදහනවසෙන. ලොකුත්තරමග්ගවෙවචනමෙව වට්ටනිස්සරණස්ස අධිප්පෙතත්තා.

අල්ලග්ගහණෙන කිලෙසානං අසමුච්ඡින්නභාවං දස්සෙති, සස්නෙහග්ගහණෙන අවික්ඛම්භිතභාවං, උදකෙ පක්ඛිත්තභාවග්ගහණෙන සමුදාචාරාවත්ථං, උදුම්බරකට්ඨග්ගහණෙන අත්තභාවස්ස අසාරකත්තං. ඉමිනාව නයෙනාති ‘‘අල්ලං උදුම්බරකට්ඨ’’න්තිආදිනා වුත්තනයෙන. සපුත්තභරියපබ්බජ්ජායාති පුත්තභරියෙහි සද්ධිං කතපරිබ්බාජකපබ්බජ්ජාවසෙන වෙදිතබ්බා. කුටීචකබහූදකහංස-පරමහංසාදිභෙදා බ්‍රාහ්මණපබ්බජ්ජා.

376. කුතොපි ඉමස්ස ආපොසිනෙහො නත්ථීති කොළාපං. තෙනාහ ‘‘ඡින්නසිනෙහං නිරාප’’න්ති. කොළන්ති වා සුක්ඛකලිඞ්ගරං වුච්චති, කොළං කොළභාවං ආපන්නන්ති කොළාපං. පටිපන්නස්ස උපක්කමමහත්තනිස්සිතතා පකතියා කිලෙසෙහි අනභිභූතතාය. අතින්තතා පටිපක්ඛභාවනාය. තථා හි සුක්ඛකොළාපභාවො, ආරකා උදකා ථලෙ නික්ඛිත්තභාවො ච නිදස්සිතො. ඔපක්කමිකාහීති කිලෙසඅතිනිග්ගණ්හනුපක්කමප්පභවාහි. වෙදනාහීති පටිපත්තිවෙදනාහි. දුක්ඛා පටිපදා හි ඉධාධිප්පෙතා.

377. කිං පන න සමත්ථො, යතො එවං පරෙහි චින්තිතුම්පි අසක්කුණෙය්‍යං දුක්කරචරියං ඡබ්බස්සානි අකාසීති අධිප්පායො. කත්වාපි අකත්වාපි සමත්ථොව කාරණස්ස නිප්ඵන්නත්තා. ‘‘යථාපි සබ්බෙසම්පි ඛො බොධිසත්තානං චරිමභවෙ අන්තමසො සත්තාහමත්තම්පි ධම්මතාවසෙන දුක්කරචරියා හොතියෙව, එවං භගවා සමත්ථො දුක්කරචරියං කාතුං, එවඤ්ච නං අකාසි, න පන තාය බුද්ධො ජාතො, අථ ඛො මජ්ඣිමාය එව පටිපත්තියා’’ති තස්සා බ්‍යතිරෙකමුඛෙන සදෙවකස්ස ලොකස්ස බොධාය අමග්ගභාවදීපනත්ථං, ඉමස්ස පන භගවතො කම්මවිපාකවසෙන ඡබ්බස්සානි දුක්කරචරියා අහොසි. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘අවචාහං ජොතිපාලො, කස්සපං සුගතං තදා;

කුතො නු බොධි මුණ්ඩස්ස, බොධි පරමදුල්ලභා.

තෙන කම්මවිපාකෙන, අචරිං දුක්කරං බහුං;

ඡබ්බස්සානුරුවෙලායං, තතො බොධිමපාපුණිං.

නාහං එතෙන මග්ගෙන, පාපුණිං බොධිමුත්තමං;

කුමග්ගෙන ගවෙසිස්සං, පුබ්බකම්මෙන වාරිතො’’ති.

දුක්කරචරියාය බොධාය අමග්ගභාවදස්සනත්ථං දුක්කරචරියං අකාසීති කෙචි. අථ වා ලොකනාථස්ස අත්තනො පරක්කමසම්පත්තිදස්සනත්ථාය දුක්කරචරියා. පණීතාධිමුත්තියා හි පරමුක්කංසගතභාවතො අභිනීහාරානුරූපං සම්බොධියං තිබ්බඡන්දතාය සිඛාප්පත්තියා තදත්ථං ඊදිසම්පි නාම දුක්කරචරියං අකාසීති ලොකෙ අත්තනො වීරියානුභාවං විභාවෙතුං – ‘‘සො ච මෙ පච්ඡා පීතිසොමනස්සාවහො භවිස්සතී’’ති ලොකනාථො දුක්කරචරියං අකාසි. තෙනාහ ‘‘සදෙවකස්ස ලොකස්සා’’තිආදි. තත්ථ වීරියනිම්මථනගුණොති වීරියස්ස සංවඩ්ඪනසම්පාදනගුණො. යථාවුත්තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘පාසාදෙ’’තිආදි වුත්තං. සඞ්ගාමෙ ද්වෙ තයො සම්පහාරෙති ද්වික්ඛත්තුං තික්ඛත්තුං වා පරසෙනාය පහාරපයොගෙ. පධානවීරියන්ති සම්මප්පධානෙහි ආසෙවනවීරියං, සබ්බං වා පුබ්බභාගවීරියං.

අභිදන්තන්ති අභිභවනදන්තං, උපරිදන්තන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘උපරිදන්ත’’න්ති. සො හි ඉතරං මුසලං විය උදුක්ඛලං විසෙසතො කස්සචි ඛාදනකාලෙ අභිභුය්‍ය වත්තති. කුසලචිත්තෙනාති බලවසම්මාසඞ්කප්පයුත්තෙන කුසලචිත්තෙන. අකුසලචිත්තන්ති කාමවිතක්කාදිසහිතං අකුසලචිත්තං. අකුසලචිත්තස්ස පවත්තිතුං අප්පදානං නිග්ගහො. තංතංපටික්ඛෙපවසෙන විනොදනං අභිනිප්පීළනං. වීරියතාපෙන වික්ඛම්භනං අභිසන්තාපනං. සදරථොති සපරිළාහො. පධානෙනාති පදහනෙන, කායස්ස කිලමථුප්පාදකෙන වීරියෙනාති අත්ථො. විද්ධස්සාති තුදස්ස. සතොති සමානස්ස.

378. සීසවෙඨනන්ති සීසං රජ්ජුයා බන්ධිත්වා දණ්ඩකෙන පරිවත්තකවෙඨනං. අරහන්තො නාම එවරූපා හොන්තීති ඉමිනා යථායං, එවං විසඤ්ඤීභූතාපි හුත්වා විහරන්තීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘මතකසදිසා’’ති, වෙදනාප්පත්තා විය හොන්තීති අත්ථො. සුපිනප්පටිග්ගහණතො පට්ඨායාති පටිසන්ධිග්ගහණෙ සෙතවාරණසුපිනං පස්සිත්වා බ්‍රාහ්මණෙහි බ්‍යාකතකාලතො පට්ඨාය.

379. ධම්මසරීරස්ස අරොගභාවෙන සාධූති මරිසනියොති මාරිසො, පියායනවචනමෙතං. තෙනාහ ‘‘සම්පියායමානා’’තිආදි. අජජ්ජිතන්ති එවං අභුඤ්ජිතං භකාරස්ස ජකාරාදෙසං කත්වා. තෙනාහ ‘‘අභොජන’’න්ති. එවං මා කරිත්ථාති ‘‘ලොමකූපෙහි අජ්ඣොහාරෙස්සාම අනුප්පවෙසෙස්සාමා’’ති යථා තුම්හෙහි වුත්තං, එවං මා කරිත්ථ. කස්මා? යාපෙස්සාමහන්ති අහඤ්ච යාවදත්ථං ආහාරමත්තං භුඤ්ජන්තො යථා යාපෙස්සාමි, එවං ආහාරං පටිසෙවිස්සාමි.

380-81. එතාව පරමන්ති එත්තකං පරමං, න ඉතො පරං ඔපක්කමිකදුක්ඛවෙදනාවෙදියනං අත්ථීති අත්ථො. රඤ්ඤො ගහෙතබ්බනඞ්ගලතො අඤ්ඤානි සන්ධාය ‘‘එකෙන ඌන’’න්ති වුත්තං. තං සුවණ්ණපරික්ඛතං, ඉතරානි රජතපරික්ඛතානි. තෙනාහ ‘‘අමච්චා එකෙනූනඅට්ඨසතරජතනඞ්ගලානී’’ති. ආළාරුදකසමාගමෙ ලද්ධජ්ඣානානි වට්ටපාදකානි, ආනාපානසමාධි පන කායගතාසතිපරියාපන්නත්තා සබ්බෙසඤ්ච බොධිසත්තානං විපස්සනාපාදකත්තා ‘‘බොධාය මග්ගො’’ති වුත්තො. බුජ්ඣනත්ථායාති චතුන්නං අරියසච්චානං, සබ්බස්සෙව වා ඤෙය්‍යධම්මස්ස අභිසම්බුජ්ඣනාය. සතියා අනුස්සරණකවිඤ්ඤාණං සතානුසාරිවිඤ්ඤාණං. කස්සා පන සතියාති තං දස්සෙතුං ‘‘නයිද’’න්තිආදි වුත්තං.

382. පච්චුපට්ඨිතාති තංතංවත්තකරණවසෙන පතිඋපට්ඨිතා උපට්ඨායකා. තෙනාහ ‘‘පණ්ණසාලා’’තිආදි. පච්චයබාහුල්ලිකොති පච්චයානං බාහුල්ලාය පටිපන්නො. ආවත්තොති පුබ්බෙ පච්චයගෙධප්පහානාය පටිපන්නො, ඉදානි තතො පටිනිවත්තො. තෙනාහ ‘‘රසගිද්ධො…පෙ… ආවත්තො’’ති. ධම්මනියාමෙනාති ධම්මතාය. තමෙව ධම්මතං දස්සෙතුං ‘‘බොධිසත්තස්සා’’තිආදිමාහ. බාරාණසිමෙව තත්ථාපි ච සබ්බබුද්ධානං අවිජහිතධම්මචක්කපවත්තනට්ඨානමෙව අගමංසු. පඤ්චවග්ගියා කිර විසාඛමාසස්ස අද්ධමාසියං ගතා. තෙනාහ ‘‘තෙසු ගතෙසු අඩ්ඪමාසං කායවිවෙකං ලභිත්වා’’ති.

387. ‘‘අද්ධාභොතො ගොතමස්ස සාවකාචිත්තභාවනානුයොගමනුයුත්තා විහරන්ති, නො කායභාවන’’න්ති ඉමං සන්ධායාහ ‘‘එකං පඤ්හං පුච්ඡි’’න්ති. ඉමං ධම්මදෙසනන්ති ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහ’’න්තිආදිකං ධම්මදෙසනං. අසල්ලීනො තණ්හාදිට්ඨිකිලෙසානං සමුච්ඡින්නත්තා තෙහි සබ්බසො න ලිත්තො. අනුපලිත්තොති තස්සෙව වෙවචනං තණ්හානන්දියා අභාවෙන. ගොචරජ්ඣත්තමෙවාති ගොචරජ්ඣත්තසඤ්ඤිතෙ ඵලසමාපත්තියා ආරම්මණෙ, නිබ්බානෙති අත්ථො. යං සන්ධාය පාළියං ‘‘පුරිමස්මිං සමාධිනිමිත්තෙ’’ති වුත්තං සන්නිසීදාපෙමීති ඵලසමාපත්තිසමාධිනා අච්චන්තසමාදානවසෙන චිත්තං සම්මදෙව නිසීදාපෙමි. පුබ්බාභොගෙනාති සමාපජ්ජනතො පුබ්බෙ පවත්තආභොගෙන. පරිච්ඡින්දිත්වාති සමාපජ්ජනක්ඛණං පරිච්ඡින්දිත්වා. තෙනාහ ‘‘සාධුකාර…පෙ… අවිච්ඡින්නෙයෙවා’’ති. එවමස්ස පරිච්ඡින්නකාලසමාපජ්ජනං යථාපරිච්ඡින්නකාලං වුට්ඨානඤ්ච බුද්ධානං න භාරියං වසීභාවස්ස තථාසුප්පගුණභාවතොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘බුද්ධානං හී’’තිආදි. ධම්මසම්පටිග්ගාහකානං අස්සාසවාරෙ වා. තදා හි දෙසියමානං ධම්මං උපධාරෙතුං න සක්කොන්ති, තස්මා තස්මිං ඛණෙ දෙසිතදෙසනා නිරත්ථකා සියා. න හි බුද්ධානං නිරත්ථකා කිරියා අත්ථි.

ඔකප්පනීයමෙතන්ති ‘‘තස්සා එව කථායා’’තිආදිනා වුත්තං අතිවිය අච්ඡරියගතං අට්ඨුප්පත්තිං සුත්වා ඊදිසී පටිපත්ති සම්මාසම්බුද්ධස්සෙව හොතීති උපවාදවසෙන වදති, න සභාවෙන. තෙනාහ ‘‘සත්ථරි පසාදමත්තම්පි න උප්පන්න’’න්ති. කායදරථොති පච්චයවිසෙසවසෙන රූපකායස්ස පරිස්සමාකාරො. උපාදින්නකෙති ඉන්ද්‍රියබද්ධෙ. අනුපාදින්නකෙති අනින්ද්‍රියබද්ධෙ. විකසන්ති සූරියරස්මිසම්ඵස්සෙන. තදභාවෙන මකුලානි හොන්ති. කෙසඤ්චි තින්තිනිකාදිරුක්ඛානං. පතිලීයන්ති නිස්සයරූපධම්මඅවිප්ඵාරිකතාය. අරූපධම්මතාය පඤ්චවිඤ්ඤාණානඤ්චෙව කිරියාමයවිඤ්ඤාණානඤ්ච අප්පවත්තිසඤ්ඤිතා අවිප්ඵාරිකතා හොති, යත්ථ නිද්දාසමඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘දරථවසෙන භවඞ්ගසොතඤ්ච ඉධ නිද්දාති අධිප්පෙත’’න්ති. තත්ථ දරථවසෙනාති දරථවසෙනෙව, න ථිනමිද්ධවසෙනාති අවධාරණං අවධාරණඵලඤ්ච නිද්ධාරෙතබ්බං. තං සන්ධායාති කායස්ස දරථසඞ්ඛාතසරීරගිලානහෙතුකං නිද්දං සන්ධාය. සරීරගිලානඤ්ච භගවතො නත්ථීති න සක්කා වත්තුං ‘‘පිට්ඨි මෙ ආගිලායතී’’ති (දී. නි. 3.300; ම. නි. 2.22; චූළව. 345) වචනතො. සම්මොහවිහාරස්මින්ති පච්චත්තෙ එතං භුම්මවචනන්ති ආහ ‘‘සම්මොහවිහාරොති වදන්තී’’ති, සම්මොහවිහාරස්මිං වා පරියාපන්නං එතං වදන්ති, යදිදං දිවා නිද්දොක්කමනන්ති යොජනා.

389. උපනීතෙහීති දොසමග්ගං නින්දාපථං උපනීතෙහි. අභිනන්දිත්වාති සම්පියායිත්වා. තෙනාහ ‘‘චිත්තෙන සම්පටිච්ඡන්තො’’ති. අනුමොදිත්වාති ‘‘සාධු සාධූ’’ති දෙසනාය ථොමනවසෙන අනුමොදිත්වා. තෙනාහ ‘‘වාචායපි පසංසන්තො’’ති. සම්පත්තෙ කාලෙති පබ්බජ්ජායොග්ගෙ කාලෙ අනුප්පත්තෙ.

ගණං විනොදෙත්වාති ගණං අපනෙත්වා ගණපලිබොධං ඡින්දිත්වා. පපඤ්චන්ති අවසෙසකිලෙසං. ‘‘පුඤ්ඤවා රාජපූජිතො’’ති වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘‘තස්මිඤ්හි කාලෙ’’තිආදි වුත්තං. ඡන්දවාසහරණෙන උපොසථකම්මං කරොන්තො.

සකලං රත්තිං බුද්ධගුණානංයෙව කථිතත්තා ථෙරස්ස ඤාණං දෙසනාවිභවඤ්ච විභාවෙන්තො ආහ ‘‘එත්තකාව, භන්තෙ, බුද්ධගුණා’’ති. ඉමාය, භන්තෙ, තුම්හාකං ධම්මකථාය අනවසෙසතො බුද්ධගුණා කථිතා විය ජායන්ති, එවං සන්තෙපි අනන්තාපරිමෙය්‍යාව තෙ, කිං ඉතො පරෙපි විජ්ජන්තෙවාති ථෙරං තත්ථ සීහනාදං නදාපෙතුකාමො ආහ ‘‘උදාහු අඤ්ඤෙපි අත්ථී’’තිආදි. රජ්ජස්ස පදෙසිකත්තා, යථාවුත්තසුභාසිතස්ස ච අනග්ඝත්තා වුත්තං ‘‘අයං මෙ දුග්ගතපණ්ණාකාරො’’ති. තියොජනසතිකන්ති ඉදං පරික්ඛෙපවසෙන වුත්තං, තඤ්ච ඛො මනුස්සානං පරිභොගවසෙනාති දට්ඨබ්බං.

මහාසච්චකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.