7. චූළතණ්හාසඞ්ඛයසුත්තවණ්ණනා

390. තත්‍රාති තස්මිං පුබ්බාරාමමිගාරමාතුපාසාදානං අත්ථවිභාවනෙ අයං ඉදානි වුච්චමානා අනුපුබ්බී කථා. මණීනන්ති එත්ථ පදුමරාගමණීනං අධිප්පෙතත්තා ආහ ‘‘අඤ්ඤෙහි චා’’ති. තෙන ඉන්දනීලාදිමණීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. නීලපීතලොහිතොදාතමඤ්ජිට්ඨපභස්සරකබරවණ්ණවසෙන සත්තවණ්ණෙහි.

තණ්හා සබ්බසො ඛීයන්ති එත්ථාති තණ්හාසඞ්ඛයො (අ. නි. ටී. 3.7.61), තස්මිං. තණ්හාසඞ්ඛයෙති ච විසයෙ ඉදං භුම්මන්ති ආහ ‘‘තං ආරම්මණං කත්වා’’ති. විමුත්තචිත්තතායාති සබ්බසංකිලෙසෙහි විමුත්තචිත්තතාය. අපරභාගපටිපදා නාම අරියසච්චාභිසමයො, සා සාසනචාරිගොචරා පච්චත්තං වෙදිතබ්බතොති ආහ ‘‘පුබ්බභාගප්පටිපදං සංඛිත්තෙන දෙසෙථාති පුච්ඡතී’’ති. අකුප්පධම්මතාය ඛයවයසඞ්ඛාතං අන්තං අතීතාති අච්චන්තා, සො එව අපරිහානසභාවත්තා අච්චන්තා නිට්ඨා එතස්සාති අච්චන්තනිට්ඨො. තෙනාහ ‘‘එකන්තනිට්ඨො සතතනිට්ඨොති අත්ථො’’ති. න හි පටිවිද්ධස්ස ලොකුත්තරධම්මස්ස දස්සනං කුප්පනං නාම අත්ථි. අච්චන්තමෙව චතූහි යොගෙහි ඛෙමො එතස්ස අත්ථීති අච්චන්තයොගක්ඛෙමී. මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස වුසිතත්තා, තස්ස ච අපරිහානසභාවත්තා අච්චන්තං බ්‍රහ්මචාරීති අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරී. තෙනාහ ‘‘නිච්චබ්‍රහ්මචාරීති අත්ථො’’ති. පරියොසානන්ති බ්‍රහ්මචරියස්ස පරියොසානං.

වෙගායතීති තුරිතායති. සල්ලක්ඛෙසීති චින්තෙසි, අත්තනා යථා සුතාය සත්ථු දෙසනාය අනුස්සරණවසෙන උපධාරෙසි. අනුග්ගණ්හිත්වාවාති අත්ථවිනිච්ඡයවසෙන අනුග්ගහෙත්වා එව. ඡසු ද්වාරෙසු නියුත්තාති ඡද්වාරිකා, තෙහි.

පඤ්චක්ඛන්ධාති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. සක්කායසබ්බඤ්හි සන්ධාය ඉධ ‘‘සබ්බෙ ධම්මා’’ති වුත්තං විපස්සනාවිසයස්ස අධිප්පෙතත්තා, තස්මා ආයතනධාතුයොපි තග්ගතිකා එව දට්ඨබ්බා. තෙනාහ භගවා ‘‘නාලං අභිනිවෙසායා’’ති. න යුත්තා අභිනිවෙසාය ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්තා’’ති අජ්ඣොසානාය. ‘‘අලමෙව නිබ්බින්දිතුං අලං විරජ්ජිතු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.272; සං. නි. 2.124-125, 128, 134, 143) විය අලං-සද්දො යුත්තත්ථොපි හොතීති ආහ ‘‘න යුත්තා’’ති. සම්පජ්ජන්තීති භවන්ති. යදිපි ‘‘තතියා, චතුත්ථී’’ති ඉදං විසුද්ධිද්වයං අභිඤ්ඤාපඤ්ඤා, තස්සා පන සප්පච්චයනාමරූපදස්සනභාවතො, සති ච පච්චයපරිග්ගහෙ සප්පච්චයත්තා (නාමරූපස්ස අනිච්චතා, අනිච්චං දුක්ඛං, දුක්ඛඤ්ච අනත්තාති අත්ථතො) ලක්ඛණත්තයං සුපාකටමෙව හොතීති ආහ ‘‘අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති ඤාතපරිඤ්ඤාය අභිජානාතී’’ති. තථෙව තීරණපරිඤ්ඤායාති ඉමිනා අනිච්චාදිභාවෙන නාලං අභිනිවෙසායාති නාමරූපස්ස උපසංහරති, න අභිඤ්ඤාපඤ්ඤානං සම්භාරධම්මානං. පුරිමාය හි අත්ථතො ආපන්නලක්ඛණත්තයං ගණ්හාති සලක්ඛණසල්ලක්ඛණපරත්තා තස්සා, දුතියාය සරූපතො තස්සා ලක්ඛණත්තයාරොපනවසෙන සම්මසනභාවතො. එකචිත්තක්ඛණිකතාය අභිනිපාතමත්තතාය ච අප්පමත්තකම්පි. රූපපරිග්ගහස්ස ඔළාරිකභාවතො අරූපපරිග්ගහං දස්සෙති. දස්සෙන්තො ච වෙදනාය ආසන්නභාවතො, විසෙසතො සුඛසාරාගිතාය, භවස්සාදගධිතමානසතාය ච සක්කස්ස වෙදනාවසෙන නිබ්බත්තෙත්වා දස්සෙති.

උප්පාදවයට්ඨෙනාති උදයබ්බයසභාවෙන උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣනෙන. අනිච්චාති අද්ධු වා. අනිච්චලක්ඛණං අනිච්චතා උදයවයතා. තස්මාති යස්මා පඤ්චන්නං ඛන්ධානං ඛයතො වයතො දස්සනඤාණං අනිච්චානුපස්සනා, තංසමඞ්ගී ච පුග්ගලො අනිච්චානුපස්සී, තස්මා. ඛයවිරාගොති ඛයසඞ්ඛාතො විරාගො සඞ්ඛාරානං පලුජ්ජනා. යං ආගම්ම සබ්බසො සඞ්ඛාරෙහි විරජ්ජනා හොති, තං නිබ්බානං අච්චන්තවිරාගො. නිරොධානුපස්සිම්හිපීති නිරොධානුපස්සිපදෙපි. ‘‘එසෙව නයො’’ති අභිදිසිත්වා තං එකදෙසෙන විවරන්තො ‘‘නිරොධොපි හි…පෙ… දුවිධොයෙවා’’ති ආහ. සබ්බාසවසංවරෙ වුත්තවොස්සග්ගොව ඉධ ‘‘පටිනිස්සග්ගො’’ති වුත්තොති දස්සෙන්තො ‘‘පටිනිස්සග්ගො වුච්චති වොස්සග්ගො’’තිආදිමාහ. පරිච්චාගවොස්සග්ගො විපස්සනා. පක්ඛන්දනවසෙන අප්පනතො පක්ඛන්දනවොස්සග්ගො මග්ගො අඤ්ඤස්ස තදභාවතො. සොති මග්ගො. ආරම්මණතොති කිච්චසාධනවසෙන ආරම්මණකරණතො. එවඤ්හි මග්ගතො අඤ්ඤෙසං නිබ්බානාරම්මණානං පක්ඛන්දනවොස්සග්ගාභාවො සිද්ධො හොති. පරිච්චජනෙන පක්ඛන්දනෙන චාති ද්වීහිපි වා කාරණෙහි. සබ්බෙසං ඛන්ධානං වොස්සජ්ජනං තප්පටිබද්ධසංකිලෙසප්පහානෙන දට්ඨබ්බං. චිත්තං පක්ඛන්දතීති මග්ගසම්පයුත්තං චිත්තං සන්ධායාහ. උභයම්පෙතං වොස්සජ්ජනං. තදුභයසමඞ්ගීති විපස්සනාසමඞ්ගී මග්ගසමඞ්ගී ච. ‘‘අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤං පජහතී’’තිආදිවචනතො (පටි. ම. 1.52) යථා විපස්සනාය කිලෙසානං පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො ලබ්භති, එවං ආයතිං තෙහි කිලෙසෙහි උප්පාදෙතබ්බඛන්ධානම්පි පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො වත්තබ්බො, පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගො පන මග්ගෙ ලබ්භමානාය එකන්තකාරණභූතාය වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය වසෙන වෙදිතබ්බො, මග්ගෙ පන තදුභයම්පි ඤායාගතමෙව නිප්පරියායතොව ලබ්භමානත්තා. තෙනාහ ‘‘තදුභයසමඞ්ගී පුග්ගලො’’තිආදි.

පුච්ඡන්තස්ස අජ්ඣාසයවසෙන ‘‘න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියතී’’ති එත්ථ කාමුපාදානවසෙන උපාදියනං පටික්ඛිපීයතීති ආහ ‘‘තණ්හාවසෙන න උපාදියතී’’ති. තණ්හාවසෙන වා අසති උපාදියනෙ දිට්ඨිවසෙන උපාදියනං අනවකාසමෙවාති ‘‘තණ්හාවසෙන’’ඉච්චෙව වුත්තං. න පරාමසතීති නාදියති, දිට්ඨිපරාමාසවසෙන වා ‘‘නිච්ච’’න්තිආදිනා න පරාමසති. සංඛිත්තෙනෙව ඛිප්පං කථෙසීති තස්ස අජ්ඣාසයවසෙන පපඤ්චං අකත්වා කථෙසි.

391. අභිසමාගන්ත්වාති අභිමුඛඤාණෙන ඤෙය්‍යං සමාගන්ත්වා යාථාවතො විදිත්වා. තෙනාහ ‘‘ජානිත්වා’’ති. යථාපරිසවිඤ්ඤාපකත්තාති යථාපරිසං ධම්මසම්පටිග්ගාහිකාය මහතියා, අප්පකාය වා පරිසාය අනුරූපමෙව විඤ්ඤාපනතො. පරියන්තං න නිච්ඡරතීති න පවත්තති. මා නිරත්ථකා අගමාසීති ඉදං ධම්මතාවසෙන වුත්තං, න සත්ථු අජ්ඣාසයවසෙන. එකඤ්හෙතං සත්ථු වචීඝොසස්ස අට්ඨසු අඞ්ගෙසු, යදිදං පරිසපරියන්තතා. ඡිද්දවිවරොකාසොති ඡිද්දභූතො, විවරභූතො වා ඔකාසොපි නත්ථි, භගවතො සද්දාසවනකාරණං වුත්තමෙව. තස්මාති යථාවුත්තකාරණතො.

පඤ්ච අඞ්ගානි එතස්සාති පඤ්චඞ්ගං, පඤ්චඞ්ගං එව පඤ්චඞ්ගිකං. මහතීආදි වීණාවිසෙසොපි ආතතමෙවාති ‘‘චම්මපරියොනද්ධෙසූ’’ති විසෙසිතං. එකතලං කුම්භථූණදද්දරාදි. චම්මපරියොනද්ධං හුත්වා තන්තිබද්ධං ආතතවිතතං. තෙනාහ ‘‘තන්තිබද්ධපණවාදී’’ති. ගොමුඛීආදීනම්පි එත්ථෙව සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. වංසාදීති ආදි-සද්දෙන සඞ්ඛසිඞ්ගාදීනං සඞ්ගහො. සම්මාදීති සම්මතාළකංසතාළසිලාසලාකතාළාදි. තත්ථ සම්මතාළං නාම දණ්ඩමයතාළං. කංසතාළං ලොහමයං. සිලාය අයොපත්තෙන ච වාදනතාළං සිලාසලාකතාළං. සමප්පිතොති සම්මා අප්පිතො උපෙතො. තෙනාහ ‘‘උපගතො’’ති. උපට්ඨානවසෙන පඤ්චහි තූරියසතෙහි උපෙතො. එවංභූතො ච යස්මා තෙහි උපට්ඨිතො සමන්නාගතො නාම හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘සමඞ්ගීභූතොති තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. පරිචාරෙතීති පරිතො චාරෙති. කානි පන චාරෙති, කථං වා චාරෙතීති ආහ ‘‘සම්පත්තිං…පෙ… චාරෙතී’’ති. තත්ථ තතො තතොති තස්මිං තස්මිං වාදිතෙ තත්ථ තත්ථ ච වාදකජනෙ. අපනෙත්වාති වාදකජනෙ නිසෙධෙත්වා. තෙනාහ ‘‘නිස්සද්දානි කාරාපෙත්වා’’ති. දෙවචාරිකං ගච්ඡතියෙව දෙවතානං මනුස්සානඤ්ච අනුකම්පාය. ස්වායමත්ථො විමානවත්ථූහි (වි. ව. 1) දීපෙතබ්බො.

392. අප්පෙව සකෙන කරණීයෙනාති මාරිස, මොග්ගල්ලාන, මයං සකෙන කරණීයෙන අප්පෙව බහුකිච්චාපි න හොම. අපිච දෙවානංයෙවාති අපිච ඛො පන දෙවානංයෙව තාවතිංසානං කරණීයෙන විසෙසතො බහුකිච්චාති අත්ථයොජනා. භුම්මට්ඨකදෙවතානම්පි කෙචි අට්ටා සක්කෙන විනිච්ඡිතබ්බා හොන්තීති ආහ ‘‘පථවිතො පට්ඨායා’’ති. නියමෙන්තොති අවධාරෙන්තො. තං පන කරණීයං සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘දෙවානං හී’’තිආදි වුත්තං. තාසන්ති දෙවධීතුදෙවපුත්තපාදපරිචාරිකානං. මණ්ඩනපසාධනකාරිකාති මණ්ඩනපසාධනසංවිධායිකා. අට්ටකරණං නත්ථි සංසයස්සෙව අභාවතො.

යන්ති සවනුග්ගහණාදිවසෙන සුපරිචිතම්පි යං අත්ථජාතං. න දිස්සති, පඤ්ඤාචක්ඛුනො සබ්බසො න පටිභාතීති අත්ථො. කෙචීති සාරසමාසාචරියා. සොමනස්සසංවෙගන්ති සොමනස්සසමුට්ඨානං සංවෙගං, න චිත්තසන්තාසං.

සමුපබ්‍යූළ්හොති යුජ්ඣනවසෙන සහපතිතො සමොගාළ්හො. එවංභූතො ච යස්මා සමූහවසෙන සම්පිණ්ඩිතො හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘සන්නිපතිතො රාසිභූතො’’ති. අනන්තරෙ අත්තභාවෙති ඉදං දුතියං සක්කත්තභාවං තතො අනන්තරාතීතෙන සක්කත්තභාවෙන සක්කත්තභාවසාමඤ්ඤතො එකමිව කත්වා ගහණවසෙන වුත්තං, අඤ්ඤථා ‘‘තතියෙ අත්තභාවෙ’’ති වත්තබ්බං සියා. මඝත්තභාවො හි ඉතො තතියොති. අථ වා යස්මිං අත්තභාවෙ සො දෙවාසුරසඞ්ගාමො අහොසි, තස්ස අනන්තරත්තා මඝත්තභාවස්ස වුත්තං ‘‘අනන්තරෙ අත්තභාවෙ’’ති. සත්තානං හිතෙසිතාය මාතාපිතුඋපට්ඨානාදිනා චරියාහි බොධිසත්තචරියා වියස්ස චරියා අහොසි. සත්ත වතපදානීති සත්ත වතකොට්ඨාසෙ.

මහාපානන්ති මහන්තං සුරාපානං. ගණ්ඩපානන්ති ගණ්ඩසුරාපානං, අධිමත්තපානන්ති අත්ථො. පරිහරමානාති පරිවාරෙන්තා. වෙදිකාපාදාති සිනෙරුස්ස පරියන්තෙ වෙදිකාපරික්ඛෙපා. පඤ්චසු ඨානෙසූති පඤ්චසු පරිභණ්ඩට්ඨානෙසු නාගසෙනාදීහි ආරක්ඛං ඨපෙසි.

393. රාමණෙය්‍යකන්ති රමණීයභාවං. මසාරගල්ලත්ථම්භෙති කබරමණිමයෙ ථම්භෙ. සුවණ්ණාදිමයෙ ඝටකෙති ‘‘රජතත්ථම්භෙසු සුවණ්ණමයෙ, සුවණ්ණත්ථම්භෙසු රජතමයෙ’’තිආදිනා සුවණ්ණාදිමයෙ ඝටකෙ වාළරූපකානි ච. පබාළ්හං මත්තොති පමත්තො. තෙනාහ ‘‘අතිවිය මත්තො’’ති. නාටකපරිවාරෙනාති අච්ඡරාපරිවාරෙන.

අච්ඡරියබ්භුතන්ති පදද්වයෙනපි විම්හයනාකාරොව වුත්තො, තස්මා සඤ්ජාතං අච්ඡරියබ්භුතං විම්හයනාකාරො එතෙසන්ති සඤ්ජාතඅච්ඡරියඅබ්භුතා, තථා පවත්තචිත්තුප්පාදා. අච්ඡරියබ්භුතහෙතුකා සඤ්ජාතා තුට්ඨි එතෙසන්ති සඤ්ජාතතුට්ඨිනො. සංවිග්ගන්ති සඤ්ජාතසංවෙගං. ස්වායං සංවෙගො යස්මා පුරිමාවත්ථාය චිත්තස්ස චලනං හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘චලිත’’න්ති.

394. තමං විනොදිතන්ති පාටිහාරියදස්සනෙන ‘‘අහො ථෙරස්ස ඉද්ධානුභාවො’’ති සම්මාපටිපත්තියං සඤ්ජාතබහුමානො, ඊදිසං නාම සාසනං ලභිත්වාපි මයං නිරත්ථකෙන භොගමදෙන සම්මත්තා භවාමාති යොනිසො මනසිකාරුප්පාදනෙන සම්මොහතමං විනොදිතං විධමිතං. එතෙති මහාථෙරො සක්කො චාති තෙ ද්වෙපි සමානබ්‍රහ්මචරියතාය සබ්‍රහ්මචාරිනො.

395. පඤ්ඤාතානන්ති පාකටානං චාතුමහාරාජ-සුයාම-සන්තුසිත-පරනිම්මිතවසවත්තිමහාබ්‍රහ්මානං අඤ්ඤතරො, න යෙසං කෙසඤ්චීති අධිප්පායො. ආරද්ධධම්මවසෙනෙව පරියොසාපිතත්තා යථානුසන්ධිනාව නිට්ඨපෙසි.

චූළතණ්හාසඞ්ඛයසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.