5. චූළසච්චකසුත්තවණ්ණනා

353. හංසවට්ටකච්ඡන්නෙනාති හංසවට්ටකපටිච්ඡන්නෙන, හංසමණ්ඩලාකාරෙනාති අත්ථො.

වදන්ති එතෙනාති වාදො, මග්ගො. කිං වදන්ති? උත්තරං. වාදානං සතානි වාදසතානි. ‘‘නිගණ්ඨො පඤ්චවාදසතානි, නිගණ්ඨී පඤ්චවාදසතානී’’ති එවං නිගණ්ඨො ච නිගණ්ඨී ච පඤ්ච පඤ්ච වාදසතානි උග්ගහෙත්වා විචරන්තා. කිරියතො තෙ පුච්ඡිංසු, ලිඞ්ගතො පන නිගණ්ඨභාවො ඤාතො. තෙනාහ ‘‘අහං වාදං ආරොපෙස්සාමී’’ති.

ජග්ගන්තො සම්මජ්ජනාදිවසෙන. දිවාතරන්ති අතිදිවං. ‘‘කස්ස පුච්ඡා, කස්ස විස්සජ්ජනං හොතූ’’ති පරිබ්බාජිකාහි වුත්තෙ ථෙරො ආහ ‘‘පුච්ඡා නාම අම්හාකං පත්තා’’ති. පුච්ඡා වාදානං පුබ්බපක්ඛො, යස්මා තුම්හෙ වාදපසුතා වාදාභිරතා ධජං පග්ගය්හ විචරථ, තස්මා වාදානං පුබ්බපක්ඛො අම්හාකං පත්තො, එවං සන්තෙපි තුම්හාකං මාතුගාමභාවතො පුබ්බපක්ඛං දෙමාති ආහ ‘‘තුම්හෙ පන මාතුගාමා නාම පඨමං පුච්ඡථා’’ති. තා පරිබ්බාජිකා එකෙකා අඩ්ඪතෙය්‍යසතවාදමග්ගං පුච්ඡන්තියො වාදසහස්සං පුච්ඡිංසු. යථා නිසිතස්ස ඛග්ගස්ස කුමුදනාළච්ඡෙදනෙ කිමත්ථි භාරියං, එවං පටිසම්භිදාප්පත්තස්ස සාවකෙසු පඤ්ඤවන්තානං අග්ගභාවෙ ඨිතස්ස ධම්මසෙනාපතිනො පුථුජ්ජනපරිකප්පිතපඤ්හවිස්සජ්ජනෙ කිමත්ථි භාරියං. තෙනාහ ‘‘ථෙරො ඛග්ගෙනා’’තිආදි. තත්ථ නිජ්ජටං නිග්ගණ්ඨිං කත්වාති යථා තා පුන තත්ථ ජටං ගණ්ඨිං කාතුං න විසහන්ති, තථා විජටෙත්වා කථෙසි. අයං ථෙරො චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙ අන්ධකාරෙ සහස්සවට්ටිකං දීපෙන්තො විය අඤ්ඤෙසං අවිසයෙ අන්ධකාරභූතෙ පඤ්හෙ පුච්ඡිතමත්තෙයෙව විස්සජ්ජෙසීති ථෙරස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියං දිස්වා සයඤ්ච අන්තිමභවිකතාය කොහඤ්ඤෙ ඨාතුං අසක්කොන්තියො ‘‘එත්තකමෙව, භන්තෙ, මයං ජානාමා’’ති ආහංසු. ථෙරස්ස විසයන්ති ථෙරස්ස පඤ්ඤාවිසයං.

නෙව අන්තං න කොටිං අද්දසංසූති එකන්ති වත්තබ්බස්ස බහුභාවතො තස්සා පුච්ඡාය අත්ථො එවමන්තො එවමවසානකොටීති න පස්සිංසු න ජානිංසු. ථෙරො තාසං අජ්ඣාසයං ඔලොකෙන්තො පබ්බජ්ජාරුචිං දිස්වා ආහ ‘‘ඉදානි කිං කරිස්සථා’’ති? උත්තරිතරපඤ්ඤොති වාදමග්ගපරිචයෙන මෙධාවිතාය ච යාදිසා තාසං පඤ්ඤා, තතො උත්තරිතරපඤ්ඤො.

කථාමග්ගොති වාදමග්ගො. තස්මා තෙහි තෙහි පරප්පවාදාදීහි භස්සං වාදමග්ගං පකාරෙහි වදෙතීති භස්සප්පවාදකො. පණ්ඩිතවාදොති අහං පණ්ඩිතො නිපුණො බහුස්සුතොති එවංවාදී. යං යං නක්ඛත්තාචාරෙන ආදිසතීති නක්ඛත්තගතියා කාලඤාණෙන ‘‘අසුකදිවසෙ චන්දග්ගාහො භවිස්සති, සූරියග්ගාහො භවිස්සතී’’තිආදිනා යං යං ආදෙසං භණති. සාධුලද්ධිකො ඤාණසම්පත්තියා සුන්දරො. ආරොපිතොති පටිඤ්ඤාහෙතුනිදස්සනාදිදොසං උපරි ආරොපිතො වාදො ස්වාරොපිතො. දොසපදං ආරොපෙන්තෙන වාදිනා පරවාදිම්හි අභිභුය්‍ය තස්ස ධාතුක්ඛොභොපි සියා, චිත්තවික්ඛෙපෙන යෙන දොසො තෙන සඞ්කප්පිතො සම්පවෙධිතොති. ථූණන්ති සරීරං ඛොභිතන්ති කත්වා. ථූණන්ති හි ලොහිතපිත්තසෙම්හානං අධිවචනං සබ්බඞ්ගසරීරධාරණතො. අපිච ථූණපදො නාම අත්ථි කථාමග්ගො වාදමග්ගං ගණ්හන්තානං. සච්චකො පන කොහඤ්ඤෙ ඨත්වා අත්තනො වාදප්පභෙදවසෙන පරෙ විම්හාපෙන්තො ‘‘ථූණං චෙපාහ’’න්තිආදිමාහ. සාවකානං විනයං නාම සික්ඛාපදං, තඤ්ච ධම්මදෙසනා හොතීති එසා එව චස්ස අනුසාසනීති විනයනාදිමුඛෙන සම්මාසම්බුද්ධස්ස මතං සාසනං පුච්ඡන්තො සච්චකො ‘‘කථං පන, භො, අස්සජී’’තිආදිමාහ. අථස්ස ථෙරො ‘‘ලක්ඛණත්තයකථා නාම අනඤ්ඤසාධාරණා බුද්ධාවෙණිකා ධම්මදෙසනා, තත්‍ර ච මයා අනිච්චකථාය සමුට්ඨාපිතාය තං අසහන්තො සච්චකො තුච්ඡමානෙන පටපටායන්තො කුරුමානො ලිච්ඡවී ගහෙත්වා භගවතො සන්තිකං ආගමිස්සති, අථස්ස භගවා වාදං මද්දිත්වා අනිච්චන්ති පතිට්ඨපෙන්තො ධම්මං කථෙස්සති, තදා භවිස්සති විජහිතවාදො සම්මාපටිපත්තියා පතිට්ඨිතො’’ති චින්තෙත්වා අනිච්චානත්තලක්ඛණපටිසංයුත්තං භගවතො අනුසාසනං දස්සෙන්තො ‘‘එවං, භො, අග්ගිවෙස්සනා’’තිආදිමාහ.

කස්මා පනෙත්ථ දුක්ඛලක්ඛණං අග්ගහිතන්ති ආහ ‘‘ථෙරො පනා’’තිආදි. ‘‘උපාරම්භස්ස ඔකාසො හොතී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තං විවරිතුං ‘‘මග්ගඵලානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පරියායෙනාති සඞ්ඛාරදුක්ඛතාපරියායෙන. අයන්ති සච්චකො. නයිදං තුම්හාකං සාසනං නාමාති යත්ථ තුම්හෙ අවට්ඨිතා, ඉදං තුම්හාකං සබ්බඤ්ඤුසාසනං නාම න හොති දුක්ඛතො අනිස්සරණත්තා, අථ ඛො මහාආඝාතනං නාමෙතං, මහාදුක්ඛනිද්දිට්ඨත්තා පන නිරයුස්සදො නාම උස්සදනිරයො නාම, තස්මා නත්ති නාම තුම්හාකං සුඛාසා. උට්ඨායුට්ඨායාති උස්සුක්කං කත්වා, දුක්ඛමෙව ජීරාපෙන්තා සබ්බසො දුක්ඛමෙව අනුභවන්තා, ආහිණ්ඩථ විචරථාති. සබ්බමිදං තස්ස මිච්ඡාපරිකප්පිතමෙව. කස්මා? දුක්ඛසච්චූපසඤ්හිතායෙව හෙත්ථ නිප්පරියායකථා නාම. තස්ස හි පරිඤ්ඤත්ථං භගවති බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති. මග්ගඵලානි සඞ්ඛාරභාවෙන ‘‘යදනිච්චං, තං දුක්ඛ’’න්ති පරියායතො දුක්ඛං, න නිප්පරියායතො. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. සොතුං අයුත්තං මිච්ඡාවාදත්තාති අධිප්පායො.

354. සහ අත්ථානුසාසනං අගාරන්ති සන්ධාගාරං, රාජකුලානං සන්ථාපනඅගාරන්තිපි සන්ධාගාරං, තස්මිං සන්ථාගාරෙති අත්ථො. එකස්මිං කාලෙ තාදිසෙ කාලෙ රාජකිච්චානං සන්ථානමෙත්ථ විචාරෙන්තීති සන්ධාගාරං, තස්මිං සන්ථාගාරෙතිපි අත්ථො. පතිට්ඨිතන්ති ‘‘අනිච්චං අනත්තා’’ති ච පටිඤ්ඤාතං. ඉදානෙව පිට්ඨිං පරිවත්තෙන්තොති භගවතො නලාටං අනොලොකෙත්වා විමුඛභාවං ආපජ්ජන්තො. සුරාඝරෙති සුරාසම්පාදකගෙහෙ. පිට්ඨකිලඤ්ජන්ති පිට්ඨඨපනකිළඤ්ජං. වාලන්ති චඞ්ගවාරං. සාණසාටකකරණත්ථන්ති සාණසාටකං කරොන්ති එතෙනාති සාණසාටකකරණං, සුත්තං, තදත්ථං. සාණවාකා එතෙසු සන්තීති සාණවාකා, සාණදණ්ඩා. තෙ ගහෙත්වා සාණානං ධොවනසදිසං කීළිතජාතං යථා ‘‘උද්දාලපුප්ඵභඤ්ජිකා, සාණභඤ්ජිකා’’ති ච. කිං සො භවමානොති කීදිසො හුත්වා සො භවමානො, කිං හොන්තො ලොකෙ අග්ගපුග්ගලස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස වාදාරොපනං නාම තතො උත්තරිතරසූරගුණො එව යක්ඛාදිභාවෙන සො භවමානො අභිසම්භුණෙය්‍ය. අයං පන අප්පානුභාවතාය පිසාචරූපො කිං එත්තකං කාලං නිද්දායන්තො අජ්ජ පබුජ්ඣිත්වා එවං වදතීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘කිං යක්ඛො’’තිආදි.

355. මහාමජ්ඣන්හිකසමයෙති මහති මජ්ඣන්හිකකාලෙ, ගගනමජ්ඣෙ සූරියගතවෙලාය. දිවාපධානිකා පධානානුයුඤ්ජකා. වත්තං දස්සෙත්වාති පච්ඡාභත්තං දිවාවිහාරූපගමනතො පුබ්බෙ කාතබ්බවත්තං දස්සෙත්වා පටිපජ්ජිත්වා. භගවන්තං දස්සෙන්තොති භගවති ගාරවබහුමානං විභාවෙන්තො උභො හත්ථෙ කමලමකුලාකාරෙ කත්වා උක්ඛිප්ප භගවන්තං දස්සෙන්තො.

තං සන්ධායාති තං අපරිච්ඡින්නගණනං සන්ධාය එවං ‘‘මහතියා ලිච්ඡවිපරිසායා’’ති වුත්තං. කිං සීසෙන භූමිං පහරන්තෙනෙව වන්දනා කතා හොති? කෙරාටිකාති සඨා. මොචෙන්තාති භික්ඛාදානතො මොචෙන්තා. අවක්ඛිත්තමත්තිකාපිණ්ඩො වියාති හෙට්ඨාඛිත්තමත්තිකාපිණ්ඩො විය. යත්ථ කත්ථචීති අත්තනො අනුරූපං වචනං අසල්ලපෙන්තො යත්ථ කත්ථචි.

356. දිස්සති ‘‘ඉදං ඉමස්ස ඵල’’න්ති අපදිස්සති එතෙනාති දෙසො, කාරණං, තදෙව තස්ස පවත්තිට්ඨානතාය ඔකාසොති ආහ ‘‘කඤ්චිදෙව දෙසන්ති කඤ්චි ඔකාසං කිඤ්චි කාරණ’’න්ති. ඔකාසො ඨානන්ති ච කාරණං වුච්චති ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො’’තිආදීසු (දී. නි. 3.161; ම. නි. 3.128-131; අ. නි. 1.268-295; විභ. 809). යදාකඞ්ඛසීති න වදන්ති අනවසෙසධම්මවිසයත්තා පටිඤ්ඤාය. තුම්හන්ති තුම්හාකං. යක්ඛ…පෙ… පරිබ්බාජකානන්ති එත්ථ ‘‘පුච්ඡාවුසො, යදාකඞ්ඛසී’’තිආදීනි (සං. නි. 1.246; සු. නි. ආළවකසුත්ත) පුච්ඡාවචනානි යථාක්කමං යොජෙතබ්බානි.

ඤත්වා සයං ලොකමිමං පරඤ්චාති ඉදං මහාසත්තො නිරයං සග්ගඤ්ච තෙසං පච්චක්ඛතො දස්සෙත්වා ආහ.

තග්ඝ තෙ අහමක්ඛිස්සං, යථාපි කුසලො තථාති යථා පකාරෙන සුකුසලො සබ්බඤ්ඤූ ජානාති කථෙති, තථා අහං කථෙස්සාමි. තස්ස පන කාරණං අකාරණඤ්ච අවිජානන්තො රාජානං කරොතු වා මා වා, අහං පන තෙ අක්ඛිස්සාමීති ආහ ‘‘රාජා ච ඛො…පෙ… න වා’’ති.

කථිතනියාමෙනෙව කථෙන්තොති තෙපරිවට්ටකථාය දුක්ඛලක්ඛණම්පෙස කථෙස්සති, ඉධ පන අඤ්ඤථා සාවකෙන අස්සජිනා කථිතං, අඤ්ඤථා සමණෙන ගොතමෙනාති වචනොකාසපරිහරණත්ථං දුක්ඛලක්ඛණං අනාමසිත්වා ථෙරෙන කථිතනියාමෙනෙව අනිච්චානත්තලක්ඛණමෙව කථෙන්තෙන භගවතා – ‘‘රූපං අනත්තා යාව විඤ්ඤාණං අනත්තා’’ති වුත්තෙ සච්චකො තං අසම්පටිච්ඡන්තො උපමාය අත්ථඤාපනෙ උපමාපමාණං යථා ‘‘ගො විය ගවයො’’ති අත්තානං උපමෙය්‍යං කත්වා උපමාපමාණෙන පතිට්ඨාපෙතුකාමො ආහ ‘‘උපමා මං, භො ගොතම, පටිභාතී’’ති, උපමං තෙ කරිස්සාමි, උපමායපිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්තීති අධිප්පායො. භගවා උපමාසතෙන, අඤ්ඤෙන වාපි පමාණෙන තව අත්තා පතිට්ඨාපෙතුං න ලබ්භා අත්තනො විය පමාණස්සපි අනුපලබ්භනතොති ආහ ‘‘පටිභාතු තං අග්ගිවෙස්සනා’’ති. යථා හි අත්තා නාම කොචි පරමත්ථතො න උපලබ්භති එකංසෙන අනුපලද්ධිතො, එවස්ස ඤාපකපුග්ගලං පමාණම්පි න උපලබ්භති. තෙනාහ ‘‘ආහර තං උපමං විස්සත්ථො’’ති, න තෙන තව අත්තවාදො පතිට්ඨං ලභතීති අධිප්පායො.

යං දිට්ඨං කායිකං වා පුඤ්ඤාපුඤ්ඤං පුරිසපුග්ගලෙ උපලබ්භති, තෙන විඤ්ඤායති රූපත්තායං පුරිසපුග්ගලො, තථා යං දිට්ඨං සුඛදුක්ඛපටිසංවෙදනං පුරිසපුග්ගලෙ උපලබ්භති, යං දිට්ඨං නීලාදිසඤ්ජානනං, යං දිට්ඨං රජ්ජනදුස්සනාදි, යං දිට්ඨං ආරම්මණපටිවිජානනං පුරිසපුග්ගලෙ උපලබ්භති, තෙන විඤ්ඤායති විඤ්ඤාණත්තායං පුරිසපුග්ගලොති. එවං රූපාදිලක්ඛණො අත්තා තත්ථ තත්ථ කායෙ කල්‍යාණපාපකානං කම්මානං විපාකං සුඛදුක්ඛං පටිසංවෙදෙති, එවඤ්චෙතං සම්පටිච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤථා කම්මඵලසම්බන්ධො න යුජ්ජෙය්‍යාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ඉමිනා කිං දීපෙතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ තෙති සත්තා. පතිට්ඨායාති නිස්සාය. ‘‘රූපත්තායං පුරිසපුග්ගලො’’තිආදිනා රූපාදිධම්මෙ ‘‘අත්තා’’ති වත්වා පුන ‘‘රූපෙ පතිට්ඨායා’’තිආදිං වදන්තො අයං නිගණ්ඨො අත්තනො වාදං භින්දති පතිට්ඨානස්ස, පතිට්ඨායකස්ස ච අභෙදදීපනතො. රූපාදයො වෙදනාදිසභාවා අත්තා තන්නිස්සයෙන පුඤ්ඤාදිකිරියාසමුපලද්ධිතො ඉධ යං නිස්සාය පුඤ්ඤාදිකිරියා සමුපලබ්භති, තෙ රූපාදයො සත්තසඤ්ඤිතා අත්තසභාවා දිට්ඨා යථා තං දෙවතාදීසු, යෙ පන සත්තසඤ්ඤිතා තතො අඤ්ඤෙ අසත්තසභාවා දිට්ඨා යථා තං කට්ඨකලිඞ්ගරාදීසූති එවං සාධෙතබ්බං අත්ථං සහෙතුං කත්වා දස්සෙන්තො නිගණ්ඨො නිදස්සනං ආනෙසීති ආහ ‘‘අතිවිය සකාරණං කත්වා උපමං ආහරී’’ති. තස්ස පන ‘‘බලකරණීයා’’ති වුත්තපුරිසප්පයොගා විය බීජගාමභූතගාමාපි සජීවා එවාති ලද්ධීති තෙ සදිසූදාහරණභාවෙන වුත්තාති දට්ඨබ්බං. සචෙ පන යෙ ජීවස්ස ආධාරණභාවෙන සහිතෙන පවත්තෙතබ්බභාවෙන සල්ලක්ඛෙතබ්බා, තෙ සජීවාති ඉච්ඡිතා, න කෙවලෙන පවත්තෙතබ්බභාවෙන. එවං සති ‘‘බලකරණීයා කම්මන්තා’’ති වදන්තෙන විසදිසූදාහරණභාවෙන උපනීතන්ති දට්ඨබ්බං.

සමත්ථො නාම නත්ථි අත්තවාදභඤ්ජනස්ස අනත්තතාපතිට්ඨාපනස්ස ච සුගතාවෙණිකත්තා. යං පනෙතරහි සාසනිකා යථාසත්ති තදුභයං කරොන්ති, තං බුද්ධෙහි දින්නනයෙ ඨත්වා තෙසං දෙසනානුසාරතො. නිවත්තෙත්වාති නීහරිත්වා, විසුං කත්වාති අත්ථො. සකලං වෙසාලින්ති සබ්බවෙසාලිවාසිනං ජනං නිස්සයූපචාරෙන නිස්සිතං වදති යථා ‘‘ගාමො ආගතො’’ති. සංවට්ටිත්වාති සම්පිණ්ඩිත්වා, එකජ්ඣං ගහෙත්වාති අත්ථො.

357. පතිට්ඨපෙත්වාති යථා තං වාදං න අවජානාති, එවං පටිඤ්ඤං කාරෙත්වාති අත්ථො. ඝාති-සද්දො හිංසනත්ථො, තතො ච සද්දවිදූ අරහත්ථං තාය-සද්දං උප්පාදෙත්වා ඝාතෙතායන්ති රූපසිද්ධිං ඉච්ඡන්තීති ආහ ‘‘ඝාතාරහ’’න්ති. ජාපෙතායන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. වත්තිතුඤ්ච මරහතීති ම-කාරො පදසන්ධිකරො. විසෙසෙත්වා දීපෙතීති ‘‘වත්තති’’ඉච්චෙව අවත්වා ‘‘වත්තිතුඤ්ච මරහතී’’ති දුතියෙන පදෙන භගවතා වුත්තං විසෙසෙත්වා දීපෙති.

පාසාදිකං අභිරූපන්ති අභිමතරූපසම්පන්නං සබ්බාවයවං. තතො එව සුසජ්ජිතං සබ්බකාලං සුට්ඨු සජ්ජිතාකාරමෙව. එවංවිධන්ති යාදිසං සන්ධාය වුත්තං, තං දස්සෙති ‘‘දුබ්බණ්ණ’’න්තිආදිනා. ඉමස්මිං ඨානෙති ‘‘වත්තති තෙ තස්මිං රූපෙ වසො’’ති එතස්මිං කාරණග්ගහණෙ. කාරණඤ්හෙතං භගවතා ගහිතං ‘‘වත්තති…පෙ… මා අහොසී’’ති. තෙනෙතං දස්සෙති රූපං අනත්තා අවසවත්තනතො, යඤ්හි වසෙ න වත්තති, තං අනත්තකමෙව දිට්ඨං යථා තං සම්පත්ති. වාදන්ති දොසං නිග්ගහං ආරොපෙස්සති. සත්තධා මුද්ධා ඵලතීති සහධම්මිකසාකච්ඡාහි තථාගතෙ, පුච්ඡන්තෙ අබ්‍යාකරණෙන විහෙසාය කයිරමානත්තා තතියෙ වාරෙ ධම්මතාවසෙන විහෙසකස්ස සත්තධා මුද්ධා ඵලති යථා තං සබ්බඤ්ඤුපටිඤ්ඤාය භගවතො සම්මුඛභාවූපගමනෙ. වජිරපාණි පන කස්මා ඨිතො හොතීති? භගවා විය අනුකම්පමානො මහන්තං භයානකං රූපං මාපෙත්වා තාසෙත්වා ඉමං දිට්ඨිං විස්සජ්ජාපෙමීති තස්ස පුරතො ආකාසෙ වජිරං ආහරන්තො තිට්ඨති, න මුද්ධං ඵාලෙතුකාමො. න හි භගවතො පුරතො කස්සචි අනත්ථො නාම හොති. යස්මා පන භගවා එකංසතො සහධම්මිකමෙව පඤ්හං පුච්ඡති, තස්මා අට්ඨකථායං ‘‘පුච්ඡිතෙ’’ඉච්චෙව වුත්තං.

ආදිත්තන්ති දිප්පමානං. අක්ඛිනාසාදීනීති ආදි-සද්දෙන එළකසීසසදිසකෙසමස්සුආදීනං සඞ්ගණ්හාති. ‘‘දිට්ඨිවිස්සජ්ජාපනත්ථ’’න්ති වත්වා නයිදං යදිච්ඡාවසෙන ආගමනං, අථ ඛො ආදිතො මහාබ්‍රහ්මානං පුරතො කත්වා අත්තනා කතපටිඤ්ඤාවසෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. න්ති වජිරපාණිං. තං සච්චකස්ස පටිඤ්ඤාය පරිවත්තනකාරණං. අඤ්ඤෙපි නු ඛොතිආදි සච්චකස්ස වීමංසකභාවදස්සනං. අවීමංසකෙන හි තං දිස්වා මහායක්ඛොති වදෙය්‍ය, තෙනස්ස අසාරුප්පං සියා, අයං පන අඤ්ඤෙසං අභීතභාවං උපධාරෙත්වා ‘‘අද්ධාමෙ යක්ඛං න පස්සන්ති, තස්මා මය්හමෙව භයං උප්පන්න’’න්ති තීරෙත්වා යුත්තප්පත්තවසෙන පටිපජ්ජි.

358. උපධාරෙත්වාති බ්‍යාකාතබ්බමත්ථං සල්ලක්ඛෙත්වා. එසෙව නයොති සඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණෙසුපි සඤ්ඤාය විය නයොති අත්ථො. වුත්තවිපරියායෙනාති ‘‘අකුසලා දුක්ඛා වෙදනා මා අහොසි, අකුසලා දොමනස්සසම්පයුත්තා සඤ්ඤා මා අහොසී’’තිආදිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සප්පදට්ඨවිසන්ති සබ්බසත්තානං සප්පදට්ඨට්ඨානෙ සරීරපදෙසෙ පතිතං විසං. අල්ලීනොති සංසිලිට්ඨො. උපගතොති න අපගතො. අජ්ඣොසිතොති ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ඨිතො. පරිතො ජානෙය්‍යාති සමන්තතො සබ්බසො කිඤ්චිපි අසෙසෙත්වා ජානෙය්‍ය. පරික්ඛෙපෙත්වාති ආයතිං අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනවසෙන සබ්බසො ඛෙපෙත්වා. තථාභූතො චස්ස ඛයවයං උපනෙති නාමාති ආහ ‘‘ඛයං වයං අනුප්පාදං උපනෙත්වා’’ති.

359. අත්තනො වාදස්ස අසාරභාවතො, යථාපරිකප්පිතස්ස වා සාරස්ස අභාවතො අන්තොසාරවිරහිතො රිත්තො. විප්පකාරන්ති දිට්ඨියා සීලාචාරස්ස ච වසෙන විරූපතං සාපරාධතං සාවජ්ජතං තෙසං උපරි ආරොපෙත්වා. සින්නපත්තොති තනුකපත්තො. විඵාරිතන්ති විඵාළිතං.

අසාරකරුක්ඛපරිචිතොති පලාසාදිඅසාරරුක්ඛකොට්ටනෙ කතපරිචයො. ථද්ධභාවන්ති විපක්කභාවං, තික්ඛභාවන්ති අත්ථො. නත්ථීති සදා නත්ථීති න වත්තබ්බං. පරිසතීති චතුපරිසමජ්ඣෙ. තථා හි ‘‘ගණ්ඨිකං පටිමුඤ්චිත්වා පටිච්ඡන්නසරීරා’’ති වුත්තං. යන්තාරුළ්හස්ස වියාති බ්‍යාකරණත්ථං වායමයන්තං ආරුළ්හස්ස විය.

360. දිට්ඨිවිසූකානීති දිට්ඨිකිඤ්චකානි. දිට්ඨිසඤ්චරිතානීති දිට්ඨිතාළනානි. දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතානීති දිට්ඨිඉඤ්ජිතානි. තෙසං අධිප්පායං ඤත්වාති තෙසං ලිච්ඡවිකුමාරානං ඉඤ්ජිතෙනෙව අජ්ඣාසයං ජානිත්වා. තෙනාහ ‘‘ඉමෙ’’තිආදි.

361. යස්මිං අධිගතෙ පුග්ගලො සත්ථුසාසනෙ විසාරදො හොති පරෙහි අසංහාරියො, තං ඤාණං විසාරදස්ස භාවොති කත්වා වෙසාරජ්ජන්ති ආහ ‘‘වෙසාරජ්ජප්පත්තොති ඤාණප්පත්තො’’ති. තතො එවමස්ස න පරො පච්චෙතබ්බො එතස්ස අත්ථීති අපරප්පච්චයො. න පරො පත්තියො සද්දහාතබ්බො එතස්ස අත්ථීති අපරප්පත්තියො. කාමං සච්චකො සෙක්ඛභූමි අසෙක්ඛභූමීති ඉදං සාසනවොහාරං න ජානාති. පස්සතීති පන දස්සනකිරියාය විප්පකතභාවස්ස වුත්තත්තා ‘‘න එත්තාවතා භික්ඛුකිච්චං පරියොසිත’’න්ති අඤ්ඤාසි, තස්මා පුන ‘‘කිත්තාවතා පනා’’ති පුච්ඡං ආරභි. තෙන වුත්තං ‘‘පස්සතීති වුත්තත්තා’’තිආදි.

යථාභූතං පස්සතීති දස්සනං, විසිට්ඨට්ඨෙන අනුත්තරියං, දස්සනමෙව අනුත්තරියන්ති දස්සනානුත්තරියං, දස්සනෙසු වා අනුත්තරියං දස්සනානුත්තරියං. ලොකියපඤ්ඤාති චෙත්ථ විපස්සනාපඤ්ඤා වෙදිතබ්බා. සා හි සබ්බලොකියපඤ්ඤාහි විසිට්ඨට්ඨෙන ‘‘අනුත්තරා’’ති වුත්තා. ලොකියපටිපදානුත්තරියෙසුපි එසෙව නයො. ඉදානි නිප්පරියායතොව තිවිධම්පි අනුත්තරියං දස්සෙතුං ‘‘සුද්ධලොකුත්තරමෙවා’’තිආදි වුත්තං. සතිපි සබ්බෙසම්පි ලොකුත්තරධම්මානං අනුත්තරභාවෙ උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන අග්ගමග්ගපඤ්ඤා තතො උත්තරිතරස්ස අභාවතො දස්සනානුත්තරියං. තෙනාහ ‘‘අරහත්තමග්ගසම්මාදිට්ඨී’’ති. සෙසානි මග්ගඞ්ගානීති සෙසානි අරහත්තමග්ගඞ්ගානි. තානි හි මත්ථකප්පත්තානි නිබ්බානගාමිනී පටිපදාති. අග්ගඵලවිමුත්තීති අග්ගමග්ගස්ස ඵලවිමුත්ති අරහත්තඵලං. ඛීණාසවස්සාති සබ්බසො ඛීයමානාසවස්ස. නිබ්බානදස්සනන්ති අග්ගමග්ගසම්මාදිට්ඨියා සච්ඡිකිරියාභිසමයමාහ. තත්ථ මග්ගඞ්ගානීති අට්ඨ මග්ගඞ්ගානි. චතුසච්චන්තොගධත්තා සබ්බස්ස ඤෙය්‍යධම්මස්ස ‘‘චත්තාරි සච්චානි බුද්ධො’’ති වුත්තං. සච්චානුගතසම්මොහවිද්ධංසනෙනෙව හි භගවතො සබ්බසො ඤෙය්‍යාවරණප්පහානං. නිබ්බිසෙවනොති නිරුද්ධකිලෙසවිසෙවනො.

362. ධංසීති අනුද්ධංසනසීලා. අනුපහතන්ති අවික්ඛිත්තං. සකලන්ති අනූනං. කායඞ්ගන්ති කායමෙව අඞ්ගන්ති වදන්ති, කායසඞ්ඛාතං අඞ්ගං සීසාදිඅවයවන්ති අත්ථො. තථා ‘‘හොතු, සාධූ’’ති එවමිදං වාචාය අවයවො වාචඞ්ගන්ති.

363. ආහරන්තීති අභිහරන්ති. පුඤ්ඤන්ති පුඤ්ඤඵලසඞ්ඛාතො ආනුභාවො. පුඤ්ඤඵලම්පි හි උත්තරපදලොපෙන ‘‘පුඤ්ඤ’’න්ති වුච්චති – ‘‘කුසලානං, භික්ඛවෙ, ධම්මානං සමාදානහෙතු එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’තිආදීසු (දී. නි. 3.80). තෙනාහ ‘‘ආයතිං විපාකක්ඛන්ධා’’ති. පුඤ්ඤමහීති මහති පුඤ්ඤඵලවිභූති සෙතච්ඡත්තමකුටචාමරාදි. තෙන වුත්තං ‘‘විපාකක්ඛන්ධානංයෙව පරිවාරො’’ති. ලිච්ඡවීහි පෙසිතෙන ඛාදනීයභොජනීයෙන සමණො ගොතමො සසාවකසඞ්ඝො මයා පරිවිසිතො, තස්මා ලිච්ඡවීනමෙව තං පුඤ්ඤං හොතීති. තෙනාහ ‘‘තං දායකානං සුඛාය හොතූ’’ති. යස්මා පන භගවතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච සච්චකෙන දානං දින්නං, න ලිච්ඡවීහි, තස්මා භගවා සච්චකස්ස සතිං පරිවත්තෙන්තො ‘‘යං ඛො’’තිආදිමාහ. තෙන වුත්තං ‘‘ඉති භගවා’’තිආදි. නිගණ්ඨස්ස මතෙන විනායෙවාති සච්චකස්ස චිත්තෙන විනා එව තස්ස දක්ඛිණං ඛෙත්තගතං කත්වා දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘අත්තනො දින්නං දක්ඛිණං…පෙ… නිය්‍යාතෙසී’’ති.

චූළසච්චකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.