6. පාසරාසිසුත්තවණ්ණනා

272. සාධුමයන්ති එත්ථ සාධු-සද්දො ආයාචනත්ථො, න ‘‘සාධාවුසො’’තිආදීසු (සං. නි. 1.246; සු. නි. 182) විය අභිනන්දනාදිඅත්ථොති ආහ ‘‘ආයාචන්තා’’ති. තෙනාහ පාළියං ‘‘ලභෙය්‍යාමා’’තිආදි වුත්තං. න සක්කොන්ති, කස්මා? බුද්ධා හි ගරූ හොන්ති, පරමගරූ උත්තමං ගාරවට්ඨානං, න යථා තථා උපසඞ්කමනීයා. තෙනාහ ‘‘එකචාරිකො සීහො’’තිආදි.

‘‘පාකටකිරියායා’’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තං විවරිතුං ‘‘යං හී’’තිආදි වුත්තං. භගවා සබ්බකාලං කිමෙවමකාසීති? න සබ්බකාලමෙවමකාසි. යදා පන අකාසි, තං දස්සෙතුං ‘‘භගවා පඨමබොධිය’’න්තිආදි වුත්තං. මනුස්සත්තභාවෙති ඉමිනා පුරිසත්තභාවං උල්ලිඞ්ගෙති. ධනපරිච්චාගො කතො නාම නත්ථි භගවතො ධරමානකාලෙති අධිප්පායො.

මාලාකචවරන්ති මිලාතමාලාකචවරං. රජොජල්ලං න උපලිම්පති අච්ඡතරඡවිභාවතො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘සුඛුමත්තා ඡවියා කායෙ රජොජල්ලං න ලිම්පතී’’ති. යදි එවං කස්මා භගවා නහායතීති ආහ ‘‘උතුග්ගහණත්ථ’’න්ති.

විහාරොති ජෙතවනවිහාරො. වීසතිඋසභං ගාවුතස්ස චතුත්ථො භාගොති වදන්ති. කදාචීති කස්මිඤ්චි බුද්ධුප්පාදෙ. අචලමෙවාති අපරිවත්තමෙව අනඤ්ඤභාවතො, මඤ්චානං පන අප්පමහන්තතාහි පාදානං පතිට්ඨිතට්ඨානස්ස හානිවඩ්ඪියො හොන්තියෙව.

යන්තනාළිකාහි පරිපුණ්ණසුවණ්ණරසධාරාහි. න්හානවත්තන්ති ‘‘පබ්බජිතෙන නාම එවං න්හායිතබ්බ’’න්ති නහානචාරිත්තං දස්සෙත්වා. යස්මා භගවතො සරීරං සුධන්තචාමීකරසමානවණ්ණං සුපරිසොධිතපවාළරුචිරකරචරණාවරං සුවිසුද්ධනීලරතනාවළිසදිසකෙසතනුරුහං, තස්මා තහං තහං විනිස්සතජාතිහිඞ්ගුලකරසූපසොභිතං උපරි මහග්ඝරතනාවළිසඤ්ඡාදිතං ජඞ්ගමමිව කනකගිරිසිඛරං විරොචිත්ථ. තස්මිඤ්ච සමයෙ දසබලස්ස සරීරතො නික්ඛමිත්වා ඡබ්බණ්ණරස්මියො සමන්තතො අසීතිහත්ථප්පමාණෙ පදෙසෙ ආධාවන්තී විධාවන්තී රතනාවළිරතනදාම-රතනචුණ්ණ-විප්පකිණ්ණං විය, පසාරිතරතනචිත්තකඤ්චනපට්ටමිව, ආසිඤ්චමානලාඛාරසධාරා-චිතමිව, උක්කාසතනිපාතසමාකුලමිව, නිරන්තරං විප්පකිණ්ණ-කණිකාර-කිඞ්කිණික-පුප්ඵමිව, වායුවෙගසමුද්ධත-චිනපිට්ඨචුණ්ණ-රඤ්ජිතමිව, ඉන්දධනු-විජ්ජුලතා-විතානසන්ථතමිව, ගගනතලං තං ඨානං පවනඤ්ච සම්මා ඵරන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘වණ්ණභූමි නාමෙසා’’තිආදි. අත්ථන්ති උපමෙය්‍යත්ථං. උපමායොති ‘‘ඊදිසො ච හොතී’’ති යථාරහං තදනුච්ඡවිකා උපමා. කාරණානීති උපමුපමෙය්‍යසම්බන්ධවිභාවනානි කාරණානි. පූරෙත්වාති වණ්ණනං පරිපුණ්ණං කත්වා. ථාමො වෙදිතබ්බො ‘‘අතිත්ථෙ පක්ඛන්දො’’ති අවත්තබ්බත්තා.

273. කණ්ණිකාති සරීරගතබින්දුකතානි මණ්ඩලානි. පරික්ඛාරභණ්ඩන්ති උත්තරාසඞ්ගං සඞ්ඝාටිඤ්ච සන්ධාය වදති. කිං පනායං නයො බුද්ධානම්පි සරීරෙ හොතීති? න හොති, වත්තදස්සනත්ථං පනෙතං කතන්ති දස්සෙතුං ‘‘බුද්ධානං පනා’’තිආදි වුත්තං. ගමනවසෙන කායස්සාභිනීහරණං ගමනාභිහාරො. යථාධිප්පායාවත්තනං අධිප්පායකොපනං.

අඤ්ඤතරාය පාරමියාති නෙක්ඛම්මපාරමියා. වීරියපාරමියාති අපරෙ. මහාභිනික්ඛමනස්සාති මහන්තස්ස චරිමභවෙ අභිනික්ඛමනස්ස. තඤ්හි මහන්තං භොගක්ඛන්ධං මහන්තඤ්ච ඤාතිපරිවට්ටං මහන්තඤ්ච චක්කවත්තිසිරිං පජහිත්වා සදෙවකස්ස ලොකස්ස සමාරකස්ස ච අචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යභෙදස්ස මහතො අත්ථාය හිතාය සුඛාය පවත්තත්තා මහනීයතාය ච මහන්තං අභිනික්ඛමනන්ති වුච්චති.

පුරිමොති ‘‘කතමාය නු කථාය සන්නිසින්නා භවථා’’ති එවං වුත්තඅත්ථො. කා ච පන වොති එත්ථ ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකෙ. තෙන යථාපුච්ඡිතාය කථාය වක්ඛමානං විප්පකතභාවං ජොතෙති. පන-සද්දො වචනාලඞ්කාරෙ. යාය හි කථාය තෙ භික්ඛූ සන්නිසින්නා, සා එව අන්තරාකථාභූතා විප්පකතා විසෙසෙන පුන පුච්ඡීයති. අඤ්ඤාති අන්තරා-සද්දස්ස අත්ථමාහ. අඤ්ඤත්ථො හි අයං අන්තරා-සද්දො ‘‘භූමන්තරං (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා) සමයන්තර’’න්තිආදීසු විය, අන්තරාති වා වෙමජ්ඣෙති අත්ථො. දසකථාවත්ථුනිස්සිතාති ‘‘කිං සීලං නාම, කථඤ්ච පූරෙතබ්බං, කානි චස්ස සංකිලෙසවොදානානී’’තිආදිනා අප්පිච්ඡාදිනිස්සිතා සීලාදිනිස්සිතා ච කථා. අරියොති නිද්දොසො. අථ වා අත්ථකාමෙහි අරණීයොති අරියො, අරියානං අයන්ති වා අරියොති. භාවනාමනසිකාරවසෙන තුණ්හී භවන්ති, න එකච්චබාහිරකපබ්බජිතා විය මූගබ්බතසමාදානෙන. දුතියජ්ඣානම්පි අරියො තුණ්හීභාවො වචීසඞ්ඛාරපහානතො. මූලකම්මට්ඨානන්ති පාරිහාරිය කම්මට්ඨානම්පි. ඣානන්ති දුතියජ්ඣානං.

274. ‘‘සන්නිපතිතානං වො, භික්ඛවෙ, ද්වය’’න්ති (ම. නි. 1.273; උදා. 12, 28, 29) අට්ඨුප්පත්තිවසෙන දෙසනා පවත්තාති තස්සා උපරිදෙසනාය සම්බන්ධං දස්සෙතුං ‘‘ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, පරියෙසනාති කො අනුසන්ධී’’ති අනුසන්ධිං පුච්ඡති. අයං තුම්හාකං පරියෙසනාති යා මහාභිනික්ඛමනපටිබද්ධා ධම්මී කථා, සා තුම්හාකං ධම්මපරියෙසනා ධම්මවිචාරණා අරියපරියෙසනා නාම. අපායමග්ගන්ති අනත්ථාවහං මග්ගං. උද්දෙසානුක්කමං භින්දිත්වාති උද්දෙසානුපුබ්බිං ලඞ්ඝිත්වා. ධම්ම-සද්දො ‘‘අමොසධම්මං නිබ්බාන’’න්තිආදීසු විය පකතිපරියායො. ජායනසභාවොති ජායනපකතිකොති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

සබ්බත්ථාති යථා ‘‘පුත්තභරිය’’න්ති ද්වන්දසමාසවසෙන එකත්තං, එස නයො සබ්බත්ථ ‘‘දාසිදාස’’න්තිආදීසු සබ්බපදෙසු. පරතො විකාරං අනාපජ්ජිත්වා සබ්බදා ජාතරූපමෙව හොතීති ජාතරූපං, සුවණ්ණං. ධවලසභාවතාය රඤ්ජීයතීති රජතං, රූපියං. ඉධ පන සුවණ්ණං ඨපෙත්වා යං කිඤ්චි උපභොගපරිභොගාරහං රජතංතෙව ගහිතං. උපධීයති එත්ථ දුක්ඛන්ති උපධයො. චුතීසඞ්ඛාතං මරණන්ති එකභවපරියාපන්නං ඛන්ධනිරොධසඞ්ඛාතං මරණමාහ. ඛණිකනිරොධො පන ඛණෙ ඛණෙ. තෙනාහ ‘‘සත්තානං වියා’’ති. සංකිලිස්සතීති දූසවිසෙන විය අත්තානං දූසිස්සති. තෙනාහ භගවා – ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, ජාතරූපස්ස උපක්කිලෙසා අයො ලොහ’’න්තිආදි (අ. නි. 5.23). මලං ගහෙත්වාති යෙහි සහයොගතො මලිනං හොති, තෙසං මලිනභාවපච්චයානං වසෙන මලං ගහෙත්වා. ජීරණතො ජරාධම්මවාරෙ ජාතරූපං ගහිතන්ති යොජනා. යෙ පන ජාතිධම්මවාරෙපි ජාතරූපං න පඨන්ති, තෙසං ඉතරෙසං විය ජීරණධම්මවාරෙ සරූපතො අනාගතම්පි උපධිග්ගහණෙන ගහිතමෙවාති දට්ඨබ්බං. පරිග්ගහෙ ඨිතානං පන වසෙන වුච්චමානෙ අපාකටානම්පි ජාතිජරාමරණානං වසෙන යොජනා ලබ්භතෙව. ජාතරූපසීසෙන චෙත්ථ සබ්බස්සපි අනින්ද්‍රියබද්ධස්ස ගහණං දට්ඨබ්බං, පුත්තභරියාදිග්ගහණෙන විය මිත්තාමච්චාදිග්ගහණං.

275. අරියෙහි පරියෙසනා, අරියානං පරියෙසනාති වා අරියපරියෙසනාති සමාසද්වයං දස්සෙති ‘‘අයං, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා.

276. මූලතො පට්ඨායාති යං මහාභිනික්ඛමනස්ස මූලභාවෙසුආදීනවදස්සනං, තතො පට්ඨාය. යස්මා තෙ භික්ඛූ තත්ථ මහාභිනික්ඛමනකථාය සන්නිසින්නා, සා ච නෙසං අන්තරාකථා විප්පකතා, තස්මා භගවා තෙසං මූලතො පට්ඨාය මහාභිනික්ඛමනකථං කථෙතුං ආරභි. අහම්පි පුබ්බෙති විසෙසවචනං අපරිපක්කඤාණෙන සයං චරිමභවෙ තීසු පාසාදෙසු තිවිධනාටකපරිවාරස්ස දිබ්බසම්පත්තිසදිසාය මහාසම්පත්තියා අනුභවනං, අභිනික්ඛමිත්වා පධානපදහනවසෙන අත්තකිලමථානුයොගඤ්ච සන්ධායාහ. අනරියපරියෙසනං පරියෙසින්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. පඤ්චවග්ගියාපීති යථාසකං ගිහිභොගං අනුයුත්තා තං පහාය පබ්බජිත්වා අත්තකිලමථානුයොගෙ ඨිතා සත්ථු ධම්මචක්කපවත්තනදෙසනාය (සං. නි. 5.1081; මහාව. 13; පටි. ම. 2.30) තම්පි පහාය අරියපරියෙසනං පරියෙසිංසූති.

277. කාමං දහර-සද්දො ‘‘දහරං කුමාරං මන්දං උත්තානසෙය්‍යක’’න්ති (ම. නි. 1.496) එත්ථ බාලදාරකෙ ආගතො, ‘‘භද්‍රෙන යොබ්බනෙන සමන්නාගතො’’ති පන වක්ඛමානත්තා යුවාවත්ථා ඉධ දහර-සද්දෙන වුත්තාති ආහ ‘‘තරුණොව සමානො’’ති. පඨමවයෙන එකූනතිංසවයත්තා. ජාතියා හි යාව තෙත්තිංසවයා පඨමවයො. අනාදරත්ථෙ සාමිවචනං යථා ‘‘දෙවදත්තස්ස රුදන්තස්ස පබ්බජී’’ති. කාමං අස්සුමුච්චනං රොදනං, තං අස්සුමුඛානන්ති ඉමිනා පකාසිතං, තං පන වත්වා ‘‘රුදන්තාන’’න්ති වචනං බලවසොකසමුට්ඨානං ආරොදනවත්ථුං පකාසෙතීති ආහ ‘‘කන්දිත්වා රොදමානාන’’න්ති. කිං කුසලන්ති ගවෙසමානොති කින්ති සබ්බසො අවජ්ජරහිතං එකන්ත නිය්‍යානිකං පරියෙසමානො. වරපදන්ති වට්ටදුක්ඛනිස්සරණත්ථිකෙහි එකන්තෙන වරණීයට්ඨෙන වරං, පජ්ජිතබ්බට්ඨෙන පදං. තුඞ්ගසරීරතාය දීඝො, පිඞ්ගලචක්ඛුතාය පිඞ්ගලොති දීඝපිඞ්ගලො. ධම්මොති විනයො, සමයොති අත්ථො. සුත්වාව උග්ගණ්හින්ති තෙන වුච්චමානස්ස සවනමත්තෙනෙව උග්ගණ්හිං වාචුග්ගතං අකාසිං.

පටිලපනමත්තකෙනාති පුන ලපනමත්තකෙන. ජානාතීති ඤාණො, ඤාණොති වාදො ඤාණවාදො, තං ඤාණවාදං. ‘‘වදාමී’’ති ආගතත්තා අට්ඨකථායං ‘‘ජානාමී’’ති උත්තමපුරිසවසෙන අත්ථො වුත්තො. අඤ්ඤෙපි බහූති අඤ්ඤෙපි බහූ මම තථාභාවං ජානන්තා ‘‘අයං ඉමං ධම්මං ජානාතී’’ති, ‘‘අකම්පනීයතාය ථිරො’’ති වා එවං වදන්ති. ලාභීති අඤ්ඤාසීති ධම්මස්ස උද්දිසනෙන මහාපඤ්ඤතාය ‘‘අයං අත්තනා ගතමග්ගං පවෙදෙති, න අනුස්සුතිකො’’ති අඤ්ඤාසි. අස්සාති බොධිසත්තස්ස. එතදහොසීති එතං ‘‘න ඛො ආළාරො කාලාමො’’තිආදි මනසි අහොසි, චින්තෙසීති අත්ථො.

හෙට්ඨිමසමාපත්තීහි විනා උපරිමසමාපත්තීනං සම්පාදනස්ස අසම්භවතො ‘‘සත්ත සමාපත්තියො මං ජානාපෙසී’’ති ආහ. පයොගං කරෙය්‍යන්ති භාවනං අනුයුඤ්ජෙය්‍යන්ති අත්ථො. එවමාහාති එවං ‘‘අහං, ආවුසො’’තිආදිමාහ, සත්තන්නං සමාපත්තීනං අධිගමං පච්චඤ්ඤාසීති අත්ථො.

අනුසූයකොති අනිස්සුකී. තෙන මහාපුරිසෙ පසාදං පවෙදෙසි. බොධිසත්තස්ස තා සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා ඨිතස්ස පුරිමජාතිපරිචයෙන ඤාණස්ස ච මහන්තතාය තාසං ගති ච අභිසම්පරායො ච උපට්ඨාසි. තෙන ‘‘වට්ටපරියාපන්නා එවෙතා’’ති නිච්ඡයො උදපාදි. තෙනාහ ‘‘නායං ධම්මො නිබ්බිදායා’’තිආදි. එකච්චානං විරාගභාවනාසමතික්කමාවහොපි නෙව තෙසම්පි අච්චන්තාය සමතික්කමාවහො, සයඤ්ච වට්ටපරියාපන්නොයෙව, තස්මා නෙව වට්ටෙ නිබ්බින්දනත්ථාය, යදග්ගෙන න නිබ්බිදාය, තදග්ගෙන න විරජ්ජනත්ථාය, රාගාදීනං පාපධම්මානං න නිරුජ්ඣනත්ථාය, න උපසමත්ථාය, තස්මා තං අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මං න අභිජානනත්ථාය…පෙ… සංවත්තතීති යොජනා.

යාවදෙව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනුපපත්තියාති සත්තසු සමාපත්තීසු උක්කට්ඨං ගහෙත්වා වදති. උට්ඨාය සමුට්ඨාය අචුතිධම්මං පරියෙසිතුං යුත්තත්තා තඤ්ච අනතික්කන්තජාතිධම්මමෙවාති මහාසත්තො පජහතීති ආහ ‘‘යඤ්ච ඨානං පාපෙතී’’තිආදි. තතො පට්ඨායාති යදා සමාපත්තිධම්මස්ස ගතිඤ්ච අභිසම්පරායඤ්ච අබ්භඤ්ඤාසි, තතො පට්ඨාය. මක්ඛිකාවසෙනාති භොජනස්ස මක්ඛිකාමිස්සතාවසෙන. මනං න උප්පාදෙති භුඤ්ජිතුන්ති අධිප්පායො. මහන්තෙන උස්සාහෙනාති ඉදං කතිපාහං තත්ථ භාවනානුයොගමත්තං සන්ධාය වුත්තං, න අඤ්ඤෙසං විය කසිණපරිකම්මාදිකරණං. න හි අන්තිමභවිකබොධිසත්තානං සමාපත්තිනිබ්බත්තනෙ භාරියං නාම. අනලඞ්කරිත්වාති අනු අනු අලංකත්වා පුනප්පුනං ‘‘ඉමිනා න කිඤ්චි පයොජන’’න්ති කත්වා.

278. වාචාය උග්ගහිතමත්තොවාති එත්ථ පුබ්බෙ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

279. මහාවෙලා විය මහාවෙලා, විපුලවාලිකපුඤ්ජතාය මහන්තො වෙලාතටො වියාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘මහාවාලිකරාසීති අත්ථො’’ති. උරු මරු සිකතා වාලුකා වණ්ණු වාලිකාති ඉමෙ සද්දා සමානත්ථා, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං.

සෙනා නිගච්ඡි නිවිසි එත්ථාති සෙනානිගමො, සෙනාය නිවිට්ඨට්ඨානං. සෙනානිගාමොති පන අයං සමඤ්ඤා අපරකාලිකා. ගොචරගාමනිදස්සනඤ්චෙතං. උපරිසුත්තස්මින්ති මහාසච්චකසුත්තෙ. ඉධ පන බොධිපල්ලඞ්කො අධිප්පෙතො අරියපරියෙසනාය වුච්චමානත්තා.

280. ‘‘ඤාණදස්සන’’න්ති ච එකජ්ඣං ගහිතපදද්වයවිසයවිසෙසස්ස අනාමට්ඨත්තා ‘‘මෙ’’ති ච ගහිතත්තා අනවසෙසඤෙය්‍යාවබොධනසමත්ථමෙව ඤාණවිසෙසං බොධෙති, න ඤාණමත්තං, න දස්සනමත්තන්ති ආහ ‘‘සබ්බධම්මදස්සනසමත්ථඤ්ච මෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං උදපාදී’’ති. අකුප්පතායාති විමොක්ඛන්තතාය සබ්බසො පටිපක්ඛධම්මෙහි අසඞ්ඛොභනීයතාය. තෙනාහ ‘‘රාගාදීහි න කුප්පතී’’ති. ආරම්මණසන්තතායපි තදාරම්මණානං අත්ථි විසෙසො යථා තං ‘‘ආනෙඤ්ජවිහාරෙ’’ති ආහ ‘‘අකුප්පාරම්මණතාය චා’’ති. පච්චවෙක්ඛණඤාණම්පීති න කෙවලං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව, අථ ඛො යථාධිගතෙ පටිවෙධසද්ධම්මෙ එකූනවීසතිවිධපච්චවෙක්ඛණඤාණම්පි.

281. පටිවිද්ධොති (දී. නි. ටී. 2.64; සං. නි. ටී. 1.1.172; සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.7) සයම්භුඤාණෙන ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදිනා පටිමුඛං නිබ්බිජ්ඣනවසෙන පත්තො, යථාභූතං අවබුද්ධොති අත්ථො. ගම්භීරොති මහාසමුද්දො විය මකසතුණ්ඩසූචියා අඤ්ඤත්‍ර සමුපචිතපරිපක්කඤාණසම්භාරෙහි අඤ්ඤෙසං ඤාණෙන අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨො. තෙනාහ ‘‘උත්තානභාවපටික්ඛෙපවචනමෙත’’න්ති. යො අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨො, සො ඔගාහිතුමසක්කුණෙය්‍යතාය සරූපතො ච පස්සිතුං න සක්කාති ආහ ‘‘ගම්භීරත්තාව දුද්දසො’’ති. දුක්ඛෙන දට්ඨබ්බොති කිච්ඡෙන කෙනචිදෙව දට්ඨබ්බො. යං පන දට්ඨුමෙව න සක්කා, තස්ස ඔගාහෙත්වා අනු අනු බුජ්ඣනෙ කථා එව නත්ථීති ආහ ‘‘දුද්දසත්තාව දුරනුබොධො’’ති. දුක්ඛෙන අවබුජ්ඣිතබ්බො අවබොධස්ස දුක්කරභාවතො. ඉමස්මිං ඨානෙ – ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, කතමං නු ඛො දුක්කරතරං වා දුරභිසම්භවතරං වා’’ති සුත්තපදං (සං. නි. 5.1115) වත්තබ්බං. සන්තාරම්මණතාය වා සන්තො. නිබ්බුතසබ්බපරිළාහතාය නිබ්බුතො. පධානභාවං නීතොති වා පණීතො. අතිත්තිකරට්ඨෙන අතප්පකො සාදුරසභොජනං විය. එත්ථ ච නිරොධසච්චං සන්තං ආරම්මණන්ති සන්තාරම්මණං, මග්ගසච්චං සන්තං සන්තාරම්මණඤ්චාති සන්තාරම්මණං. අනුපසන්තසභාවානං කිලෙසානං සඞ්ඛාරානඤ්ච අභාවතො නිබ්බුතසබ්බපරිළාහතාය සන්තපණීතභාවෙනෙව ච අසෙචනකතාය අතප්පකතා දට්ඨබ්බා. තෙනාහ ‘‘ඉදං ද්වයං ලොකුත්තරමෙව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. උත්තමඤාණවිසයත්තා න තක්කෙන අවචරිතබ්බො, තතො එව නිපුණඤාණගොචරතාය ච සණ්හො. සුඛුමසභාවත්තා ච නිපුණො, බාලානං අවිසයත්තා පණ්ඩිතෙහි එව වෙදිතබ්බොති පණ්ඩිතවෙදනීයො. ආලීයන්ති අභිරමිතබ්බට්ඨෙන සෙවීයන්තීති ආලයා, පඤ්ච කාමගුණා. ආලයන්ති අල්ලීයන්තී අභිරමණවසෙන සෙවන්තීති ආලයා, තණ්හාවිචරිතානි. රමන්තීති රතිං වින්දන්ති කීළන්ති ලළන්ති. ආලයරතාති ආලයනිරතා.

ඨානං සන්ධායාති ඨාන-සද්දං සන්ධාය. අත්ථතො පන ඨානන්ති ච පටිච්චසමුප්පාදො එව අධිප්පෙතො. තිට්ඨති ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති ඨානං, සඞ්ඛාරාදීනං පච්චයභූතා අවිජ්ජාදයො. ඉමෙසං සඞ්ඛාරාදීනං පච්චයාති ඉදප්පච්චයා, අවිජ්ජාදයොව. ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතා යථා ‘‘දෙවො එව දෙවතා’’ති, ඉදප්පච්චයානං වා අවිජ්ජාදීනං අත්තනො ඵලං පති පච්චයභාවො උප්පාදනසමත්ථතා ඉදප්පච්චයතා. තෙන සමත්ථපච්චයලක්ඛණො පටිච්චසමුප්පාදො දස්සිතො හොති. පටිච්ච සමුප්පජ්ජති ඵලං එතස්මාති පටිච්චසමුප්පාදො. පදද්වයෙනපි ධම්මානං පච්චයට්ඨො එව විභාවිතො. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛාරාදිපච්චයානං එතං අධිවචන’’න්ති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. මහාටී. 2.572-573) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

සබ්බසඞ්ඛාරසමථොතිආදි සබ්බන්ති සබ්බසඞ්ඛාරසමථාදිසද්දාභිධෙය්‍යං සබ්බං අත්ථතො නිබ්බානමෙව. ඉදානි තස්ස නිබ්බානභාවං දස්සෙතුං ‘‘යස්මා හී’’තිආදි වුත්තං. න්ති නිබ්බානං. ආගම්මාති පටිච්ච අරියමග්ගස්ස ආරම්මණපච්චයභාවහෙතු. සම්මන්තීති අප්පටිසන්ධිකූපසමවසෙන සම්මන්ති. තථා සන්තා සවිසෙසං උපසන්තා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘වූපසම්මන්තී’’ති. එතෙන ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා සම්මන්ති එත්ථාති සබ්බසඞ්ඛාරසමථො, නිබ්බාන’’න්ති දස්සෙති. සබ්බසඞ්ඛතවිසංයුත්තෙ ච නිබ්බානෙ සබ්බසඞ්ඛාරවූපසමපරියායො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. පටිනිස්සට්ඨාති සමුච්ඡෙදවසෙන පරිච්චත්තා හොන්ති. සබ්බා තණ්හාති අට්ඨසතප්පභෙදා සබ්බාපි තණ්හා. සබ්බෙ කිලෙසරාගාති කාමරාගරූපරාගාදිභෙදා සබ්බෙපි කිලෙසභූතා රාගා, සබ්බෙපි වා කිලෙසා ඉධ ‘‘කිලෙසරාගා’’ති වෙදිතබ්බා, න ලොභවිසෙසා එව චිත්තස්ස විපරිණතභාවාපාදනතො. යථාහ ‘‘රත්තම්පි චිත්තං විපරිණතං, දුට්ඨම්පි චිත්තං විපරිණතං, මූළ්හම්පි චිත්තං විපරිණත’’න්ති (පාරා. 271). විරජ්ජන්තීති පලුජ්ජන්ති.

චිරනිසජ්ජාචිරභාසනෙහි පිට්ඨිආගිලායනතාලුගලසොසාදිවසෙන කායකිලමථො චෙව කායවිහෙසා ච වෙදිතබ්බා. සා ච ඛො දෙසනාය අත්ථං අජානන්තානං වසෙන වුත්තා, ජානන්තානං පන දෙසනාය කායපරිස්සමොපි සත්ථු අපරිස්සමොව. තෙනාහ භගවා – ‘‘න ච මං ධම්මාධිකරණං විහෙසෙසී’’ති (උදා. 10). තෙනෙවාහ ‘‘යා අජානන්තානං දෙසනා නාම, සො මම කිලමථො අස්සා’’ති. උභයන්ති චිත්තකිලමථො චෙව චිත්තවිහෙසා චාති උභයම්පෙතං බුද්ධානං නත්ථි බොධිමූලෙයෙව සමුච්ඡින්නත්තා.

අනුබ්‍රූහනං සම්පිණ්ඩනං. සොති ‘‘අපිස්සූ’’ති නිපාතො. මන්ති පටි-සද්දයොගෙන සාමිඅත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘මමා’’ති. වුද්ධිප්පත්තා වා අච්ඡරියා අනච්ඡරියා. වුද්ධිඅත්ථොපි හි අ-කාරො හොති යථා ‘‘අසෙක්ඛා ධම්මා’’ති (ධ. ස. 11.තිකමාතිකා). කප්පානං සතසහස්සං චත්තාරි ච අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සදෙවකස්ස ලොකස්ස ධම්මසංවිභාගකරණත්ථමෙව පාරමියො පූරෙත්වා ඉදානි අධිගතධම්මරජ්ජස්ස තත්ථ අප්පොස්සුක්කතාපත්තිදීපනතා, ගාථාත්ථස්ස අච්ඡරියතා, තස්ස වුද්ධිප්පත්ති චාති වෙදිතබ්බං. අත්ථද්වාරෙන හි ගාථානං අනච්ඡරියතා. ගොචරා අහෙසුන්ති උපට්ඨහෙසුං. උපට්ඨානඤ්ච විතක්කෙතබ්බතාති ආහ ‘‘පරිවිතක්කයිතබ්බතං පාපුණිංසූ’’ති.

යදි සුඛාපටිපදාව, කථං කිච්ඡතාති ආහ ‘‘පාරමීපූරණකාලෙ පනා’’තිආදි. එවමාදීනි දුප්පරිච්චජානි දෙන්තස්ස. හ-ඉති වා ‘‘බ්‍යත්ත’’න්ති එතස්මිං අත්ථෙ නිපාතො. එකංසත්ථෙති කෙචි. හ බ්‍යත්තං, එකංසෙන වා අලං නිප්පයොජනං එවං කිච්ඡෙන අධිගතස්ස ධම්මස්ස දෙසිතන්ති යොජනා. හලන්ති වා ‘‘අල’’න්ති ඉමිනා සමානත්ථං පදං ‘‘හලන්ති වදාමී’’තිආදීසු (දී. නි. ටී. 2.65; සං. නි. ටී. 1.1.172) විය. රාගදොසපරිඵුට්ඨෙහීති ඵුට්ඨවිසෙන විය සප්පෙන රාගෙන දොසෙන ච සම්ඵුට්ඨෙහි අභිභූතෙහි. රාගදොසානුගතෙහීති රාගෙන ච දොසෙන ච අනුබන්ධෙහි.

කාමරාගරත්තා භවරාගරත්තා ච නීවරණෙහි නිවුතතාය, දිට්ඨිරාගරත්තා විපරීතාභිනිවෙසෙන. න දක්ඛන්තීති යාථාවතො ධම්මං න පටිවිජ්ඣිස්සන්ති. එවං ගාහාපෙතුන්ති ‘‘අනිච්ච’’න්තිආදිනා සභාවෙන යාථාවතො ධම්මං ජානාපෙතුං. රාගදොසපරෙතතාපි නෙසං සම්මූළ්හභාවෙනෙවාති ආහ ‘‘තමොඛන්ධෙන ආවුටා’’ති.

282. ධම්මදෙසනාය අප්පොස්සුක්කතාපත්තියා කාරණං විභාවෙතුං ‘‘කස්මා පනා’’තිආදිනා සයමෙව චොදනං සමුට්ඨාපෙති. තත්ථ අඤ්ඤාතවෙසෙනාති ඉමස්ස භගවතො සාවකභාවූපගමනෙන අඤ්ඤාතරූපෙන. තාපසවෙසෙනාති කෙචි. සො පන අරහත්තාධිගමෙනෙව විගච්ඡෙය්‍ය. තිවිධං කාරණං අප්පොස්සුක්කතාපත්තියා පටිපක්ඛස්ස බලවභාවො, ධම්මස්ස ගම්භීරතා, තත්ථ ච සාතිසයං ගාරවන්ති, ත දස්සෙතුං ‘‘තස්ස හී’’තිආදි ආරද්ධං. (තත්ථ පටිපක්ඛා නාම රාගාදයො කිලෙසා සම්මාපටිපත්තියා අන්තරායකරත්තා. තෙසං බලවභාවතො චිරපරිභාවනාය සත්තසන්තානතො දුබ්බිසොධියතාය තෙ සත්තෙ මත්තහත්ථිනො විය දුබ්බලපුරිසං අධිභවිත්වා අජ්ඣොත්ථරිත්වා අනයබ්‍යසනං ආපාදෙන්තා අනෙකසතයොජනායාමවිත්ථාරං සුනිචිතං ඝනසන්නිවෙසං කණ්ටකදුග්ගම්පි අධිසෙන්ති. දූරප්පභෙදදුච්ඡෙජ්ජතාහි දුබ්බිසොධියතං පන දස්සෙතුං ‘‘අථස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ච අන්තො අමට්ඨතාය කඤ්ජියපුණ්ණා ලාබු. චිරපාරිවාසිකතාය තක්කභරිතා චාටි. ස්නෙහතින්තදුබ්බලභාවෙන වසාපීතපිලොතිකා. තෙලමිස්සිතතාය අඤ්ජනමක්ඛිතහත්ථො දුබ්බිසොධනීයා වුත්තා, හීනූපමා චෙතා රූපපබන්ධභාවතො අචිරකාලිකත්තා ච මලීනතාය, කිලෙසසංකිලෙසො එව පන දුබ්බිසොධනීයතරො අනාදිකාලිකත්තා අනුසයිතත්තා ච. තෙනාහ ‘‘අතිසංකිලිට්ඨා’’ති. යථා ච දුබ්බිසොධනීයතරතාය, එවං ගම්භීරදුද්දසදුරනුබොධානම්පි වුත්තඋපමා හීනූපමාව).

පටිපක්ඛවිගමනෙන ගම්භීරොපි ධම්මො සුපාකටො භවෙය්‍ය. පටිපක්ඛවිගමනං පන සම්මාපටිපත්තිපටිබද්ධං, සා සද්ධම්මස්සවනාධීනා. තං සත්ථරි ධම්මෙ ච පසාදායත්තං, සො ගරුට්ඨානියානං අජ්ඣෙසනහෙතුකොති පනාළිකාය සත්තානං ධම්මසම්පටිපත්තියා බ්‍රහ්මයාචනානිමිත්තන්ති තං දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ.

උපක්කිලෙසභූතං අප්පං රාගාදිරජං එතස්සාති අප්පරජං, අප්පරජං අක්ඛි පඤ්ඤාචක්ඛු යෙසං තෙ තංසභාවාති කත්වා අප්පරජක්ඛජාතිකාති අයමත්ථො විභාවිතො ‘‘පඤ්ඤාමයෙ’’තිආදිනා. අප්පං රාගාදිරජං යෙසං තංසභාවා අප්පරජක්ඛජාතිකාති එවම්පි සද්දත්ථො සම්භවති. දානාදිදසපුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි සරණගමනපරහිතපරිණාමනෙහි සද්ධිං (ද්වාදස හොන්තීති) ‘‘ද්වාදසපුඤ්ඤකිරියවසෙනා’’ති වුත්තං.

රාගාදිමලෙන සමලෙහි පූරණාදීහි ඡහි සත්ථාරෙහි සත්ථුපටිඤ්ඤෙහි කබ්බරචනාවසෙන චින්තාකවිආදිභාවෙ ඨත්වා තක්කපරියාහතං වීමංසානුචරිතං සයංපටිභානං චින්තිතො. තෙ කිර බුද්ධකොලාහලානුස්සවෙන සඤ්ජාතකුතූහලං ලොකං වඤ්චෙත්වා කොහඤ්ඤෙ ඨත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පටිජානන්තා යං කිඤ්චි අධම්මංයෙව ධම්මොති දීපෙසුං. තෙනාහ ‘‘තෙ හි පුරෙතරං උප්පජ්ජිත්වා’’තිආදි. අපාපුරෙතන්ති එතං කස්සපස්ස භගවතො සාසනන්තරධානතො පභුති පිහිතං නිබ්බානනගරස්ස මහාද්වාරං අරියමග්ගං සද්ධම්මදෙසනාහත්ථෙන අපාපුර විවර.

සෙලපබ්බතො උච්චො හොති ථිරො ච, න පංසුපබ්බතො මිස්සකපබ්බතො චාති ආහ ‘‘සෙලෙ යථා පබ්බතමුද්ධනී’’ති. ධම්මමයං පාසාදන්ති ලොකුත්තරධම්මමාහ. සො හි සබ්බසො පසාදාවහො, සබ්බධම්මෙ අතික්කම්ම අබ්භුග්ගතට්ඨෙන පාසාදසදිසො ච. පඤ්ඤාපරියායො වා ඉධ ධම්ම-සද්දො. සා හි අබ්භුග්ගතට්ඨෙන ‘‘පාසාදො’’ති අභිධම්මෙ (ධ. ස. අට්ඨ. 16) නිද්දිට්ඨා. තථා චාහ –

‘‘පඤ්ඤාපාසාදමාරුය්හ, අසොකො සොකිනිං පජං;

පබ්බතට්ඨොව භූමට්ඨෙ, ධීරො බාලෙ අවෙක්ඛතී’’ති. (ධ. ප. 28);

උට්ඨෙහීති වා ධම්මදෙසනාය අප්පොස්සුක්කතාසඞ්ඛාතසඞ්කොචාපත්තිතො කිලාසුභාවතො උට්ඨහ.

283. ගරුට්ඨානියං පයිරුපාසිත්වා ගරුතරං පයොජනං උද්දිස්ස අභිපත්ථනා අජ්ඣෙසනා, සාපි අත්ථතො යාචනාව හොතීති ආහ ‘‘අජ්ඣෙසනන්ති යාචන’’න්ති. පදෙසවිසයං ඤාණදස්සනං අහුත්වා බුද්ධානංයෙව ආවෙණිකභාවතො ඉදං ඤාණද්වයං ‘‘බුද්ධචක්ඛූ’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘ඉමෙසඤ්හි ද්වින්නං ඤාණානං බුද්ධචක්ඛූති නාම’’න්ති. තිණ්ණං මග්ගඤාණානන්ති හෙට්ඨිමානං තිණ්ණං මග්ගඤාණානං ‘‘ධම්මචක්ඛූ’’ති නාමං චතුසච්චධම්මදස්සනමත්තභාවතො. යතො තානි ඤාණානි විජ්ජූපමභාවෙන වුත්තානි, අග්ගමග්ගඤාණං පන ඤාණකිච්චස්ස සිඛාප්පත්තියා න දස්සනමත්තං හොතීති ‘‘ධම්මචක්ඛූ’’ති න වුච්චති, තතො තං වජිරූපමභාවෙන වුත්තං. වුත්තනයෙනාති ‘‘අප්පරජක්ඛා’’ති එත්ථ වුත්තනයෙන. යස්මා මන්දකිලෙසා ‘‘අප්පරජක්ඛා’’ති වුත්තා, තස්මා බහලකිලෙසා ‘‘මහාරජක්ඛා’’ති වෙදිතබ්බා. පටිපක්ඛවිධමනසමත්ථතාය තික්ඛානි සූරානි විසදානි, වුත්තවිපරියායෙන මුදූනි. සද්ධාදයො ආකාරාති සද්දහනාදිප්පකාරෙ වදති. සුන්දරාති කල්‍යාණා. සම්මොහවිනොදනියං (විභ. අට්ඨ. 814) පන ‘‘යෙසං ආසයාදයො කොට්ඨාසා සුන්දරා, තෙ ස්වාකාරා, විපරීතා ද්වාකාරා’’ති වුත්තං, තං ඉමාය අත්ථවණ්ණනාය අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දති සමෙතීති දට්ඨබ්බං. කාරණං නාම පච්චයාකාරො, සච්චානි වා.

අයං පනෙත්ථ පාළීති එත්ථ අප්පරජක්ඛාදිපදානං අත්ථවිභාවනෙ අයං තස්සත්ථස්ස විභාවනී පාළි. සද්ධාදීනං විමුත්තිපරිපාචකධම්මානං බලවභාවො තප්පටිපක්ඛානං පාපධම්මානං දුබ්බලභාවෙනෙව හොති, තෙසඤ්ච බලවභාවො සද්ධාදීනං දුබ්බලභාවෙනාති විමුත්තිපරිපාචකධම්මානං අත්ථිතානත්ථිතාවසෙන අප්පරජක්ඛමහාරජක්ඛතාදයො පාළියං විභජිත්වා දස්සිතා. ඛන්ධාදයො එව ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො. සම්පත්තිභවභූතො ලොකො සම්පත්තිභවලොකො, සුගතිසඞ්ඛාතො උපපත්තිභවො. සම්පත්ති සම්භවති එතෙනාති සම්පත්තිසම්භවලොකො. සුගතිසංවත්තනියො කම්මභවො. දුග්ගති සඞ්ඛාතඋපපත්තිභවදුග්ගති සංවත්තනියකම්මභවා විපත්තිභවලොකවිපත්තිසම්භවලොකා.

පුන එකකදුකාදිවසෙන ලොකං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘එකො ලොකො’’තිආදි වුත්තං. ආහාරාදයො විය හි ආහාරට්ඨිතිකා සඞ්ඛාරා ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකොති. එත්ථ එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකාති යායං පුග්ගලාධිට්ඨානාය කථාය සබ්බසඞ්ඛාරානං පච්චයායත්තවුත්ති, තාය සබ්බෙ සඞ්ඛාරා එකොව ලොකො එකවිධො පකාරන්තරස්ස අභාවතො. ද්වෙ ලොකාතිආදීසුපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. නාමග්ගහණෙන චෙත්ථ නිබ්බානස්ස අග්ගහණං තස්ස අලොකසභාවත්තා. නනු ච ආහාරට්ඨිතිකාති එත්ථ පච්චයායත්තවුත්තිතාය මග්ගඵලානම්පි ලොකතා ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති පරිඤ්ඤෙය්‍යානං දුක්ඛසච්චධම්මානං ඉධ ‘‘ලොකො’’ති අධිප්පෙතත්තා. අථ වා න ලුජ්ජති න පලුජ්ජතීති යො ගහිතො තථා න හොති, සො ලොකොති තං-ගහණරහිතානං ලොකුත්තරානං නත්ථි ලොකතා. උපාදානානං ආරම්මණභූතා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධා. දසායතනානීති දස රූපායතනානි. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

විවට්ටජ්ඣාසයස්ස අධිප්පෙතත්තා තස්ස ච සබ්බං තෙභූමකකම්මං ගරහිතබ්බං වජ්ජිතබ්බඤ්ච හුත්වා උපට්ඨාතීති වුත්තං ‘‘සබ්බෙ අභිසඞ්ඛාරා වජ්ජං, සබ්බෙ භවගාමිකම්මා වජ්ජ’’න්ති. අප්පරජක්ඛමහාරජක්ඛාදීසු පඤ්චසු දුකෙසු එකෙකස්මිං දස දස කත්වා ‘‘පඤ්ඤාසාය ආකාරෙහි ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානි ජානාතී’’ති වුත්තං. අථ වා අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං පරොපරියත්තං ජානාතීති කත්වා තථා වුත්තං. එත්ථ ච අප්පරජක්ඛාදිභබ්බාදිවසෙන ආවජ්ජෙන්තස්ස භගවතො තෙ සත්තා පුඤ්ජපුඤ්ජාව හුත්වා උපට්ඨහන්ති, න එකෙකා.

උප්පලානි එත්ථ සන්තීති උප්පලිනී, ගච්ඡොපි ජලාසයොපි, ඉධ පන ජලාසයො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘උප්පලවනෙ’’ති. යානි උදකස්ස අන්තො නිමුග්ගානෙව හුත්වා පුසන්ති වඩ්ඪන්ති, තානි අන්තොනිමුග්ගපොසීනි. දීපිතානීති අට්ඨකථායං පකාසිතානි, ඉධෙව වා ‘‘අඤ්ඤානිපී’’තිආදිනා භාසිතානි.

උග්ඝටිතඤ්ඤූති උග්ඝටිතං නාම ඤාණුග්ඝටනං, ඤාණෙ උග්ඝටිතමත්තෙ එව ජානාතීති අත්ථො. විපඤ්චිතං විත්ථාරිතමෙව අත්ථං ජානාතීති විපඤ්චිතඤ්ඤූ. උද්දෙසාදීහි නෙතබ්බොති නෙය්‍යො. සහ උදාහටවෙලායාති උදාහාරෙ උදාහටමත්තෙයෙව. ධම්මාභිසමයොති චතුසච්චධම්මස්ස ඤාණෙන සද්ධිං අභිසමයො. අයං වුච්චතීති අයං ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා නයෙන සංඛිත්තෙන මාතිකාය ඨපියමානාය දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිතුං සමත්ථො පුග්ගලො ‘‘උග්ඝටිතඤ්ඤූ’’ති වුච්චති. අයං වුච්චතීති අයං සංඛිත්තෙන මාතිකං ඨපෙත්වා විත්ථාරෙන අත්ථෙ විභජියමානෙ අරහත්තං පාපුණිතුං සමත්ථො පුග්ගලො ‘‘විපඤ්චිතඤ්ඤූ’’ති වුච්චති. උද්දෙසතොති උද්දෙසහෙතු, උද්දිසන්තස්ස, උද්දිසාපෙන්තස්ස වාති අත්ථො. පරිපුච්ඡතොති අත්ථං පරිපුච්ඡන්තස්ස. අනුපුබ්බෙන ධම්මාභිසමයො හොතීති අනුක්කමෙන අරහත්තප්පත්ති හොති. න තාය ජාතියා ධම්මාභිසමයො හොතීති තෙන අත්තභාවෙන මග්ගං වා ඵලං වා අන්තමසො ඣානං වා විපස්සනං වා නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොති. අයං වුච්චති පුග්ගලො පදපරමොති අයං පුග්ගලො බ්‍යඤ්ජනපදමෙව පරමං අස්සාති පදපරමොති වුච්චති.

කම්මාවරණෙනාති (විභ. අට්ඨ. 826) පඤ්චවිධෙන ආනන්තරියකම්මෙන. විපාකාවරණෙනාති අහෙතුකපටිසන්ධියා. යස්මා පන දුහෙතුකානම්පි අරියමග්ගපටිවෙධො නත්ථි, තස්මා දුහෙතුකා පටිසන්ධිපි ‘‘විපාකාවරණමෙවා’’ති වෙදිතබ්බා. කිලෙසාවරණෙනාති නියතමිච්ඡාදිට්ඨියා. අස්සද්ධාති බුද්ධාදීසු සද්ධාරහිතා. අච්ඡන්දිකාති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දරහිතා. උත්තරකුරුකා මනුස්සා අච්ඡන්දිකට්ඨානං පවිට්ඨා. දුප්පඤ්ඤාති භවඞ්ගපඤ්ඤාය පරිහීනා. භවඞ්ගපඤ්ඤාය පන පරිපුණ්ණායපි යස්ස භවඞ්ගං ලොකුත්තරස්ස පච්චයො න හොති, සොපි දුප්පඤ්ඤො එව නාම. අභබ්බා නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තන්ති කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තනියාමසඞ්ඛාතං මග්ගං ඔක්කමිතුං අධිගන්තුං අභබ්බා. න කම්මාවරණෙනාතිආදීනි වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බානි.

නිබ්බානස්ස ද්වාරං පවිසනමග්ගො. විවරිත්වා ඨපිතො මහාකරුණූපනිස්සයෙන සයම්භුඤාණෙන අධිගතත්තා. සද්ධං පමුඤ්චන්තූති අත්තනො සද්ධං පවෙසෙන්තු, සද්දහනාකාරං උපට්ඨපෙන්තූති අත්ථො. සුඛෙන අකිච්ඡෙන පවත්තනීයතාය සුප්පවත්තිතං. න භාසිං න භාසිස්සාමීති චින්තෙසිං.

284. ධම්මං දෙසෙස්සාමීති එවං පවත්තිතධම්මදෙසනාපටිසංයුත්තස්ස විතක්කස්ස සත්තමසත්තාහතො පරං අට්ඨමසත්තාහෙයෙව උප්පන්නත්තා වුත්තං ‘‘අට්ඨමෙ සත්තාහෙ’’ති. න ඉතරසත්තාහානි විය පටිනියතකිච්චලක්ඛිතස්ස අට්ඨමසත්තාහස්ස නාම පවත්තිතස්ස සබ්භාවා.

විවටන්ති දෙවතාවිග්ගහෙන විවටඅඞ්ගපච්චඞ්ගනිද්දාය ජනානං පාකටං විප්පකාරන්ති අත්ථො. ‘‘බුද්ධත්තං අනධිගන්ත්වා න පච්චාගමිස්සාමී’’ති උප්පන්නවිතක්කාතිසයහෙතුකෙන පථවීපරිවත්තනචෙතියං නාම දස්සෙත්වා. සාකියකොලියමල්ලරජ්ජවසෙන තීණි රජ්ජානි. රුක්ඛමූලෙති නිග්‍රොධමූලෙ. වත්වා පක්කාමි, පක්කමන්තියා චස්සා මහාසත්තො ආකාරං දස්සෙසි සුවණ්ණථාලග්ගහණාය, සා ‘‘තුම්හාකං තං පරිච්චත්තමෙවා’’ති පක්කාමි.

දිවාවිහාරං කත්වාති නානාසමාපත්තියො සමාපජ්ජනෙන දිවාවිහාරං විහරිත්වා. ‘‘කාමං තචො ච න්හාරු ච, අට්ඨි ච අවසිස්සතු, උපසුස්සතු සරීරෙ මංසලොහිත’’න්තිආදිනා සුත්තෙ (ම. නි. 2.184; සං. නි. 2.237; අ. නි. 2.5; 8.13; මහානි. 17, 196) ආගතනයෙන චතුරඞ්ගවීරියං අධිට්ඨහිත්වා.

නවයොජනන්ති උබ්බෙධතො වුත්තං, පුථුලතො ද්වාදසයොජනා, දීඝතො යාව චක්කවාළා ආයතාති වදන්ති. අජ්ඣොත්ථරන්තො උපසඞ්කමිත්වා – ‘‘උට්ඨෙහි සො, සිද්ධත්ථ, අහං ඉමස්ස පල්ලඞ්කස්ස අනුච්ඡවිකො’’ති වත්වා තත්ථ සක්ඛිං ඔතාරෙන්තො අත්තනො පරිසං නිද්දිසි. එකප්පහාරෙනෙව – ‘‘අයමෙව අනුච්ඡවිකො, අයමෙව අනුච්ඡවිකො’’ති කොලාහලමකාසි, තං සුත්වා මහාසත්තො…පෙ… හත්ථං පසාරෙති. යං සන්ධාය වුත්තං –

‘‘අචෙතනායං පථවී, අවිඤ්ඤාය සුඛං දුඛං;

සාපි දානබලා මය්හං, සත්තක්ඛත්තුං පකම්පථා’’ති. (චරියා. 1.124);

පුබ්බෙනිවාසඤාණං විසොධෙත්වාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො සීහාවලොකනඤායෙන. වට්ටවිවට්ටං සම්මසිත්වාති චතුසච්චමනසිකාරං සන්ධායාහ. ඉමස්ස පල්ලඞ්කස්ස අත්ථායාති පල්ලඞ්කසීසෙන අධිගතවිසෙසං දස්සෙති. තත්ථ හි සිඛාප්පත්තවිමුත්තිසුඛං අවිජහන්තො අන්තරන්තරා ච පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගං මනසිකරොන්තො එකපල්ලඞ්කෙන නිසීදි. එකච්චානන්ති යා අධිගතමග්ගා සච්ඡිකතනිරොධා එකදෙසෙන ච බුද්ධගුණෙ ජානන්ති, තා ඨපෙත්වා තදඤ්ඤෙසං දෙවතානං. අඤ්ඤෙපි බුද්ධත්තකරාති විසාඛාපුණ්ණමතො පට්ඨාය රත්තින්දිවං එවං නිච්චසමාහිතභාවහෙතුකානං බුද්ධගුණානං උපරි අඤ්ඤෙපි බුද්ධත්තසාධකා, ‘‘අයං බුද්ධො’’ති බුද්ධභාවස්ස පරෙසං විභාවනා ධම්මා කිං නු ඛො අත්ථීති යොජනා.

අනිමිසෙහීති ධම්මපීතිවිප්ඵාරවසෙන පසාදවිකසිතනිච්චලතාය නිමෙසරහිතෙහි. රතනචඞ්කමෙති දෙවතාහි මාපිතෙ රතනමයචඞ්කමෙ. රතනභූතානං සත්තන්නං පකරණානං තත්ථ ච අනන්තනයස්ස ධම්මරතනස්ස සම්මසනෙන තං ඨානං රතනඝරචෙතියං නාම ජාතන්තිපි වදන්ති. එවන්ති වක්ඛමානාකාරෙන. ඡබ්බණ්ණානං රස්මීනං දන්තෙහි නික්ඛමනතො ඡද්දන්තනාගකුලං වියාති නිදස්සනං වුත්තං.

හෙට්ඨා ලොහපාසාදප්පමාණොති නවභූමකස්ස සබ්බපඨමස්ස ලොහපාසාදස්ස හෙට්ඨා ලොහපාසාදප්පමාණො. ඛන්ධකට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 5) පන තත්ථ ‘‘භණ්ඩාගාරගබ්භප්පමාණ’’න්ති වුත්තං.

පච්චග්ඝෙති අභිනවෙ. පච්චෙකං මහග්ඝතාය පච්චග්ඝෙති කෙචි, තං න සුන්දරං. න හි බුද්ධා භගවන්තො මහග්ඝං පටිග්ගණ්හන්ති පරිභුඤ්ජන්ති වා. පිණ්ඩපාතන්ති එත්ථ මන්ථඤ්ච මධුපිණ්ඩිකඤ්ච සන්ධාය වදති. අයං විතක්කොති – ‘‘කස්ස නු ඛො අහං පඨමං ධම්මං දෙසෙය්‍ය’’න්ති අයං පරිවිතක්කො.

පණ්ඩිච්චෙනාති සමාපත්තිපටිලාභසංසිද්ධෙන අධිගමබාහුසච්චසඞ්ඛාතෙන පණ්ඩිතභාවෙන. වෙය්‍යත්තියෙනාති සමාපත්තිපටිලාභපච්චයෙන පාරිහාරියපඤ්ඤාසඞ්ඛාතෙන බ්‍යත්තභාවෙන. මෙධාවීති තිහෙතුකපටිසන්ධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය තංතංඉතිකත්තබ්බතාපඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය ච මෙධාය සමන්නාගතොති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. මහාජානියොති මහාපරිහානිකො. ආගමනපාදාපි නත්ථීති ඉදං පඨමං වත්තබ්බං, අථාහං තත්ථ ගච්ඡෙය්‍යං, ගන්ත්වා දෙසියමානං ධම්මම්පිස්ස සොතුං සොතපසාදොපි නත්ථීති යොජනා. කිං පන භගවතා අත්තනො බුද්ධානුභාවෙන තෙ ධම්මං ඤාපෙතුං න සක්කාති? ආම, න සක්කා. න හි පරතො ඝොසං අන්තරෙන සාවකානං ධම්මාභිසමයො සම්භවති, අඤ්ඤථා ඉතරපච්චයරහිතස්සපි ධම්මාභිසමයෙන භවිතබ්බං, න ච තං අත්ථි. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, පච්චයා සම්මාදිට්ඨියා උප්පාදාය පරතො ච ඝොසො අජ්ඣත්තඤ්ච යොනිසොමනසිකාරො’’ති (අ. නි. 2.127). පාළියං රාමස්සෙව සමාපත්තිලාභිතා ආගතා, න උදකස්ස, තං තස්ස බොධිසත්තෙන සමාගතකාලවසෙන වුත්තං. සො හි පුබ්බෙපි තත්ථ යුත්තප්පයුත්තො විහරන්තො මහාපුරිසෙන ඛිප්පඤ්ඤෙව සමාපත්තීනං නිබ්බත්තිතභාවං සුත්වා සංවෙගජාතො මහාසත්තෙ තතො නිබ්බිජ්ජ පක්කන්තෙ ඝටෙන්තො වායමන්තො නචිරස්සෙව අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙ නිබ්බත්තොති අද්දසා’’ති. එතෙ අට්ඨ බ්‍රාහ්මණාති සම්බන්ධො. ඡළඞ්ගවාති ඡළඞ්ගවිදුනො. මන්තන්ති මන්තපදං. ‘‘නිජ්ඣායිත්වා’’ති වචනසෙසො, මන්තෙත්වාති අත්ථො. වියාකරිංසූති කථෙසුං.

යථාමන්තපදන්ති ලක්ඛණමන්තසඞ්ඛාතවෙදවචනානුරූපං. ගතාති පටිපන්නා. ‘‘ද්වෙව ගතියො භවන්ති අනඤ්ඤා’’ති (දී. නි. 2.33; 3.199-200; ම. නි. 2.384, 398) වුත්තනියාමෙන නිච්ඡිනිතුං අසක්කොන්තා බ්‍රාහ්මණා වුත්තමෙව පටිපජ්ජිංසු, න මහාපුරිසස්ස බුද්ධභාවප්පත්තිං පච්චාසීසිංසු. ඉමෙ පන කොණ්ඩඤ්ඤාදයො පඤ්ච ‘‘එකංසතො බුද්ධො භවිස්සතී’’ති ජාතනිච්ඡයත්තා මන්තපදං අතික්කන්තා. පුණ්ණපත්තන්ති තුට්ඨිදානං. නිබ්බිතක්කාති නිබ්බිකප්පා, න ද්වෙධා තක්කා.

වප්පකාලෙති වපනකාලෙ. වපනත්ථං බීජානි නීහරණන්තෙන තත්ථ අග්ගං ගහෙත්වා දානං බීජග්ගදානං නාම. ලායනග්ගාදීසුපි එසෙව නයො. ධඤ්ඤඵලස්ස නාතිපරිණතකාලෙ පුථුකකාලෙ. ලායනෙති සස්සලායනෙ. යථා ලූනං හත්ථකං කත්වා වෙණිවසෙන බන්ධනං වෙණිකරණං. වෙණියො පන පුරිසභාරවසෙන බන්ධනං කලාපො. ඛලෙ කලාපානං ඨපනදිවසෙ අග්ගං ගහෙත්වා දානං ඛලග්ගං. මද්දිත්වා වීහීනං රාසිකරණදිවසෙ අග්ගං ගහෙත්වා දානං භණ්ඩග්ගං. කොට්ඨාගාරෙ ධඤ්ඤස්ස පක්ඛිපනදිවසෙ දානං කොට්ඨග්ගං. උද්ධරිත්වාති ඛලතො ධඤ්ඤස්ස උද්ධරිත්වා. නවන්නං අග්ගදානානං දින්නත්තාති ඉදං තස්ස රත්තඤ්ඤූනං අග්ගභාවත්ථාය කතාභිනීහාරානුරූපං පවත්තිතසාවකපාරමියා චිණ්ණන්තෙ පවත්තිතත්තා වුත්තං. තිණ්ණම්පි හි බොධිසත්තානං තංතංපාරමියා සිඛාප්පත්තකාලෙ පවත්තිතං පුඤ්ඤං අපුඤ්ඤං වා ගරුතරවිපාකමෙව හොති, ධම්මස්ස ච සබ්බපඨමං සච්ඡිකිරියාය විනා කථං රත්තඤ්ඤූනං අග්ගභාවසිද්ධීති. බහුකාරා ඛො ඉමෙ පඤ්චවග්ගියාති ඉදං පන උපකාරානුස්සරණමත්තකමෙව පරිචයවසෙන ආළාරුදකානුස්සරණං විය.

285. විවරෙති මජ්ඣෙ. තෙනාහ ‘‘තිගාවුතන්තරෙ ඨානෙ’’ති. අයොජියමානෙ උපයොගවචනං න පාපුණාති සාමිවචනස්ස පසඞ්ගෙ අන්තරා-සද්දයොගෙන උපයොගවචනස්ස ඉච්ඡිතත්තා. තෙනාහ ‘‘අන්තරාසද්දෙන පන යුත්තත්තා උපයොගවචනං කත’’න්ති.

සබ්බං තෙභූමකධම්මං අභිභවිත්වා පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන අතික්කමිත්වා. චතුභූමකධම්මං අනවසෙසං ඤෙය්‍යං සබ්බසො ඤෙය්‍යාවරණස්ස පහීනත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන අවෙදිං. රජ්ජනදුස්සනමුය්හනාදිනා කිලෙසෙන. අප්පහාතබ්බම්පි කුසලාබ්‍යාකතං තප්පටිබද්ධකිලෙසමථනෙන පහීනත්තා න හොතීති ආහ ‘‘සබ්බං තෙභූමකධම්මං ජහිත්වා ඨිතො’’ති. ආරම්මණතොති ආරම්මණකරණවසෙන.

කිඤ්චාපි ලොකියධම්මානම්පි යාදිසො ලොකනාථස්ස අධිගමො, න තාදිසො අධිගමො පරූපදෙසො අත්ථි, ලොකුත්තරධම්මෙ පනස්ස ලෙසොපි නත්ථීති ආහ ‘‘ලොකුත්තරධම්මෙ මය්හං ආචරියො නාම නත්ථී’’ති. පටිභාගපුග්ගලොති සීලාදීහි ගුණෙහි පටිනිධිභූතො පුග්ගලො. සහෙතුනාති සහධම්මෙන සපාටිහීරකතාය. නයෙනාති අභිජානනතාදිවිධිනා. චත්තාරි සච්චානීති ඉදං තබ්බිනිමුත්තස්ස ඤෙය්‍යස්ස අභාවතො වුත්තං. සයං බුද්ධොති සයමෙව සයම්භුඤාණෙන බුද්ධො. විගතපරිළාහතාය සීතිභූතො. තතො එව නිබ්බුතො. ආහඤ්ඡන්ති ආහනිස්සාමි. වෙනෙය්‍යානං අමතාධිගමාය උග්ඝොසනාදිං කත්වා සත්ථු ධම්මදෙසනා අමතදුන්දුභීති වුත්තා.

අනන්තඤාණො ජිතකිලෙසොති අනන්තජිනො. එවම්පි නාම භවෙය්‍යාති එවංවිධෙ නාම රූපරතනෙ ඊදිසෙන ඤාණෙන භවිතබ්බන්ති අධිප්පායො. අයං හිස්ස පබ්බජ්ජාය පච්චයො ජාතො, කතාධිකාරො චෙස. තථා හි භගවා තෙන සමාගමත්ථං පදසාව තං මග්ගං පටිපජ්ජි.

කොට්ඨාසසම්පන්නාති අඞ්ගපච්චඞ්ගසඞ්ඛාතඅවයවසම්පන්නා. අට්ටීයතීති අට්ටො හොති, දොමනස්සං ආපජ්ජතීති අත්ථො.

අවිහං උපපන්නාසෙති අවිහෙසු නිබ්බත්තා. විමුත්තාති අග්ගඵලවිමුත්තියා විමුත්තා. තෙ හිත්වා මානුසං දෙහං, දිබ්බයොගං උපජ්ඣගුන්ති තෙ උපකා දයො මානුසං අත්තභාවං ජහිත්වා ඔරම්භාගියසංයොජනප්පහානෙන අවිහෙසු නිබ්බත්තමත්තාව අග්ගමග්ගාධිගමෙන දිබ්බයොගං උද්ධම්භාගියසංයොජනං සමතික්කමිංසු.

286. සණ්ඨපෙසුන්ති ‘‘නෙව අභිවාදෙතබ්බො’’තිආදිනා (මහාව. 12) සණ්ඨං කිරියාකාරං අකංසු. තෙනාහ ‘‘කතිකං අකංසූ’’ති. පධානතොති පුබ්බෙ අනුට්ඨිතදුක්කරචරණතො. පභාවිතන්ති වාචාසමුට්ඨානං, වචීනිච්ඡාරණන්ති අත්ථො. ‘‘අයං න කිඤ්චි විසෙසං අධිගමිස්සතී’’ති අනුක්කණ්ඨනත්ථං. ‘‘මයං යත්ථ කත්ථචි ගමිස්සාමා’’ති මා විතක්කයිත්ථ. ඔභාසොති විපස්සනොභාසො. නිමිත්තන්ති කම්මට්ඨානනිමිත්තං. එකපදෙනෙවාති එකවචනෙනෙව. ‘‘අනෙන පුබ්බෙපි න කිඤ්චි මිච්ඡා වුත්තපුබ්බ’’න්ති සතිං ලභිත්වා. යථාභූතවාදීති උප්පන්නගාරවා.

අන්තොවිහාරෙයෙව අහොසි දහරකුමාරො විය තෙහි භික්ඛූහි පරිහරිතො. මලෙති සංකිලෙසෙ. ගාමතො භික්ඛූහි නීහටං උපනීතං භත්තං එතස්සාති නීහටභත්තො, තෙන නීහටභත්තෙන භගවතා. එත්තකං කථාමග්ගන්ති – ‘‘ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, පරියෙසනා’’ති ආරභිත්වා යාව – ‘‘නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති පදං, එත්තකං දෙසනාමග්ගං. කාමඤ්චෙත්ථ – ‘‘තුම්හෙපි මමඤ්චෙව පඤ්චවග්ගියානඤ්ච මග්ගං ආරූළ්හා, අරියපරියෙසනා තුම්හාකං පරියෙසනා’’ති අට්ඨකථාවචනං. තෙන පන – ‘‘සො ඛො අහං, භික්ඛවෙ, අත්තනා ජාතිධම්මො සමානො…පෙ… අසංකිලිට්ඨං අනුත්තරං යොගක්ඛෙමං නිබ්බානං අජ්ඣගමන්ති, අථ ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චවග්ගියා භික්ඛූ මයා එවං ඔවදියමානා…පෙ… අනුත්තරං යොගක්ඛෙමං නිබ්බානං අජ්ඣගමංසු…පෙ… නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති ඉමස්සෙව සුත්තපදස්ස අත්ථො විභාවිතොති කත්වා වුත්තං ‘‘භගවා යං පුබ්බෙ අවච තුම්හෙපි මමඤ්චෙව පඤ්චවග්ගියානඤ්ච මග්ගං ආරුළ්හා, අරියපරියෙසනා තුම්හාකං පරියෙසනාති. ඉමං එකමෙව අනුසන්ධිං දස්සෙන්තො ආහරී’’ති.

287. අනගාරියානම්පීති පබ්බජිතානම්පි. පඤ්චකාමගුණවසෙන අනරියපරියෙසනා හොති ගධිතාදිභාවෙන පරිභුඤ්ජනතො. මිච්ඡාජීවවසෙනපි අනරියපරියෙසනා හොතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘පඤ්චකාමගුණවසෙනා’’ති වුත්තං සච්ඡන්දරාගපරිභොගස්ස අධිප්පෙතත්තා. ඉදානි චතූසු පච්චයෙසු කාමගුණෙ නිද්ධාරෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. පරිභොගරසොති පරිභොගපච්චයපීතිසොමනස්සං. අයං පන රසසමානතාවසෙන ගහණං උපාදාය ‘‘රසො’’ති වුත්තො, න සභාවතො. සභාවෙන ගහණං උපාදාය පීතිසොමනස්සං ධම්මාරම්මණං සියා, න රසාරම්මණං. අප්පච්චවෙක්ඛණපරිභොගොති පච්චවෙක්ඛණරහිතො පරිභොගො, ඉදමත්ථිතං අනිස්සාය ගධිතාදිභාවෙන පරිභොගොති අත්ථො. ගධිතාති තණ්හාය බද්ධා. මුච්ඡිතාති මුච්ඡං මොහං පමාදං ආපන්නා. අජ්ඣොගාළ්හාති අධිඔගාළ්හා, තං තං ආරම්මණං අනුපවිසිත්වා ඨිතා. ආදීනවං අපස්සන්තාති සච්ඡන්දරාගපරිභොගෙ දොසං අජානන්තා. අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගහෙතුආදීනවං නිස්සරති අතික්කමති එතෙනාති නිස්සරණං, පච්චවෙක්ඛණඤාණං.

පාසරාසින්ති පාසසමුදායං. ලුද්දකො හි පාසං ඔඩ්ඩෙන්තො න එකංයෙව, න ච එකස්මිංයෙව ඨානෙ ඔඩ්ඩෙති, අථ ඛො තංතංමිගානං ආගමනමග්ගං සල්ලක්ඛෙත්වා තත්ථ තත්ථ ඔඩ්ඩෙන්තො බහූයෙව ඔඩ්ඩෙති, තස්මා තෙ චිත්තෙන එකතො ගහෙත්වා ‘‘පාසරාසී’’ති වුත්තං. වාගුරස්ස වා පාසපදෙසානං බහුභාවතො ‘‘පාසරාසී’’ති වුත්තං.

පාසරාසිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.