4. රථවිනීතසුත්තවණ්ණනා

252. මහාගොවින්දෙන පරිග්ගහිතතාකිත්තනං තදා මගධරාජෙන පරිග්ගහිතූපලක්ඛණං. තස්ස හි සො පුරොහිතො. මහාගොවින්දොති පුරාතනො එකො මගධරාජාති කෙචි. ගය්හතීති ගහො, රාජූනං ගහො රාජගහං. නගර-සද්දාපෙක්ඛාය නපුංසකනිද්දෙසො. අඤ්ඤෙපෙත්ථ පකාරෙති රාජූහි දිස්වා සම්මා පතිට්ඨාපිතත්තා තෙසං ගහං ගෙහභූතන්තිපි රාජගහං. ආරක්ඛසම්පත්තිආදිනා අනත්ථුප්පත්තිහෙතුතාය උපගතානං පටිරාජූනං ගහං ගහභූතන්තිපි රාජගහං, ආරාමරාමණීයකාදීහි රාජතෙ, නිවාසසුඛතාදිනා සත්තෙහි මමත්තවසෙන ගය්හති, පරිග්ගය්හතීති වා රාජගහන්ති එවමාදිකෙ පකාරෙ. බුද්ධකාලෙ ච චක්කවත්තිකාලෙ චාති ඉදං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. වෙළූහි පරික්ඛිත්තං අහොසි, න පන කෙවලං කට්ඨකපවනමෙව. රඤ්ඤො උය්‍යානකාලෙ පතිට්ඨාපිතඅට්ටාලකවසෙන අට්ටාලකයුත්තං.

ජනනං ජාති, ජාතියා භූමි ජාතිභූමං, ජායි වා මහාබොධිසත්තො එත්ථාභි ජාති, සා එව භූමීති ජාතිභූමං, සා ඉමෙසං නිවාසොති ජාතිභූමකාති ආහ ‘‘ජාතිභූමකාති ජාතිභූමිවාසිනො’’ති. කස්ස පනායං ජාතිභූමීති ආහ ‘‘තං ඛො පනා’’තිආදි. තෙන අනඤ්ඤසාධාරණාය ජාතියා අධිප්පෙතත්තා සදෙවකෙ ලොකෙ සුපාකටභාවතො විසෙසනෙන විනාපි විසිට්ඨවිසයොව ඉධ ජාති-සද්දො විඤ්ඤායතීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තස්ස ජාතට්ඨානසාකියජනපදො’’ති. තත්ථපි කපිලවත්ථුසන්නිස්සයො පදෙසොති ආහ ‘‘කපිලවත්ථාහාරො’’ති.

ගරුධම්මභාවවණ්ණනා

සාකියමණ්ඩලස්සාති සාකියරාජසමූහස්ස. දසන්නං අප්පිච්ඡකථාදීනං වත්ථු දසකථාවත්ථු, අප්පිච්ඡතාදි. තත්ථ සුප්පතිට්ඨිතතාය තස්ස ලාභී දසකථාවත්ථුලාභී. තත්ථාති දසකථාවත්ථුස්මිං.

ගරුකරණීයතාය ධම්මො ගරු එතස්සාති ධම්මගරු, තස්ස භාවො ධම්මගරුතා, තාය. ‘‘අජ්ඣාසයෙන වෙදිතබ්බො’’ති වත්වා න කෙවලං අජ්ඣාසයෙනෙව, අථ ඛො කායවචීපයොගෙහිපි වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘ධම්මගරුතායෙව හී’’තිආදිමාහ. තියාමරත්තිං ධම්මකථං කත්වාති එත්ථ ‘‘කුම්භකාරස්ස නිවෙසනෙ තියාමරත්තිං වසන්තො ධම්මකථං කත්වා’’ති එවං වචනසෙසවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අඤ්ඤථා යථාලාභවසෙන අත්ථෙ ගය්හමානෙ තියාමරත්තිං ධම්මකථා කතාති ආපජ්ජති, න ච තං අත්ථි. වක්ඛති හි ‘‘බහුදෙව රත්තින්ති දියඩ්ඪයාමමත්ත’’න්ති. දසබලාදිගුණවිසෙසා විය ධම්මගාරවහෙතුකා පරහිතපටිපත්තිපි සබ්බබුද්ධානං මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණං විය සදිසා එවාති ඉමස්ස භගවතො ධම්මගාරවකිත්තනෙ ‘‘කස්සපොපි භගවා’’තිආදිනා කස්සපභගවතො ධම්මගාරවං දස්සෙති.

චාරිකං නික්ඛමීති ජනපදචාරිකං චරිතුං නික්ඛමි. ජනපදචාරිකාය අකාලෙ නික්ඛන්තත්තා කොසලරාජාදයො වාරෙතුං ආරභිංසු. පවාරෙත්වා හි චරණං බුද්ධාචිණ්ණං. පුණ්ණාය සම්මාපටිපත්තිං පච්චාසීසන්තො භගවා ‘‘කිං මෙ කරිස්සසී’’ති ආහ.

අනහාතොවාති ධම්මසවනුස්සුක්කෙන සායන්හෙ බුද්ධාචිණ්ණං න්හානං අකත්වාව. අත්තහිතපරහිතපටිපත්තීසු එකිස්සා ද්වින්නඤ්ච අත්ථිතාසිද්ධා චතුබ්බිධතා පටිපත්තිකතා එව නාම හොතීති වුත්තං ‘‘පටිපන්නකො ච නාම…පෙ… චතුබ්බිධො හොතී’’ති. පටික්ඛෙපපුබ්බකොපි හි පටිපන්නො අත්ථතො පටිපන්නත්ථො එවාති. කාමං අත්තහිතාය පටිපන්නො තාය සම්මාපටිපත්තියා සාසනං සොභති, න පන සාසනං වඩ්ඪෙති අප්පොස්සුක්කභාවතො, න ච කාරුණිකස්ස භගවතො සබ්බථා මනොරථං පූරෙති. තථා හි භගවා පඨමබොධියං එකසට්ඨියා ච අරහන්තෙසු ජාතෙසු – ‘‘චරථ, භික්ඛවෙ, බහුජනහිතායා’’තිආදිනා (දී. නි. 2.86-88; මහාව. 32) භික්ඛූ පරහිතපටිපත්තියං නියොජෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘එවරූපං භික්ඛුං භගවා න පුච්ඡති, කස්මා? න මය්හං සාසනස්ස වුඩ්ඪිපක්ඛෙ ඨිතො’’ති.

සමුදායො අප්පකෙන ඌනොපි අනූනො විය හොතීති බාකුලත්ථෙරං චතුත්ථරාසිතො බහි කත්වාපි ‘‘අසීතිමහාථෙරා වියා’’ති වුත්තං. අසීතිමහාථෙරසමඤ්ඤා වා අවයවෙපි අට්ඨසමාපත්තිසාමඤ්ඤා විය දට්ඨබ්බා. ඊදිසෙ ඨානෙ බහූනං එකතො කථනං මහතා කණ්ඨෙන ච කථනං සත්ථු චිත්තාරාධනමෙවාති තෙහි භික්ඛූහි තථා පටිපන්නන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තෙ භික්ඛූ මෙඝසද්දං සුත්වා’’තිආදිමාහ. ගුණසම්භාවනායාති වක්ඛමානගුණහෙතුකාය සම්භාවනාය සම්භාවිතො, න යෙන කෙනචි කිච්චසමත්ථතාදිනා.

ගරුධම්මභාවවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අප්පිච්ඡතාදිවණ්ණනා

අප්ප-සද්දස්ස පරිත්තපරියායතං මනසි කත්වා ආහ ‘‘බ්‍යඤ්ජනං සාවසෙසං වියා’’ති. තෙනාහ ‘‘න හි තස්සා’’තිආදි. අප්ප-සද්දො පනෙත්ථ අභාවත්ථොති සක්කා විඤ්ඤාතුං ‘‘අප්පාබාධතඤ්ච සඤ්ජානාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.225; 2.134) විය.

අත්‍රිච්ඡතා නාම (අ. නි. ටී. 1.1.63) අත්‍ර අත්‍ර ඉච්ඡාති කත්වා. අසන්තගුණසම්භාවනතාති අත්තනි අවිජ්ජමානං ගුණානං විජ්ජමානානං විය පරෙසං පකාසනා. සද්ධොති මං ජනො ජානාතූති වත්තපටිපත්තිකාරකවිසෙසලාභීති ජානාතු ‘‘වත්තපටිපත්තිආපාථකජ්ඣායිතා’’ති එවමාදිනා. සන්තගුණසම්භාවනාති ඉච්ඡාචාරෙ ඨත්වා අත්තනි විජ්ජමානසීලධුතධම්මාදිගුණවිභාවනා. තාදිසස්ස හි පටිග්ගහණෙ අමත්තඤ්ඤුතාපි හොති.

ගණ්හන්තොයෙව උම්මුජ්ජි අඤ්ඤෙසං අජානන්තානංයෙවාති අධිප්පායො.

අප්පිච්ඡතාපධානං පුග්ගලාධිට්ඨානෙන චතුබ්බිධං ඉච්ඡාපභෙදං දස්සෙත්වා පුනපි පුග්ගලාධිට්ඨානෙන චතුබ්බිධං ඉච්ඡාපභෙදං දස්සෙන්තො ‘‘අපරොපි චතුබ්බිධො අප්පිච්ඡො’’තිආදිමාහ. දායකස්ස වසන්ති දායකස්ස චිත්තවසං. දෙය්‍යධම්මස්ස වසන්ති දෙය්‍යධම්මස්ස අප්පබහුභාවං. අත්තනො ථාමන්ති අත්තනො යාපනමත්තකථාමං.

එකභික්ඛුපි න අඤ්ඤාසි සොසානිකවත්තෙ සම්මදෙව වුත්තිත්තා. අබ්බොකිණ්ණන්ති අවිච්ඡෙදං. දුතියො මං න ජානෙය්‍යාති දුතියො සහායභූතොපි යථා මං ජානිතුං න සක්කුණෙය්‍ය, තථා සට්ඨි වස්සානි නිරන්තරං සුසානෙ වසාමි, තස්මා අහං අහො සොසානිකුත්තමො.

ධම්මකථාය ජනතං ඛොභෙත්වාති ලොමහංසනසාධුකාරදානචෙලුක්ඛෙපාදිවසෙන සන්නිපතිතං ඉතරඤ්ච ‘‘කථං නු ඛො අය්‍යස්ස සන්තිකෙව ධම්මං සොස්සාමා’’ති කොලාහලවසෙන මහාජනං ඛොභෙත්වා. ගතොති ‘‘අයං සො, තෙන රත්තියං ධම්මකථා කතා’’ති ජානනභයෙන පරියත්තිඅප්පිච්ඡතාය පරිවෙණං ගතො.

තයො කුලපුත්තා වියාති පාචීනවංසදායෙ සමග්ගවාසං වුත්ථා තයො කුලපුත්තා විය. පහායාති පුබ්බභාගෙ තදඞ්ගාදිවසෙන පච්ඡා අග්ගමග්ගෙනෙව පජහිත්වා.

අප්පිච්ඡතාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ද්වාදසවිධසන්තොසවණ්ණනා

පකතිදුබ්බලාදීනං ගරුචීවරාදීනි නඵාසුභාවාවහානි සරීරඛෙදාවහානි ච හොන්තීති පයොජනවසෙන නඅත්‍රිච්ඡතාදිවසෙන තානි පරිවත්තෙත්වා ලහුකචීවරපරිභොගො න සන්තොසවිරොධීති ආහ ‘‘ලහුකෙන යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොතී’’ති. මහග්ඝචීවරං, බහූනි වා චීවරානි ලභිත්වාපි තානි විස්සජ්ජෙත්වා තදඤ්ඤස්ස ගහණං යථාසාරුප්පනයෙ ඨිතත්තා න සන්තොසවිරොධීති ආහ ‘‘තෙසං…පෙ… ධාරෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොතී’’ති. එවං සෙසපච්චයෙසුපි යථාබලයථාසාරුප්පසන්තොසනිද්දෙසෙසු අපිසද්දග්ගහණෙ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. යථාසාරුප්පසන්තොසොයෙව අග්ගො අලොභජ්ඣාසයස්ස උක්කංසනතො.

ද්වාදසවිධසන්තොසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තිවිධපවිවෙකවණ්ණනා

එකොති එකාකී. ගච්ඡතීති චුණ්ණිකඉරියාපථවසෙන වුත්තං. චරතීති විහාරතො බහි සඤ්චාරවසෙන, විහරතීති දිවාවිහාරාදිවසෙන. කායවිවෙකොති ච නෙක්ඛම්මාධිමුත්තස්ස භාවනානුයොගවසෙන විවෙකට්ඨකායතා, න ඣානවිවෙකමත්තං. තෙනාහ ‘‘නෙක්ඛම්මාභිරතාන’’න්ති. පරිසුද්ධචිත්තානන්ති නීවරණාදිසංකිලෙසතො විසුද්ධචිත්තානං. පරමවොදානප්පත්තානන්ති විතක්කාදිතංතංඣානපටිපක්ඛවිගමෙන පරමං උත්තමං වොදානං පත්තානං. නිරුපධීනන්ති කිලෙසුපධිආදීනං විගමෙන නිරුපධීනං.

තිවිධපවිවෙකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඤ්චවිධසංසග්ගවණ්ණනා

සංසීදති එතෙනාති සංසග්ගො, රාගො. සවනහෙතුකො, සවනවසෙන වා පවත්තො සංසග්ගො සවනසංසග්ගො. එස නයො සෙසෙසුපි. කායසංසග්ගො පන කායපරාමාසො. ඉත්ථී වාති වධූ, යුවතී වා. සන්ධානෙතුන්ති පුබ්බෙනාපරං ඝටෙතුං. සොතවිඤ්ඤාණවීථිවසෙනාති ඉදං මූලභූතං සවනං සන්ධාය වුත්තං, තස්ස පිට්ඨිවත්තකමනොද්වාරිකජවනවීථීසු උප්පන්නොපි රාගො සවනසංසග්ගොයෙව. දස්සනසංසග්ගෙපි එසෙව නයො. අනිත්ථිගන්ධබොධිසත්තො පරෙහි කථියමානවසෙන පවත්තසවනසංසග්ගස්ස නිදස්සනං. තිස්සදහරො අත්තනා සුය්‍යමානවසෙන. තත්ථ පඨමං ජාතකෙ වෙදිතබ්බන්ති ඉතරං දස්සෙන්තො ‘‘දහරො කිරා’’තිආදිමාහ. කාමරාගෙන විද්ධොති රාගසල්ලෙන හදයෙ අප්පිතො අන්තො අනුවිද්ධො.

සොති දස්සනසංසග්ගො. එවං වෙදිතබ්බොති වත්ථුවසෙන පාකටං කරොති. තස්මිං කිර ගාමෙ යෙභුය්‍යෙන ඉත්ථියො අභිරූපා දස්සනීයා පාසාදිකා, තස්මා ථෙරො ‘‘සචෙ අන්තොගාමෙ න චරිස්සසී’’ති ආහ. කාලස්සෙව පවිට්ඨත්තා යාගුං අදාසි, තස්මා යාගුමෙව ගහෙත්වා ගච්ඡන්තං ‘‘නිවත්තථ, භන්තෙ, භික්ඛං ගණ්හාහී’’ති ආහංසු. යාචිත්වාති ‘‘න මයං, භන්තෙ, භික්ඛං දාතුකාමා නිවත්තෙම, අපිච ඉදං භන්තෙ කාරණ’’න්ති යාචිත්වා.

ආදිතො ලපනං ආලාපො, වචනපටිවචනවසෙන පවත්තො ලාපො සල්ලාපො. භික්ඛුනියාති ඉදං නිදස්සනමත්තං. යාය කායචිපි ඉත්ථියා සන්තකපරිභොගවසෙන උප්පන්නරාගොපි සම්භොගසංසග්ගොව.

පඤ්චවිධසංසග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ගාහගාහකාදිවණ්ණනා

භික්ඛුනො භික්ඛූහි කායපරාමාසො කායසම්බාහනාදිවසෙන. කායසංසග්ගන්ති කායපරාමාසසංසග්ගං. ගාහගාහකොති ගණ්හනකානං ගණ්හනකොති අත්ථො. ගාහමුත්තකොති අයොනිසො ආමිසෙහි සඞ්ගණ්හනකෙහි සයං මුච්චනකො. මුත්තගාහකොති යථාවුත්තසඞ්ගහතො මුත්තානං සඞ්ගණ්හනකො. මුත්තමුත්තකොති මුච්චනකෙහි සයම්පි මුච්චනකො. ගහණවසෙන සඞ්ගණ්හනවසෙන. උපසඞ්කමන්ති තතො කිඤ්චි ලොකාමිසං පච්චාසීසන්තා, න දක්ඛිණෙය්‍යවසෙන. භික්ඛුපක්ඛෙ ගහණවසෙනාති පච්චයලාභාය සඞ්ගණ්හනවසෙනාති යොජෙතබ්බං. වුත්තනයෙනාති ‘‘ආමිසෙනා’’තිආදිනා වුත්තනයෙන.

ඨානන්ති අත්තනො ඨානාවත්ථං. පාපුණිතුං න දෙති උප්පන්නමෙව තං පටිසඞ්ඛානබලෙන නීහරන්තො වික්ඛම්භෙති. තෙනාහ ‘‘මන්තෙනා’’තිආදි. යථා ජීවිතුකාමො පුරිසො කණ්හසප්පෙන, අමිත්තෙන වා සහ න සංවසති, එවං ඛණමත්තම්පි කිලෙසෙහි සහ න සංවසතීති අත්ථො.

චතුපාරිසුද්ධිසීලං ලොකියං ලොකුත්තරඤ්ච. තථා සමාධිපි. විපස්සනාය පාදකා විපස්සනාපාදකාති අට්ඨසමාපත්තිග්ගහණෙන යථා ලොකියසමාධි ගහිතො, එවං විපස්සනාපාදකා එතෙසන්ති විපස්සනාපාදකාති අට්ඨසමාපත්තිග්ගහණෙනෙව ලොකුත්තරො සමාධි ගහිතො. යථා හි චත්තාරි රූපජ්ඣානානි අධිට්ඨානං කත්වා පවත්තො මග්ගසමාධි විපස්සනාපාදකො, එවං චත්තාරි අරූපජ්ඣානානි අධිට්ඨානං කත්වා පවත්තොපි. සමාපත්තිපරියායො පන පුබ්බවොහාරෙන වෙදිතබ්බො. පටිපක්ඛසමුච්ඡෙදනෙන සම්මා ආපජ්ජනතො වා යථා ‘‘සොතාපත්තිමග්ගො’’ති. එවමෙත්ථ සීලසමාධීනම්පි මිස්සකභාවො වෙදිතබ්බො, න පඤ්ඤාය එව. විමුත්තීති අරියඵලන්ති වුත්තං ‘‘විමුත්තිසම්පන්නො’’ති වුත්තත්තා. තඤ්හි නිප්ඵාදනට්ඨෙන සම්පාදෙතබ්බං, න නිබ්බානන්ති.

එත්ථ ච අප්පිච්ඡතාය ලද්ධපච්චයෙන පරිතුස්සති, සන්තුට්ඨතාය ලද්ධා තෙ අගධිතො අමුච්ඡිතොආදීනවදස්සී නිස්සරණපඤ්ඤො පරිභුඤ්ජති, එවංභූතො ච කත්ථචි අලග්ගමානසතාය පවිවෙකං පරිබ්‍රූහෙන්තො කෙනචි අසංසට්ඨො විහරති ගහට්ඨෙන වා පබ්බජිතෙන වා. සො එවං අජ්ඣාසයසම්පන්නො වීරියං ආරභති අප්පත්තස්ස පත්තියා, අනධිගමස්ස අධිගමාය. ආරභන්තො ච යථාසමාදින්නං අත්තනො සීලං පච්චවෙක්ඛති, තස්ස සීලස්ස සුපරිසුද්ධතං නිස්සාය උප්පජ්ජති අවිප්පටිසාරො, අයමස්ස සීලසම්පදා. තස්ස අවිප්පටිසාරමූලකෙහි පාමොජ්ජපීතිපස්සද්ධිසුඛෙහි සම්මා බ්‍රූහිතං චිත්තං සම්මදෙව සමාධියති, අයමස්ස සමාධිසම්පදා. තතො යථාභූතං ජානං පස්සං නිබ්බින්දති, නිබ්බින්දං විරජ්ජති, විරාගා විමුච්චති, අයමස්ස පඤ්ඤාසම්පදා. විමුත්තචිත්තතා පනස්ස විමුත්තිසම්පදා, තතො විමුත්තිතො ඤාණදස්සනන්ති එතෙසං දසන්නං කථාවත්ථූනං අනුපුබ්බී වෙදිතබ්බා. තස්ස යො දසහි කථාවත්ථූහි සමන්නාගමො, අයං අත්තහිතාය පටිපත්ති. යා නෙසං පරෙසං සංකිත්තනං, අයං පරහිතාය පටිපත්ති. තාසු පුරිමා ඤාණපුබ්බඞ්ගමා ඤාණසම්පයුත්තා ච, ඉතරා කරුණාපුබ්බඞ්ගමා කරුණාසම්පයුත්තා චාති සබ්බං ඤාණකරුණාකණ්ඩං වත්තබ්බං.

දසහි කථාවත්ථූහි කරණභූතෙහි භික්ඛූනං ඔවාදං දෙති, ‘‘භික්ඛුනා නාම අත්‍රිච්ඡතාදිකෙ දූරතො වජ්ජෙත්වා සම්මදෙව අප්පිච්ඡෙන භවිතබ්බ’’න්තිආදිනා තං තං කථාවත්ථුං භික්ඛූනං උපදිසතීති අත්ථො. උපදිසන්තො හි තානි ‘‘තෙහි භික්ඛූ ඔවදතී’’ති වුත්තො. ඔවදතියෙව සරූපදස්සනමත්තෙන. සුඛුමං අත්ථං පරිවත්තෙත්වාති එවම්පි අප්පිච්ඡතා හොති එවම්පීති අප්පිච්ඡතාදිවසෙන අපරාපරං අප්පිච්ඡතාවුත්තිං දස්සෙත්වා තත්ථ සුඛුමනිපුණං අප්පිච්ඡතාසඞ්ඛාතං අත්ථං ජානාපෙතුං න සක්කොති. විඤ්ඤාපෙතීති යථාවුත්තෙහි විසෙසෙහි විඤ්ඤාපෙති. කාරණන්ති යෙන කාරණෙන අප්පිච්ඡතා ඉජ්ඣති, තං පන ‘‘මහිච්ඡතාදීසු එතෙ දොසා, අප්පිච්ඡතාය අයමානිසංසො’’තිආදීනවානිසංසදස්සනං දට්ඨබ්බං. සම්මා හෙතුනා අප්පිච්ඡතං දස්සෙතීති සන්දස්සකො. ගාහෙතුන්ති යථා ගණ්හති, තථා කාතුං, තත්ථ පට්ඨපෙතුන්ති අත්ථො. උස්සාහජනනවසෙනාති යථා තං සමාදානං නිච්චලං හොති, එවං උස්සොළ්හියා උප්පාදනවසෙන සම්මදෙව උත්තෙජෙතීති සමුත්තෙජකො. උස්සාහජාතෙති අප්පිච්ඡතාය ජාතුස්සාහෙ. වණ්ණං වත්වා තත්ථ සම්පත්තිං ආයතිඤ්ච ලබ්භමානගුණං කිත්තෙත්වා සම්පහංසෙති සම්මදෙව පකාරෙහි තොසෙතීති සම්පහංසකො. එවං සන්තුට්ඨිආදීසු යථාරහං යොජනා කාතබ්බා.

ගාහගාහකාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඤ්චලාභවණ්ණනා

253. සත්ථු සම්මුඛා එවං වණ්ණො අබ්භුග්ගතොති. ඉමිනා තස්ස වණ්ණස්ස යථාභූතගුණසමුට්ඨිතතං දස්සෙති. මන්දමන්දො වියාති අති විය අඡෙකො විය. අබලබලො වියාති අති විය අබලො විය. භාකුටිකභාකුටිකො වියාති අති විය දුම්මුඛො විය. අනුමස්සාති අනුමසිත්වා, දස කථාවත්ථූනි සරූපතො විසෙසතො ච අනුපරිග්ගහෙත්වාති අත්ථො. පරිග්ගණ්හනං පන නෙසං අනුපවිසනං විය හොතීති වුත්තං ‘‘අනුපවිසිත්වා’’ති. සබ්‍රහ්මචාරීහි වණ්ණභාසනං එකො ලාභොති යොජනා. එවං සෙසෙසුපි. පත්ථයමානො එවමාහ ධම්මගරුතායාති අධිප්පායො.

පඤ්චලාභවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චාරිකාදිවණ්ණනා

254. අභිරමනං අභිරතං, තදෙව අනුනාසිකලොපං අකත්වා වුත්තං ‘‘අභිරන්ත’’න්ති. භාවනපුංසකඤ්චෙතං. අනභිරති නාම නත්ථි, අභිරමිත්වා චිරවිහාරොපි නත්ථි සම්මදෙව පරිඤ්ඤාතවත්ථුකත්තා. සබ්බසහා හි බුද්ධා භගවන්තො අසය්හලාභිනො.

පුබ්බෙ ධම්මගරුතාකිත්තනපසඞ්ගෙන ගහිතං අග්ගහිතඤ්ච මහාකස්සපපච්චුග්ගමනාදිං එකදෙසෙන දස්සෙත්වා වනවාසිතිස්සසාමණෙරස්ස වත්ථුං විත්ථාරෙත්වා ජනපදචාරිකං කථෙතුං ‘‘භගවා හී’’තිආදි ආරද්ධං. ආකාසගාමීහි සද්ධිං ගන්තුකාමො ‘‘ඡළභිඤ්ඤානං ආරොචෙහී’’ති ආහ. සඞ්ඝකම්මෙන සිජ්ඣමානාපි උපසම්පදා සත්ථු ආණාවසෙනෙව සිජ්ඣනතො ‘‘බුද්ධදායජ්ජං තෙ දස්සාමී’’ති වුත්තන්ති වදන්ති. අපරෙ ‘‘අපරිපුණ්ණවීසතිවස්සස්සෙව තස්ස උපසම්පදං අනුජානන්තො සත්ථා ‘බුද්ධදායජ්ජං තෙ දස්සාමී’ති අවොචා’’ති වදන්ති. උපසම්පාදෙත්වාති ධම්මසෙනාපතිනා උපජ්ඣායෙන උපසම්පාදෙත්වා.

නවයොජනසතිකං මජ්ඣිමදෙසපරියාපන්නමෙව, තතො පරං නාධිප්පෙතං දන්ධතාවසෙන ගමනතො. සමන්තාති ගතගතට්ඨානස්ස චතූසු පස්සෙසු. අඤ්ඤෙනපි කාරණෙනාති භික්ඛූනං සමථවිපස්සනාතරුණභාවතො අඤ්ඤෙනපි මජ්ඣිමමණ්ඩලෙ වෙනෙය්‍යානං ඤාණපරිපාකාදිකාරණෙන නික්ඛමති, අන්තොමණ්ඩලං ඔතරති. සත්තහි වාතිආදි ‘‘එකං මාසං වා’’තිආදිනා වුත්තානුක්කමෙන යොජෙතබ්බං.

සරීරඵාසුකත්ථායාති එකස්මිංයෙව ඨානෙ නිබද්ධවාසෙන උස්සන්නධාතුකස්ස සරීරස්ස විරෙචනෙන ඵාසුභාවත්ථාය. අට්ඨුප්පත්තිකාලාභිකඞ්ඛනත්ථායාති අග්ගික්ඛන්ධූපමසුත්ත (අ. නි. 7.72) මඝදෙවජාතකාදිදෙසනානං (ජා. 1.1.9) විය ධම්මදෙසනාය අට්ඨුප්පත්තිකාලස්ස ආකඞ්ඛනෙන. සුරාපානසික්ඛාපදපඤ්ඤාපනෙ (පාචි. 326) විය සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනත්ථාය. බොධනෙය්‍යසත්තෙ අඞ්ගුලිමාලාදිකෙ බොධනත්ථාය. නිබද්ධවාසඤ්ච පුග්ගලං උද්දිස්ස චාරිකා නිබද්ධචාරිකා.

255. අපරිග්ගහභාවං කත්ථචි අලග්ගභාවං දස්සෙතුං ‘‘යූථං පහාය…පෙ… මත්තහත්ථී වියා’’ති වුත්තං. අසහායකිච්චොති සහායකිච්චරහිතො සීහො විය. තෙනස්ස එකවිහාරිතං තෙජවන්තතඤ්ච දස්සෙති. තදා පන කායවිවෙකො න සක්කා ලද්ධුන්ති ඉදමෙත්ථ කාරණං දට්ඨබ්බං. බහූහීතිආදි පන සභාවදස්සනවසෙන වුත්තං. ථෙරස්ස පරිසා සුවිනීතා චිණ්ණගරුවාසා ගරුනො ඉච්ඡානුරූපමෙව වත්තති.

වුත්තකාරණයුත්තෙ අද්ධානගමනෙ චාරිකානං වොහාරො සාසනෙ නිරුළ්හොති ආහ ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි. කෙනචිදෙව නිමිත්තෙන කිස්මිඤ්චි අත්ථෙ පවත්තාය සඤ්ඤාය තන්නිමිත්තරහිතෙපි අඤ්ඤස්මිං පවත්ති රුළ්හී නාම. විජිතමාරත්තා සඞ්ගාමවිජයමහායොධො විය. අඤ්ඤං සෙවිත්වාති ‘‘මම ආගතභාවං සත්ථු ආරොචෙහී’’ති ආරොචනත්ථං අඤ්ඤං භික්ඛුං සෙවිත්වා.

භගවා ධම්මං දෙසෙන්තො තංතංපුග්ගලජ්ඣාසයානුරූපං තදනුච්ඡවිකමෙව ධම්මිං කථං කරොතීති දස්සෙන්තො ‘‘චූළගොසිඞ්ගසුත්තෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ සාමග්ගිරසානිසංසන්ති ‘‘කච්චි පන වො, අනුරුද්ධා, සමග්ගා සම්මොදමානා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.326) සාමග්ගිරසානිසංසං කථෙසි. ආවසථානිසංසන්ති ‘‘සීතං උණ්හං පටිහනතී’’තිආදිනා (චූළව. 295, 315) ආවසථපටිසංයුත්තං ආනිසංසං. සතිපටිලාභිකන්ති ජොතිපාලත්ථෙරෙ ලාමකං ඨානං ඔතිණ්ණමත්තෙ මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ පන සබ්බඤ්ඤුතං පටිවිජ්ඣිතුං පත්ථනං කත්වා පාරමියො පූරෙන්තො ආගතො. තාදිසස්ස නාම පමාදවිහාරො න යුත්තොති යථා කස්සපො භගවා බොධිසත්තස්ස සතිං පටිලභිතුං ධම්මිං කථං කථෙසි, තථා අයං භගවා තමෙව පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තකථං භික්ඛූනං ඝටිකාරසුත්තං (ම. නි. 2.282) කථෙසි. චත්තාරො ධම්මුද්දෙසෙති – ‘‘උපනීයති ලොකො අද්ධුවො, අතාණො ලොකො අනභිස්සරො, අස්සකො ලොකො සබ්බං පහාය ගමනීයං, ඌනො ලොකො අතිත්තො තණ්හාදාසො චා’’ති (ම. නි. 2.305) ඉමෙ චත්තාරො ධම්මුද්දෙසෙ කථෙසි. කාමඤ්චෙතෙ ධම්මුද්දෙසා රට්ඨපාලසුත්තෙ (ම. නි. 2.304) ආයස්මතා රට්ඨපාලත්ථෙරෙන රඤ්ඤො කොරබ්‍යස්ස කථිතා, තෙ පන භගවතො එව ආහරිත්වා ථෙරෙන තත්ථ කථිතාති වුත්තං ‘‘රට්ඨපාලසුත්තෙ’’තිආදි. තථා හි වුත්තං සුත්තෙ – ‘‘අත්ථි ඛො, මහාරාජ, තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන චත්තාරො ධම්මුද්දෙසා උද්දිට්ඨා’’තිආදි (ම. නි. 2.305) පානකානිසංසකථන්ති ‘‘අග්ගිහුත්තං මුඛං යඤ්ඤා’’තිආදිනා (ම. නි. 2.400; සු. නි. 573) අනුමොදනං වත්වා පුන පකිණ්ණකකථාවසෙන පානකපටිසංයුත්තං ආනිසංසකථං කථෙසි. එකීභාවෙ ආනිසංසං කථෙසි, යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං භගුං ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙසී’’තිආදි (ම. නි. 3.238). අනන්තනයන්ති අපරිමාණදෙසනානයං අප්පිච්ඡතාදිපටිසංයුත්තං ධම්මිං කථං. තෙනාහ ‘‘පුණ්ණ, අයම්පි අප්පිච්ඡකථායෙවා’’තිආදි බහූහි පරියායෙහි නානානයං දෙසෙති. කථං තථා දෙසිතං ථෙරො අඤ්ඤාසීති ආහ ‘‘පටිසම්භිදාපත්තස්ස…පෙ… අහොසී’’ති.

චාරිකාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සත්තවිසුද්ධිපඤ්හවණ්ණනා

256. තතො පට්ඨායාති. යදා ජාතිභූමකා භික්ඛූ සත්ථු සම්මුඛා ථෙරස්ස වණ්ණං භාසිංසු, තතො පට්ඨාය. සීසානුලොකී හුත්වා පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධනං ථෙරෙන සමාගමෙ ආදරවසෙන කතන්ති දට්ඨබ්බං. තථා හි වුත්තං පාඨෙ ‘‘අප්පෙව නාමා’’තිආදි, ‘‘තරමානරූපො’’ති ච. යං පන වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘එකස්මිං ඨානෙ නිලීන’’න්තිආදි, තං අකාරණං. න හි ධම්මසෙනාපති තස්ස ථෙරස්ස නිසින්නට්ඨානං අභිඤ්ඤාඤාණෙන ජානිතුං න සක්කොති. ‘‘කච්චි නු ඛො මං අදිස්වාව ගමිස්සතී’’ති අයම්පි චින්තා ආදරවසෙනෙවාති යුත්තං. න හි සත්ථාරං දට්ඨුං ආගතො සාවකො අපි ආයස්මා අඤ්ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤො සත්ථුකප්පං ධම්මසෙනාපතිං තත්ථ වසන්තං අදිස්වාව ගච්ඡනකො නාම අත්ථි. දිවාවිහාරන්ති සම්පදානෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘දිවාවිහාරත්ථායා’’ති.

257. පුරිමකථායාති පඨමාලාපෙ. අප්පතිට්ඨිතායාති නප්පවත්තිතාය. පච්ඡිමකථා න ජායතීති පච්ඡා වත්තබ්බකථාය අවසරො න හොති. සත්ත විසුද්ධියො පුච්ඡි දිට්ඨසංසන්දනවසෙන. ඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම අරියමග්ගො. යස්මා තතො උත්තරිම්පි පත්තබ්බං අත්ථෙව, තස්මා ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලාදීසු ඨිතස්සපි බ්‍රහ්මචරියවාසො මත්ථකං න පාපුණාතී’’ති වුත්තං. තස්මාති බ්‍රහ්මචරියවාසස්ස මත්ථකං අප්පත්තත්තා. සබ්බං පටික්ඛිපීති සත්තමම්පි පඤ්හං පටික්ඛිපි, ඉතරෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

අප්පච්චයපරිනිබ්බානන්ති අනුපාදිසෙසනිබ්බානමාහ. ඉදානි පකාරන්තරෙනපි අනුපාදාපරිනිබ්බානං දස්සෙතුං ‘‘ද්වෙධා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ගහණූපාදානන්ති දළ්හග්ගහණභූතං උපාදානං. තෙනාහ ‘‘කාමුපාදානාදික’’න්ති. පච්චයූපාදානන්ති යං කිඤ්චි පච්චයමාහ. සො හි අත්තනො ඵලං උපාදියති උපාදානවසෙන ගණ්හතීති උපාදානන්ති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘පච්චයූපාදානං නාම…පෙ… පච්චයා’’ති. ‘‘අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චතී’’ති වචනතො (මහාව. 28, 30) අරහත්තඵලං අනුපාදාපරිනිබ්බානන්ති කථෙන්ති. න ච උපාදානසම්පයුත්තන්ති උපාදානෙහි එතං න සහිතං නාපි උපාදානෙහි සහ පවත්ති හුත්වා. න ච කඤ්චි ධම්මං උපාදියතීති කස්සචි ධම්මස්ස ආරම්මණකරණවසෙන න උපාදියති. පරිනිබ්බුතන්තෙති අග්ගමග්ගෙන කාතබ්බකිලෙසපරිනිබ්බානපරියොසානන්තෙ ජාතත්තා. අමතධාතුමෙව අනුපාදාපරිනිබ්බානං කථෙන්ති, කථෙන්තානඤ්ච යථා තස්ස කොචි පච්චයො නාම නත්ථි, එවං අධිගතොපි යථා කොචි පච්චයො නාම න හොති, තථා පරිනිබ්බානං අපච්චයපරිනිබ්බානන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අයං අන්තො’’තිආදිමාහ. පුන පුච්ඡං ආරභි අනුපාදාපරිනිබ්බානං සරූපතො පතිට්ඨාපෙතුකාමො.

258. සබ්බපරිවත්තෙසූති සබ්බෙසු පඤ්හපරිවත්තනෙසු, පඤ්හවාරෙසූති අත්ථො. සගහණධම්මමෙවාති ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා ගණ්හතීති ගහණං, සහ ගහණෙනාති සගහණං, උපාදානියන්ති අත්ථො. විවට්ටසන්නිස්සිතස්ස අභාවතො වට්ටමෙව අනුගතොති වට්ටානුගතො. තෙනාහ ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලමත්තස්සපි අභාවතො’’ති. යො පන චතුබ්බිධෙ විවට්ටූපනිස්සයෙ සීලෙ ඨිතො, සොපි ‘‘අඤ්ඤත්‍ර ඉමෙහි ධම්මෙහී’’ති වත්තබ්බතං අරහති.

සත්තවිසුද්ධිපඤ්හවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සත්තරථවිනීතවණ්ණනා

259. නිස්සක්කවචනමෙතං ‘‘යාව හෙට්ඨිමසොපානකළෙවරා’’තිආදීසු විය. අත්ථොති පයොජනං. චිත්තවිසුද්ධි හෙත්ථ සීලවිසුද්ධිං පයොජෙති තස්ස තදත්ථත්තා. සීලවිසුද්ධිකිච්චං කතං නාම හොති සමාධිසංවත්තනතො. සමාධිසංවත්තනිකා හි සීලවිසුද්ධි නාම. සබ්බපදෙසූති ‘‘චිත්තවිසුද්ධි යාවදෙව දිට්ඨිවිසුද්ධත්ථා’’තිආදීසු සබ්බපදෙසු, දිට්ඨිවිසුද්ධියං ඨිතස්ස චිත්තවිසුද්ධකිච්චං කතං නාම හොතීතිආදිනා යොජෙතබ්බං.

සාවත්ථිනගරං විය සක්කායනගරං අතික්කමිතබ්බත්තා. සාකෙතනගරං විය නිබ්බානනගරං පාපුණිතබ්බත්තා. අච්චායිකස්ස කිච්චස්ස උප්පාදකාලො විය නවමෙනෙව ඛණෙන පත්තබ්බස්ස අභිසමයකිච්චස්ස උපාදකාලො. යථා රඤ්ඤො සත්තමෙන රථවිනීතෙන සාකෙතෙ අන්තෙපුරද්වාරෙ ඔරුළ්හස්ස න තාව කිච්චං නිට්ඨිතං නාම හොති, සංවිධාතබ්බසංවිධානං ඤාතිමිත්තගණපරිවුතස්ස සුරසභොජනපරිභොගෙ නිට්ඨිතං නාම සියා, එවමෙතං ඤාණදස්සනවිසුද්ධියා කිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා තෙසංයෙව පටිප්පස්සද්ධිපහානසාධකඅරියඵලසමඞ්ගිකාලෙ අභිසමයකිච්චං නිට්ඨිතං නාම හොති. තෙනාහ ‘‘යොගිනො…පෙ… කාලො දට්ඨබ්බො’’ති. තත්ථ පරොපණ්ණාස කුසලධම්මා නාම චිත්තුප්පාදපරියාපන්නා ඵස්සාදයො පරොපණ්ණාස අනවජ්ජධම්මා. නිරොධසයනෙති නිබ්බානසයනෙ.

‘‘විසුද්ධියො’’ති වා ‘‘කථාවත්ථූනී’’ති වා අත්ථතො එකං, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානන්ති තෙසං අත්ථතො අනඤ්ඤභාවං දස්සෙතුං ‘‘ඉතී’’ති ආරද්ධං. ආයස්මා පුණ්ණො දස කථාවත්ථූනි විස්සජ්ජෙසීති සත්ත විසුද්ධියො නාම විස්සජ්ජන්තොපි දස කථාවත්ථූනි විස්සජ්ජෙසි තෙසං අත්ථතො අනඤ්ඤත්තා. එතෙනෙව ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තත්ථෙරො සත්ත විසුද්ධියො පුච්ඡන්තො දස කථාවත්ථූනි පුච්ඡීති අයම්පි අත්ථො වුත්තොවාති වෙදිතබ්බො. න්ති පඤ්හං. කිං ජානිත්වා පුච්ඡීති විසුද්ධිපරියායෙන කථාවත්ථූනි පුච්ඡාමීති කිං ජානිත්වා පුච්ඡි. දසකථාවත්ථුලාභිනං ථෙරං විසුද්ධියො පුච්ඡන්තො පුච්ඡිතට්ඨානෙයෙව පුච්ඡනෙන කිං තිත්ථකුසලො වා පන හුත්වා විසයස්මිං පුච්ඡි, උදාහු පානීයත්ථිකමතිත්ථෙහි ඡින්නතටෙහි පාතෙන්තො විය අතිත්ථකුසලො හුත්වා අපුච්ඡිතබ්බට්ඨානෙ අවිසයස්මිං පුච්ඡීති යොජනා. ඉමිනා නයෙන විස්සජ්ජනපක්ඛෙපි අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා. යදත්ථමස්ස විචාරණා ආරද්ධා, තං දස්සෙන්තෙන ‘‘තිත්ථකුසලො හුත්වා’’තිආදිං වත්වා විසුද්ධිකථාවත්ථූනං අත්ථතො අනඤ්ඤත්තෙපි අයං විසෙසො වෙදිතබ්බොති දස්සෙතුං ‘‘යං හී’’තිආදි වුත්තං. තදමිනාති යං ‘‘සංඛිත්තං, විත්ථිණ්ණ’’න්ති ච වුත්තං, තං ඉමිනා ඉදානි වුච්චමානෙන නයෙන විධිනා වෙදිතබ්බං.

එකා සීලවිසුද්ධීති විසුද්ධීසු විසුං එකා සීලවිසුද්ධි. දසසු කථාවත්ථූසු චත්තාරි කථාවත්ථූනි හුත්වා ආගතා අප්පිච්ඡතාදීහි විනා සීලවිසුද්ධියා අසම්භවතො. අප්පිච්ඡකථාතිආදීසු කථාසීසෙන දසකථාවත්ථු ගහිතං. කථෙතබ්බත්තා වා වත්ථු කථාවත්ථූති වුත්තං. එවඤ්ච උපකාරතො, සභාවතො වා චතුන්නං කථාවත්ථූනං සීලවිසුද්ධිසඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තිණ්ණං කථාවත්ථූනං චිත්තවිසුද්ධිසඞ්ගහෙපි එසෙව නයො. පඤ්ච විසුද්ධියොති නාමරූපපරිච්ඡෙදො දිට්ඨිවිසුද්ධි, සප්පච්චයනාමරූපදස්සනං කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි, විපස්සනුපක්කිලෙසෙ පහාය උප්පන්නං විපස්සනාඤාණං මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි, උදයබ්බයඤාණාදි නවවිධඤාණං පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි, අරියමග්ගඤාණං ඤාණදස්සනවිසුද්ධීති ඉමා පඤ්ච විසුද්ධියො.

සත්තරථවිනීතවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

260. සම්මොදිතුන්ති අනන්තරං වුච්චමානෙන සම්මොදිතුං. අට්ඨානපරිකප්පෙනාති අකාරණස්ස වත්ථුනො පරිකප්පනෙන තදා අසම්භවන්තං අත්ථං පරිකප්පෙත්වා වචනෙන. අභිණ්හදස්සනස්සාති නිච්චදස්සනස්ස, නියතදස්සනස්සාති අත්ථො.

උක්ඛිපීති ගුණතො කථිතභාවෙන උක්කංසෙති. ථෙරස්සාති ආයස්මතො පුණ්ණත්ථෙරස්ස. ඉමස්මිං ඨානෙ ඉමස්මිං කාරණෙ එකපදෙනෙව සාවකවිසයෙ අනඤ්ඤසාධාරණගුණාවිකරණනිමිත්තං. ඉදානි තමෙවත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘අමච්චඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. අපචායමානොති පූජයන්තො.

‘‘අනුමස්ස අනුමස්ස පුච්ඡිතා’’ති වුත්තත්තා විචාරණවසෙනාහ ‘‘කිං පන පඤ්හස්ස පුච්ඡනං භාරියං උදාහු විස්සජ්ජන’’න්ති. සහෙතුකං කත්වාති යුත්තායුත්තං කත්වා. සකාරණන්ති තස්සෙව වෙවචනං. පුච්ඡනම්පීති එවං සහධම්මෙන පුච්ඡිතබ්බමත්ථං සයං සම්පාදෙත්වා පුච්ඡනම්පි භාරියං දුක්කරං. විස්සජ්ජනම්පීති සහධම්මෙන විස්සජ්ජනම්පි දුක්කරං. එවඤ්හි විස්සජ්ජෙන්තො විඤ්ඤූනං චිත්තං ආරාධෙතීති. යථානුසන්ධිනාව දෙසනා නිට්ඨිතාආදිතො සපරික්ඛාරං සීලං, මජ්ඣෙ සමාධිං, අන්තෙ වසීභාවප්පත්තං පඤ්ඤං දස්සෙත්වා දෙසනාය නිට්ඨාපිතත්තාති.

රථවිනීතසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.