1. චූළසීහනාදසුත්තවණ්ණනා

139. සුත්තදෙසනාවත්ථුසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස උප්පත්ති අට්ඨුප්පත්ති, සා තස්ස අත්ථීති අට්ඨුප්පත්තිකොති වුත්තොවායමත්ථො. ලාභසක්කාරපච්චයාති ලාභසක්කාරනිමිත්තං, භගවතො සඞ්ඝස්ස ච උප්පන්නලාභසක්කාරහෙතු, අත්තනො වා ලාභසක්කාරුප්පාදනහෙතු. තිත්ථියපරිදෙවිතෙති තිත්ථියානං ‘‘කිං භො සමණොයෙව ගොතමො සමණො’’තිආදිනා විප්පලපනිමිත්තං. ‘‘මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජී’’ති වත්වා සමන්තපාසාදිකත්ථං තස්ස උප්පත්තිකාරණං දස්සෙන්තො ‘‘චතුප්පමාණිකො හී’’තිආදිමාහ. චත්තාරි පමාණානි චතුප්පමාණානි, චතුප්පමාණානි එතස්ස අත්ථීති චතුප්පමාණිකො. ලොකොයෙව සඞ්ගම්ම සමාගම්ම වසනට්ඨෙන ලොකසන්නිවාසො, සත්තකායොති අත්ථො. පමිනාති උළාරතාදිවිසෙසං එතෙනාති පමාණං (අ. නි. ටී. 2.4.65) රූපං රූපකායො පමාණං එතස්සාති රූපප්පමාණො. තතො එව රූපෙ පසන්නොති රූපප්පසන්නො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ඝොසොති පවත්තථුතිඝොසො (අ. නි. ටී. 2.4.65). ලූඛන්ති පච්චයලූඛතා. ධම්මොති සීලාදයො ගුණධම්මා අධිප්පෙතා.

තෙසං පුග්ගලානං. ආරොහන්ති උච්චතං. සා ච ඛො තස්මිං තස්මිං කාලෙ පමාණයුත්තා දට්ඨබ්බා. පරිණාහන්ති නාතිකිසනාතිථූලතාවසෙන මිතපරිණාහං. සණ්ඨානන්ති තෙසං තෙසං අඞ්ගපච්චඞ්ගානං සුසණ්ඨිතතං. පාරිපූරින්ති සබ්බෙසං සරීරාවයවානං පරිපුණ්ණතං අවෙකල්ලතං. තත්ථ පමාණං ගහෙත්වාති තස්මිං රූපෙ රූපසම්පත්තියං පමාණභාවං උපාදාය. පසාදං ජනෙතීති අධිමොක්ඛං උප්පාදෙති.

පරවණ්ණනායාති ‘‘අමුකො එදිසො ච එදිසො චා’’ති යසගුණවචනෙන. පරථොමනායාති සම්මුඛාව පරස්ස සිලාඝුප්පාදනෙන අභිත්ථවනෙන. පරපසංසනායාති පරම්මුඛා පරස්ස ගුණසංකිත්තනෙන. පරවණ්ණහාරිකායාති පරම්පරවණ්ණහාරිකාය පරම්පරාය පරස්ස කිත්තිසද්දූපසංහාරෙන. තත්ථාති තස්මිං ථුතිඝොසෙ.

චීවරලූඛන්ති ථූලජිණ්ණබහුතුන්නකතාදිං චීවරස්ස ලූඛභාවං. පත්තලූඛන්ති අනෙකගන්ථිකාහතාදිං පත්තස්ස ලූඛභාවං. විවිධං වා දුක්කරකාරිකන්ති ධුතඞ්ගසෙවනාදිවසෙන පවත්තං නානාවිධං දුක්කරචරියං.

සීලං වා පස්සිත්වාති සීලපාරිපූරිවසෙන විසුද්ධං කායවචීසුචරිතං ඤාණචක්ඛුනා පස්සිත්වා. ඣානාදිඅධිගමසිද්ධං සමාධිං වා. විපස්සනාභිඤ්ඤාසඞ්ඛාතං පඤ්ඤං වා.

භගවතො සරීරං දිස්වාති සම්බන්ධො. රූපප්පමාණොපි සම්මාසම්බුද්ධෙයෙව පසීදති අපරිමිතකාලසමුපචිතපුඤ්ඤානුභාවනිප්ඵන්නාය සබ්බසො අනවජ්ජාය සබ්බාකාරපරිපුණ්ණාවයවාය රූපකායසම්පත්තියා සමන්තපාසාදිකත්තා, යස්සා රුචිරභාවො විසුද්ධෙ විගතවලාහකෙ දෙවෙ පුණ්ණමාසියං පරිපුණ්ණකලාභාගමණ්ඩලං චන්දමණ්ඩලං අභිභවිත්වා අතිරොචති, පභස්සරභාවො සරදසමයං සංවද්ධිතදිගුණතෙජකිරණජාලසමුජ්ජලං සූරියමණ්ඩලං අභිභවති, සොම්මකිරණරසසමුජ්ජලභාවෙහි තදුභයෙහි අභිභුය්‍ය වත්තමානං එකස්මිං ඛණෙ දසසහස්සිලොකධාතුං විජ්ජොතනසමත්ථං මහාබ්‍රහ්මුනො පභාසමුදයං අභිවිහච්ච භාසතෙ තපතෙ විරොචති ච.

සතිපි අඞ්ගපරිච්චාගාදීනං දානපාරමිභාවෙ පරිච්චාගවිසෙසභාවදස්සනත්ථඤ්චෙව සුදුක්කරභාවදස්සනත්ථඤ්ච අඞ්ගපරිච්චාගාදිග්ගහණං, තත්ථාපි ච අඞ්ගපරිච්චාගතො විසුං නයනපරිච්චාගග්ගහණං, පරිච්චාගභාවසාමඤ්ඤෙපි රජ්ජපරිච්චාගතො පුත්තදාරපරිච්චාගග්ගහණඤ්ච කතං. ආදිනා නයෙනාති ආදි-සද්දෙන පුබ්බයොගපුබ්බචරියාදිහෙතුසම්පත්තියා, ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනා (දී. නි. 1.157, 255) වුත්තාය ඵලසම්පත්තියා, ‘‘සො ධම්මං දෙසෙතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.255) වුත්තාය සත්තුපකාරකිරියාය ච සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සම්මාසම්බුද්ධෙයෙව පසීදති යථාවුත්තගුණානං අනඤ්ඤසාධාරණභාවතො අච්ඡරියබ්භුතභාවතො ච. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

‘‘චීවරලූඛං දිස්වා’’ති වත්වා තං දස්සෙතුං ‘‘සචෙ භගවා’’තිආදි වුත්තං. සාණපංසුකූලචීවරෙනාති මතකළෙවරං පලිවෙඨෙත්වා ඡඩ්ඩිතෙන තුම්බමත්තෙ කිමී පප්ඵොටෙත්වා ගහිතෙන සාණපංසුකූලචීවරෙන. භාරියන්ති ගරුකං, දුක්කරන්ති අත්ථො. වධුයුවතීමජ්ඣිමිත්ථිවසෙන, බාලයොබ්බනපුරාණවසෙන වා තිවිධනාටකතා. හරෙණුයූසං මණ්ඩලකලායරසො. ‘‘යාපෙස්සති නාමා’’ති නාම-සද්දං ආනෙත්වා සම්බන්ධො. නාම-සද්දයොගෙන හි අනාගතකාලස්ස විය පයොගො, යාපෙති ඉච්චෙව අත්ථො. අප්පාණකන්ති නිරස්සාසං නිරොධිතස්සාසපස්සාසං.

සමාධිගුණන්ති සාධාරණතො වුත්තමත්ථං විවරති ඣානාදිග්ගහණෙන. මානදබ්බනිම්මදනෙන නිබ්බිසෙවනභාවාපාදනම්පි දමනමෙවාති වුත්තං ‘‘පාථිකපුත්තදමනාදීනී’’ති. ආදි-සද්දෙන සච්චකාළවකබකදමනාදීනං සඞ්ගහො. බාවෙරුන්ති එවංනාමකං විසයං. සරසම්පන්නොති අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතෙන සරෙන සමන්නාගතො. තෙන බ්‍රහ්මස්සරතාකරවීකභාණිතාදස්සනෙන ලක්ඛණහාරනයෙන අවසෙසලක්ඛණපාරිපූරිං විය තදවිනාභාවතො බුද්ධානං දෙසනාවිලාසඤ්ච විභාවෙති.

හතප්පභාති බුද්ධානුභාවෙන විගතතෙජා. කාළපක්ඛූපමෙති සත්තානං බ්‍යාමොහන්ධකාරාභිභවෙන කාළපක්ඛරත්තූපමෙ. සූරියෙති සූරියෙ උදයිත්වා ඔභාසෙන්තෙති අධිප්පායො.

සිඞ්ඝාටකෙති තිකොණරච්ඡායං. චතුක්කෙති සන්ධියං. පරිදෙවන්තීති අනුත්ථුනනවසෙන විප්පලපන්ති. සොකාධිකකතො හි වචීපලාපො පරිදෙවො. ලොකෙ උප්පජ්ජමානෙයෙව උප්පන්නාති අත්තනො දිට්ඨිවාදස්ස පුරාතනභාවං දීපෙන්ති.

සෙසපදෙසුපීති ‘‘ඉධ දුතියො සමණො’’තිආදීසු සෙසවාරෙසුපි (අ. නි. ටී. 2.4.241-242) යථා හි ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහී’’ති (පාරා. 11; දී. නි. 1.226; සං. නි. 2.152; අ. නි. 4.123) එත්ථ කතො නියමො ‘‘විවිච්ච අකුසලෙහී’’ති (පාරා. 11; දී. නි. 1.226; සං. නි. 2.152; අ. නි. 4.123) එත්ථාපි කතොයෙව හොති සාවධාරණස්සෙව අත්ථස්ස ඉච්ඡිතබ්බත්තා, එවමිධාපීති. තෙනාහ ‘‘දුතියාදයොපී’’තිආදි. සාමඤ්ඤඵලාධිගමවසෙන නිප්පරියායතො සමණභාවොති තෙසං වසෙනෙත්ථ චත්තාරො සමණා දෙසිතාති තමත්ථං සුත්තන්තරෙන සමත්ථෙතුං ‘‘තෙනෙවාහා’’තිආදි වුත්තං. පටිපත්තික්කමෙන දෙසනාක්කමෙන ච සකදාගාමිආදීනං දුතියාදිතා වුත්තාති සොතාපන්නස්ස පඨමතා අවුත්තසිද්ධාති න චොදිතා. ඵලට්ඨකසමණාව අධිප්පෙතා සමිතපාපසමණග්ගහණතො. කස්මා පනෙත්ථ මහාපරිනිබ්බානෙ විය මග්ගට්ඨා තදත්ථාය පටිපන්නා ච න ගහිතාති? වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයතො. තත්ථ හි මග්ගාධිගමත්ථාය විපස්සනාපි ඉතො බහිද්ධා නත්ථි, කුතො මග්ගඵලානීති දස්සෙන්තෙන භගවතා ‘‘ඤායස්ස ධම්මස්ස පදෙසවත්තී, ඉතො බහිද්ධා සමණොපි නත්ථී’’ති වුත්තං. ඉධ පන නිට්ඨානප්පත්තමෙව තංතංසමණභාවං ගණ්හන්තෙන ඵලට්ඨකසමණාව ගහිතා ‘‘මග්ගට්ඨතො ඵලට්ඨො සවිසෙසං දක්ඛිණෙය්‍යො’’ති. ස්වායමත්ථො ද්වීසු සුත්තෙසු දෙසනාභෙදෙනෙව විඤ්ඤායතීති.

රිත්තාති විවිත්තා. තුච්ඡාති නිස්සාරා පටිපන්නකසාරාභාවතො. පවදන්ති එතෙහීති පවාදා, දිට්ඨිගතිකානං නානාදිට්ඨිදීපකා සමයාති ආහ ‘‘චත්තාරො සස්සතවාදා’’තිආදි. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පරතො ආගමිස්සති. තෙති යථාවුත්තසමණා. එත්ථාති ‘‘පරප්පවාදා’’ති වුත්තෙ බාහිරකසමයෙ.

යන්ති යස්මිං. භුම්මත්ථෙ හි ඉදං පච්චත්තවචනං. ඤායො වුච්චති සහ විපස්සනාය අරියමග්ගො. තෙන හි නිබ්බානං ඤායති ගම්මති පටිවිජ්ඣතීති. සො එව නිබ්බානසම්පාපකහෙතුතාය ධම්මොති ආහ ‘‘ඤායස්ස ධම්මස්සා’’ති.

තෙසං පරප්පවාදසාසනානං අඛෙත්තතා ඛෙත්තතා ච අරියමග්ගස්ස අභාවභාවා සුපරිසුද්ධස්ස සීලස්ස සුපරිසුද්ධාය සමථවිපස්සනාය අභාවතො සාවතො ච. තදුභයඤ්ච දුරක්ඛාතස්වාක්ඛාතභාවහෙතුකං, සො ච අසම්මාසම්බුද්ධසම්මාසම්බුද්ධපවෙදිතතායාති පරාජිකාය සත්ථු විපත්තිහෙතුතාය සාසනස්ස අනිය්‍යානභාවොති දස්සෙති.

ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං පරියායතො ච පාළියා ච සමත්ථෙතුං ‘‘තෙනාහ භගවා’’තිආදිනා පාළිං දස්සෙත්වා උපමාපදෙසෙන තත්ථ සුත්තං විභාවෙන්තො ‘‘යස්මා’’තිආදිමාහ. තත්ථ යස්මා එකච්චානං විසෙසතො සීහානං පුරිමං පාදද්වයං හත්ථකිච්චම්පි කරොති, තස්මා ආහ ‘‘සුරත්තහත්ථපාදො’’ති. සීහස්ස කෙසා නාම කෙසරායතනා ඛන්ධලොමා. ගොචරියහත්ථිකුලං නාම පකතිහත්ථිකුලං, යං ‘‘කාලාවක’’න්තිපි වුච්චති. ඝොටකො නාම අස්සඛළුඞ්කො. සිනෙරුපරිභණ්ඩෙ සිම්බලිරුක්ඛෙහි සඤ්ඡාදිතො පඤ්ඤාසයොජනො දහො සිම්බලිදහො, තං පරිවාරෙත්වා මහන්තං සිම්බලිවනං, තං සන්ධායාහ ‘‘සිම්බලිදහවනෙ’’ති. අඤ්ඤතිත්ථාවාසභූමියං ඉමෙසු සමණෙසු එකච්චො න උප්පජ්ජති, ඊදිසො පනෙත්ථ විකප්පො නත්ථි, සබ්බෙන සබ්බං න උප්පජ්ජන්තෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘එකසමණොපී’’ති ආහ. අරියමග්ගපරික්ඛතෙති අරියමග්ගුප්පත්තියා අභිසඞ්ඛතෙ, යදා සාසනිකානං සම්මාපටිපත්තියා අරියමග්ගො දිබ්බති, තදාති අත්ථො.

සම්මාති සුට්ඨු. සුට්ඨු නදනං නාම හෙතුයුත්තං සුට්ඨු කත්වා කථනන්ති ආහ ‘‘හෙතුනා’’ති. සො ච හෙතු අවිපරීතො එව ඉච්ඡිතබ්බොති ආහ ‘‘නයෙනා’’ති, ඤායෙනාති අත්ථො. එවංභූතො ච සො යථාධිප්පෙතත්ථං කරොති සාධෙතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කාරණෙනා’’ති. යදි තිරච්ඡානසීහස්ස නාදො සබ්බතිරච්ඡානඑකච්චමනුස්සාමනුස්සනාදතො සෙට්ඨත්තා සෙට්ඨනාදො, කිමඞ්ගං පන තථාගතසීහනාදොති ආහ ‘‘සීහනාදන්ති සෙට්ඨනාද’’න්ති. යදි තිරච්ඡානසීහනාදස්ස සෙට්ඨනාදතා නිබ්භයතාය අප්පටිසත්තුතාය ඉච්ඡිතා, තථාගතසීහනාදස්සෙව අයමත්ථො සාතිසයොති ආහ ‘‘අභීතනාදං අප්පටිනාද’’න්ති. ඉදානිස්ස සෙට්ඨනාදභාවං කාරණෙන පටිපාදෙන්තො ‘‘ඉමෙසඤ්හී’’තිආදිමාහ. තෙන ‘‘සම්මා’’ති වුත්තමත්ථං සමත්ථෙති. තත්ථ අත්ථිතායාති ඉමිනා සීහනාදස්ස උත්තමත්ථතං දස්සෙති. භූතට්ඨො හි උත්තමට්ඨො. තාය එව භූතට්ඨතාය අභීතනාදතාති දස්සෙන්තො ‘‘ඉමෙ සමණා…පෙ… නාම හොතී’’ති ආහ. අභූතඤ්හි වදතො කුතොචි භයං වා ආසඞ්කා වා සියාති ‘‘ඉධෙවා’’ති නියමස්ස අවිපරීතතං දස්සෙන්තො ‘‘අම්හාකම්පි…පෙ… අප්පටිනාදො නාම හොතී’’ති ආහ. යඤ්හි අඤ්ඤත්ථාපි අත්ථි, තං ඉධෙවාති අවධාරෙතුං න යුත්තන්ති.

140. ඛොති අවධාරණෙ. තෙන විජ්ජති එවාති දස්සෙති. යන්ති කරණත්ථෙ පච්චත්තන්ති ආහ ‘‘යෙන කාරණෙනා’’ති. තිත්ථං නාම ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො තබ්බිනිමුත්තස්ස කස්සචි දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතස්ස අභාවතො. පාරගමනසඞ්ඛාතං තරණං දිට්ඨිගතිකානං (අ. නි. ටී. 2.3.62) තත්ථ තත්ථෙව අපරාපරං උම්මුජ්ජනනිමුජ්ජනවසෙන පිලවනන්ති ආහ ‘‘තරන්ති උප්පලවන්තී’’ති. උප්පාදෙතාති පූරණාදිකො. තිත්ථෙ ජාතාති තිත්ථියා, යථාවුත්තං වා දිට්ඨිගතසඞ්ඛාතං තිත්ථං එතෙසං අත්ථීති තිත්ථිකා, තිත්ථිකා එව තිත්ථියා. අස්සසන්ති එත්ථ, එතෙනාති වා අස්සාසො, අවස්සයො.

පකතත්ථනිද්දෙසො යං-තං-සද්දොති තස්ස ‘‘භගවතා’’තිආදීහි පදෙහි සමානාධිකරණභාවෙන වුත්තස්ස යෙන අභිසම්බුද්ධභාවෙන භගවා පකතො සත්ථුභාවෙන අධිගතො සුපාකටො ච, තං අභිසම්බුද්ධභාවං සද්ධිං ආගමනපටිපදාය අත්ථභාවෙන දස්සෙන්තො ‘‘යො සො…පෙ… අභිසම්බුද්ධො’’ති ආහ. සතිපි ඤාණදස්සනසද්දානං ඉධ පඤ්ඤාවෙවචනභාවෙ තෙන තෙන විසෙසෙන නෙසං සවිසයෙ විසෙසප්පවත්තිදස්සනත්ථං (සාරත්ථ. ටී. පරිවාර 3.1) අසාධාරණවිසෙසවසෙන විජ්ජාත්තයවසෙන විජ්ජාභිඤ්ඤානාවරණවසෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමංසචක්ඛුවසෙන පටිවෙධදෙසනාඤාණවසෙන ච තෙ යොජෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘තෙසං තෙස’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ආසයානුසයං ජානතා ආසයානුසයඤාණෙන, සබ්බං ඤෙය්‍යධම්මං පස්සතා සබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණෙහි. පුබ්බෙනිවාසාදීහීති පුබ්බෙනිවාසආසවක්ඛයඤාණෙහි. අනඤ්ඤසාධාරණපුඤ්ඤානුභාවනිබ්බත්තො අනුත්තරඤාණාධිගමලද්ධපුරාවත්තකො ච භගවතො රූපකායො අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවං වත්තතීති ආහ ‘‘සබ්බසත්තානං…පෙ… පස්සතා’’ති. පටිවෙධපඤ්ඤායාති මග්ගපඤ්ඤාය. තාය හි සබ්බසො ඤෙය්‍යධම්මෙසු සම්මොහස්ස විධමිතත්තා පච්ඡා පවත්තජානනං තස්ස ජානනං විය වුච්චති.

අරීනන්ති කිලෙසාරීනං, පඤ්චවිධමාරානං වා සාසනපච්චත්ථිකානං වා අඤ්ඤතිත්ථියානං, තෙසං හනනං පාටිහාරියෙහි අභිභවනං අප්පටිභානතාකරණං අජ්ඣුපෙක්ඛනං වා. කෙසිවිනයසුත්තඤ්චෙත්ථ (අ. නි. 4.111) නිදස්සනං. තථා ච ඨානාට්ඨානාදීනි වා ජානතා, යථාකම්මුපගෙ සත්තෙ පස්සතා, සවාසනානමාසවානං ඛීණත්තා අරහතා, අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභෙදෙ ධම්මෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිතො අවිපරීතාවබොධෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන. අථ වා තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණතාය ජානතා, කායකම්මාදීනං ඤාණානුපරිවත්තනෙන නිසම්මකාරිතාය පස්සතා, රවාදීනම්පි (සාරත්ථ. ටී. පරිවාර 3.1) අභාවසාධිකාය පහානසම්පදාය අරහතා, ඡන්දාදීනං අහානිහෙතුභූතාය අක්ඛයපටිභානසාධිකාය සබ්බඤ්ඤුතාය සම්මාසම්බුද්ධෙන. එවං දසබලඅට්ඨාරසාවෙණිකබුද්ධධම්මවසෙනපි යොජනා වෙදිතබ්බා. යෙති චතුරො ධම්මෙ. අත්තනීති අම්හෙසු. න රාජරාජමහාමත්තාදීසු උපත්ථම්භං සම්පස්සමානා, න කායබලං සම්පස්සමානාති යොජනා.

උප්පන්නපසාදොති අවෙච්චප්පසාදං වදති. වක්ඛති හි ‘‘චත්තාරි සොතාපන්නස්ස අඞ්ගානි කථිතානී’’ති (ම. නි. අට්ඨ. 1.140). කාමං අසෙක්ඛාපි අසෙක්ඛාය සමසික්ඛතාය සහධම්මිකා එව, චිණ්ණබ්‍රහ්මචරියතාය පන සහධම්මං චරන්තීති න වත්තබ්බාති අසෙක්ඛවාරො න ගහිතො. සබ්බෙපෙතෙති එතෙ යථාවුත්තා භික්ඛුආදයො සොතාපන්නාදයො ච පුථුජ්ජනා අරියා චාති සබ්බෙපි එතෙ තංතංසික්ඛාහි සමානධම්මත්තා සහධම්මත්තා ‘‘සහධම්මිකා’’ති වුච්චන්ති. ඉදානි නිබ්බත්තිතඅරියධම්මවසෙනෙව සහධම්මිකෙ දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. මග්ගදස්සනම්හීති පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන සච්චපටිවෙධෙන ‘‘නව මග්ගඞ්ගානි, අට්ඨ බොජ්ඣඞ්ගානී’’තිආදිනා විවාදො නත්ථි. එකධම්මචාරිතායාති සමානධම්මචාරිතාය. න හි පටිවිද්ධසච්චානං ‘‘මයා ධම්මො සුදිට්ඨො, තයා දුද්දිට්ඨො’’තිආදිනා විවාදො අත්ථි. දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සඞ්ඝාතා හි තෙ උත්තමපුරිසා. ඉමිනාති ‘‘සහධම්මිකා ඛො පනා’’තිආදිවචනෙන. තත්ථ පියමනාපග්ගහණෙන සීලෙසු පරිපූරකාරිතාපදෙසෙන එකදෙසෙන ගහිතං සඞ්ඝසුප්පටිපත්තිං පරිපුණ්ණං කත්වා දස්සෙති. යෙ හි සම්පන්නසීලා සුවිසුද්ධදස්සනා, තෙ විඤ්ඤූනං පියා මනාපාති. එත්තාවතාති ‘‘අත්ථි ඛො නො ආවුසො’’තිආදිනයප්පවත්තෙන රතනත්තයපසාදජොතනෙන අක්ඛාතා තෙසු තෙසු සුත්තපදෙසෙසු.

141. සත්ථරි පසාදොති පසාදග්ගහණෙන ‘‘භගවතා’’තිආදිනා වා පසාදනීයා ධම්මා ගහිතා. තෙන බුද්ධසුබුද්ධතං දස්සෙති, තථා ‘‘ධම්මෙ පසාදො’’ති ඉමිනා ධම්මසුධම්මතං, ඉතරෙන සඞ්ඝසුප්පටිපන්නතං. යෙන චිත්තෙන අඤ්ඤත්ථ අනුපලබ්භමානෙන සාසනෙයෙව සමණො ඉතො බහිද්ධා නත්ථීති අයමත්ථො, සම්මදෙව, පතිට්ඨාපිතොති වෙදිතබ්බං. තත්‍රායං යොජනා – යස්මා සම්මාසම්බුද්ධො අම්හාකං සත්ථා, තස්මා අත්ථි ඛො නො, ආවුසො, සත්ථරි පසාදො, සම්මාසම්බුද්ධත්තා චස්ස ස්වාඛාතො ධම්මොති අත්ථි ධම්මෙ පසාදො, තතො එව ච අත්ථි සීලෙසු පරිපූරකාරිතාති සහධම්මිකා…පෙ… පබ්බජිතා චාති එවමෙත්ථ සත්ථරි පසාදෙන ධම්මෙ පසාදො, තෙන සඞ්ඝසුප්පටිපත්තීති අයඤ්ච නයො ලෙසෙනපි පරප්පවාදෙසු නත්ථීති ඉධෙව සමණො…පෙ… සමණෙහි අඤ්ඤෙහීති.

පටිවිද්ධසච්චානං පහීනානුරොධානං ගෙහස්සිතපෙමස්ස අසම්භවො එවාති ‘‘ඉදානී’’ති වුත්තං. යදි එවං ‘‘උපජ්ඣායෙන, භික්ඛවෙ, සද්ධිවිහාරිකම්හි පුත්තපෙමං උපට්ඨපෙතබ්බං’’තිආදිවචනං (මහාව. 65) කථන්ති? නයිදං ගෙහස්සිතපෙමං සන්ධාය වුත්තං, තංසදිසත්තා පන පෙමමුඛෙන වුත්තො මෙත්තාස්නෙහො. න හි භගවා භික්ඛූ සංකිලෙසෙ නියොජෙති. එවරූපං පෙමං සන්ධායාති පසාදාවහගුණාවහතො පූරණාදීසු භත්ති පසාදො න හොති, පසාදපතිරූපකා පන ලොභපවත්තීති දට්ඨබ්බා. ථෙරොති මහාසඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරො. යෙන අට්ඨකථා පොත්ථකං ආරොපිතා. එකොව සත්ථා අනඤ්ඤසාධාරණගුණත්තා, අඤ්ඤථා අනච්ඡරියත්තා සත්ථුලක්ඛණමෙව න පරිපූරෙය්‍ය. විසුං කත්වාති අඤ්ඤෙහි විවෙචෙත්වා අත්තනො ආවෙණිකං කත්වා. ‘‘අම්හාකං සත්ථා’’ති බ්‍යාවදන්තානං අඤ්ඤෙසං සත්ථා න හොතීති අත්ථතො ආපන්නමෙව හොති, තථා ච පදෙසවත්තිනිං තස්ස සත්ථුතං පටිජානන්තා පරිපුණ්ණලක්ඛණසත්ථුතං ඉච්ඡන්තානම්පි තතො විරුද්ධා සත්ථුභාවපරියෙසනෙන පරාජිතා හොන්ති. පරියත්තිධම්මෙති අධිකබ්‍රහ්මගුණසුත්තගෙය්‍යාදිප්පභෙදසමයෙ. තත්ථ අජසීල…පෙ… කුක්කුරසීලාදීසූති ඉදං යෙභුය්‍යෙන අඤ්ඤතිත්ථියානං තාදිසං වතසමාදානසබ්භාවතො වුත්තං, ආදි-සද්දෙන යමනියමචාතුයාමසංවරාදීනං සඞ්ගහොති. අධිප්පයාසොති අධිකං පයසති පයුජ්ජති එතෙනාති අධිප්පයාසො, සවිසෙසං අධිකත්තබ්බකිරියා (අ. නි. ටී. 2.3.117). තෙනාහ ‘‘අධිකප්පයොගො’’ති.

තස්ස පසාදස්ස පරියොසානභූතාති තස්ස සත්ථරි ධම්මෙ ච පසාදස්ස නිට්ඨානභූතා. නිට්ඨාති මොක්ඛො. සමයවාදීනඤ්හි තස්මිං තස්මිං සමයෙ තදුපදෙසකෙ ච පසාදො යාවදෙව මොක්ඛාධිගමනට්ඨො. දිට්ඨිගතිකා තථා තථා අත්තනො ලද්ධිවසෙන නිට්ඨං පරිකප්පෙන්ති යෙවාති ආහ ‘‘නිට්ඨං අපඤ්ඤපෙන්තො නාම නත්ථී’’ති. බ්‍රාහ්මණානන්ති බ්‍රාහ්මණවාදීනං. තෙසං එකච්චෙ බ්‍රහ්මුනා සලොකතා නිට්ඨාති වදන්ති, එකච්චෙ තස්ස සමීපතා, එකච්චෙ තෙන සංයොගො නිට්ඨාති වදන්ති. තත්ථ යෙ සලොකතාවාදිනො සමීපතාවාදිනො ච, තෙ ද්වෙධාවාදිනො, ඉතරෙ අද්වෙධාවාදිනො. සබ්බෙපි තෙ අත්ථතො බ්‍රහ්මලොකුපපත්තියංයෙව නිට්ඨාසඤ්ඤිනො. තත්ථ හි නෙසං නිච්චාභිනිවෙසො යථා තං බකස්ස බ්‍රහ්මුනො. තෙන වුත්තං ‘‘බ්‍රහ්මලොකො නිට්ඨා’’ති. බ්‍රහ්මලොකොති පඨමජ්ඣානභූමි. මහාතාපසානන්ති වෙඛනසාදිතාපසානං. මහාබ්‍රහ්මා විය පඨමජ්ඣානභූමියං ආභස්සරෙසු එකො සබ්බසෙට්ඨො නත්ථීති ‘‘ආභස්සරා’’ති පුථුවචනං. පරිබ්බාජකානන්ති සඤ්චයාදිපරිබ්බාජකානං. අන්තො ච මනො ච එතස්ස නත්ථීති අනන්තමානසො. ආජීවකානඤ්හි සබ්බදාභාවතො අනන්තො, සුඛදුක්ඛාදිසමතික්කමනතො අමානසො. ඉමිනා අට්ඨහි ලොකධම්මෙහි උපක්කිලිට්ඨචිත්තතං දස්සෙති.

පපඤ්චෙ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. තණ්හාදිට්ඨියොව අධිප්පෙතා මමඞ්කාරඅහඞ්කාරවිගමස්ස අධිප්පෙතත්තා. යථා පඤ්චසු ඨානෙසු එකොව කිලෙසො ලොභො ආගතො, එවං ද්වීසු ඨානෙසු තයො කිලෙසා ආගතා ‘‘දොසො මොහො දිට්ඨී’’ති. ‘‘සදොසස්සා’’ති හි වුත්තට්ඨානෙ පටිඝං අකුසලමූලං ගහිතං, ‘‘පටිවිරුද්ධස්සා’’ති විරොධො, ‘‘සමොහස්සා’’ති මොහො අකුසලමූලං, ‘‘අවිද්දසුනො’’ති මල්‍යං, අසම්පජඤ්ඤං වා, ‘‘සඋපාදානස්සා’’ති ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා නයෙන ගහණං, ‘‘පපඤ්චාරාමස්සා’’ති පපඤ්චුප්පත්තිවසෙන.

ආකාරතොති පවත්තිආකාරතො. පදන්තරෙන රාගවිසෙසස්ස වුච්චමානත්තාආදිතො වුත්තං සරාගවචනං ඔළාරිකං රාගවිසයන්ති ආහ ‘‘පඤ්චකාමගුණිකරාගවසෙනා’’ති. ගහණවසෙනාති දළ්හග්ගහණවසෙන. ‘‘අනුරුද්ධපටිවිරුද්ධස්සා’’ති එකපදවසෙන පාළියං ආගතත්තා එකජ්ඣං පදුද්ධාරො කතො. තත්ථ පන ‘‘අනුරුද්ධස්සා’’ති සුභවසෙනාති එවමත්ථො වත්තබ්බො. න හි පටිවිරුජ්ඣනං සුභවසෙන හොති. පපඤ්චුප්පත්තිදස්සනවසෙනාති කිලෙසකම්මවිපාකානං අපරාපරුප්පත්තිපච්චයතාය සංසාරස්ස පපඤ්චනං පපඤ්චො, තස්ස උප්පත්තිහෙතුභාවදස්සනවසෙන. තණ්හා හි භවුප්පත්තියා විසෙසපච්චයො. තණ්හාපච්චයා උපාදානදස්සනවසෙනාති තණ්හාපච්චයස්ස උපාදානස්ස දස්සනවසෙන, යදවත්ථා තණ්හා උපාදානස්ස පච්චයො, තදවත්ථාදස්සනවසෙන. ඵලෙන හි හෙතුවිසෙසකිත්තනමෙතන්ති. එවං විද්ධංසෙථාති කාමරාගභවතණ්හාදිවසෙන ලොභං කස්මා එවං විප්පකිරෙථ. තණ්හාකරණවසෙනාති තණ්හායනකරණවසෙන සුභාකාරග්ගහණවසෙන. සුභන්ති හි ආරම්මණෙ පවත්තො රාගො ‘‘සුභ’’න්ති වුත්තො.

142. වදන්ති එතෙනාති වාදො, දිට්ඨිවාදො. දිට්ඨිවසෙන හි ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච, අසස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති ච දිට්ඨිගතිකා පඤ්ඤපෙන්ති. තෙනාහ ‘‘ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, දිට්ඨියො’’ති (ම. නි. 1.142). තණ්හාරහිතාය දිට්ඨියා අභාවතො තණ්හාවසෙනෙව ච අත්තනො සස්සතභාවාභිනිවෙසොති කත්වා වුත්තං ‘‘තණ්හාදිට්ඨිවසෙනා’’ති. අල්ලීනාති නිස්සිතා. උපගතාති අවිස්සජ්ජනවසෙන එකිභාවමිව ගතා. අජ්ඣොසිතාති තාය දිට්ඨියා ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපිතා විය තදන්තොගධා. තෙනාහ ‘‘අනුපවිට්ඨා’’ති. යථා ගහට්ඨානං කාමජ්ඣොසානං විවාදමූලං, එවං පබ්බජිතානං දිට්ඨජ්ඣොසානන්ති ආහ ‘‘විභවදිට්ඨියා තෙ පටිවිරුද්ධා’’ති. දිට්ඨිවිරොධෙන හි දිට්ඨිගතිකවිරොධො.

ඛණිකසමුදයො උප්පාදක්ඛණොති ආහ ‘‘දිට්ඨීනං නිබ්බත්තී’’ති. දිට්ඨිනිබ්බත්තිග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ යථා දිට්ඨීනං පටිච්චසමුප්පන්නතා විභාවිතා, එවං දිට්ඨිවත්ථුනොපීති උභයෙසම්පි අනිච්චතා දුක්ඛතා අනත්තතා ච විභාවිතාති දට්ඨබ්බං. යානි පටිසම්භිදානයෙන (පටි. ම. 1.122) ‘‘පච්චයසමුදයො අට්ඨ ඨානානී’’ති වුත්තානි, තානි දස්සෙන්තො ‘‘ඛන්ධාපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානං ආරම්මණට්ඨෙන ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිවචනතො (සං. නි. 3.81; 4.345). අවිජ්ජාපි දිට්ඨිට්ඨානං උපනිස්සයාදිවසෙන පච්චයභාවතො. යථාහ – ‘‘අස්සුතවා, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො’’තිආදි (ම. නි. 1.2, 461; සං. නි. 3.1, 7). ඵස්සොපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථා චාහ ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා (දී. නි. 1.118-130), ඵුස්ස ඵුස්ස පටිසංවෙදියන්තී’’ති (දී. නි. 1.144) ච. සඤ්ඤාපි දිට්ඨිට්ඨානං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛාති (සු. නි. 880), පථවිං පථවිතො සඤ්ඤත්වා’’ති (ම. නි. 1.2) ච ආදි. විතක්කොපි දිට්ඨිට්ඨානං. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘තක්කඤ්ච දිට්ඨීසු පකප්පයිත්වා, සච්චං මුසාති ද්වයධම්මමාහූ’’ති (සු. නි. 892; මහානි. 121) ‘‘තක්කී හොති වීමංසී’’ති (දී. නි. 1.34) ච ආදි. අයොනිසොමනසිකාරොපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථාහ භගවා ‘‘තස්සෙව අයොනිසො මනසිකරොතො ඡන්නං දිට්ඨීනං අඤ්ඤතරා දිට්ඨි උප්පජ්ජති, අත්ථි මෙ අත්තාති අස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’තිආදි (ම. නි. 1.19). සමුට්ඨාති එතෙනාති සමුට්ඨානං, තස්ස භාවො සමුට්ඨානට්ඨො, තෙන. ඛණිකත්ථඞ්ගමො ඛණිකනිරොධො. පච්චයත්ථඞ්ගමො අවිජ්ජාදීනං අච්චන්තනිරොධො. සො පන යෙන හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘සොතාපත්තිමග්ගො’’ති ආහ. චත්තාරො හි අරියමග්ගා යථාරහං තස්ස තස්ස සඞ්ඛාරගතස්ස අච්චන්තනිරොධහෙතු, ඛණිකනිරොධො පන අහෙතුකො.

ආනිසංසන්ති උදයං. සො පන දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකවසෙන දුවිධො. තත්ථ සම්පරායිකො දුග්ගතිපරිකිලෙසතායආදීනවපක්ඛිකො එවාති ඉතරං දස්සෙන්තො ‘‘යං සන්ධායා’’තිආදිමාහ. ආදීනවම්පි දිට්ඨධම්මිකමෙව දස්සෙන්තො ‘‘දිට්ඨිග්ගහණමූලකං උපද්දව’’න්තිආදිමාහ. සොතිආදීනවො. ආදීනන්ති ආදි-සද්දෙන නග්ගියානසනසඞ්කටිවතාදීනං සඞ්ගහො. නිස්සරති එතෙනාති නිස්සරණන්ති වුච්චමානෙ දස්සනමග්ගො එව දිට්ඨීනං නිස්සරණං සියා, තස්ස පන අත්ථඞ්ගමපරියායෙන ගහිතත්තා සබ්බසඞ්ඛතනිස්සටං නිබ්බානං දිට්ඨීහිපි නිස්සටන්ති කත්වා වුත්තං ‘‘දිට්ඨීනං නිස්සරණං නාම නිබ්බාන’’න්ති. ඉමිනාතිආදීසු වත්තබ්බං අනුයොගවත්තෙ වුත්තනයමෙව.

143. දිට්ඨිච්ඡෙදනං දස්සෙන්තොති සබ්බුපාදානපරිඤ්ඤාදස්සනෙන සබ්බසො දිට්ඨීනං සමුච්ඡෙදවිධිං දස්සෙන්තො. වුත්තායෙවාති –

‘‘උපාදානානි චත්තාරි, තානි අත්ථවිභාගතො;

ධම්මසඞ්ඛෙපවිත්ථාරා, කමතො ච විභාවයෙ’’ති. (විසුද්ධි. 2.645) –

ගාථං උද්දිසිත්වා අත්ථවිභාගාදිවසෙන වුත්තායෙව. කාමං ඉතො බාහිරකානං ‘‘ඉමානි උපාදානානි එත්තකානි චත්තාරි, න ඉතො භිය්‍යො’’ති ඊදිසං ඤාණං නත්ථි, කෙවලං පන කෙචි ‘‘කාමා පහාතබ්බා’’ති වදන්ති, කෙචි ‘‘නත්ථි පරො ලොකොති ච, මිච්ඡා’’ති වදන්ති, අපරෙ ‘‘සීලබ්බතෙන සුද්ධීති ච, මිච්ඡා’’ති වදන්ති, අත්තදිට්ඨියා පන මිච්ඡාභාවං සබ්බසො න ජානන්ති එව. යත්තකං පන ජානන්ති, තස්සපි අච්චන්තප්පහානං න ජානන්ති, තථාපි සබ්බස්ස පරිඤ්ඤෙය්‍යස්ස පරිඤ්ඤෙය්‍යං පඤ්ඤපෙමඉච්චෙව තිට්ඨන්ති. එවංභූතානං පන නෙසං තත්ථ යාදිසී පටිපත්ති, තං දස්සෙන්තො සත්ථා ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ සන්තීති සංවිජ්ජන්ති. තෙන තෙසං දිට්ඨිගතිකානං විජ්ජමානතාය අවිච්ඡෙදතං දස්සෙති. එකෙති එකච්චෙ. සමණබ්‍රාහ්මණාති පබ්බජ්ජුපගමනෙන සමණා, ජාතිමත්තෙන ච බ්‍රාහ්මණා. සබ්බෙසන්ති අනවසෙසානං උපාදානානං සමතික්කමං පහානං. සම්මා න පඤ්ඤපෙන්තීති යෙසං පඤ්ඤපෙන්ති, තෙසම්පි සම්මා පරිඤ්ඤං න පඤ්ඤපෙන්ති. ඉදානි තං අත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘කෙචී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ හොතික-කුටීචක-බහූදක-හංස-පරමහංස-කාජක-තිදණ්ඩ-මොනවත-සෙව-පාරුපක-පඤ්චමරත්තික- සොමකාරක-මුගබ්බත-චරබාක-තාපස-නිගන්ථා-ජීවක-ඉසි-පාරායනික-පඤ්චාතපික-කාපිල- කාණාද-සංසාරමොචක-අග්ගිභත්තික-මගවතික-ගොවතික-කුක්කුරවතික-කාමණ්ඩලුක- වග්ගුලිවතික-එකසාටක-ඔදකසුද්ධික-සරීරසන්තාපක-සීලසුද්ධික-ඣානසුද්ධික-චතුබ්බිධ- සස්සතවාදාදයො ඡන්නවුති තණ්හාපාසෙන ඩංසනතො, අරියධම්මස්ස වා විබාධනතො පාසණ්ඩා. වත්ථුපටිසෙවනං කාමන්ති බ්‍යාපාරස්ස වත්ථුනො පටිසෙවනසඞ්ඛාතං කාමං. ථෙය්‍යෙන සෙවන්තීති පටිහත්ථආදිසමඤ්ඤාය ලොකස්ස වචනවසෙන සෙවන්ති. තීණි කාරණානීති ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනයප්පවත්තානි දිට්ඨිවිසෙසභූතානි වට්ටකාරණානි.

අත්ථසල්ලාපිකාති අත්ථස්ස සල්ලාපිකා, ද්වින්නං අධිප්පෙතත්ථසල්ලාපවිභාවිනීති අධිප්පායො. ද්වින්නඤ්හි වචනං සල්ලාපො. තෙනාහ ‘‘පථවී කිරා’’තිආදි.

යො තිත්ථියානං අත්තනො සත්ථරි ධම්මෙ සහධම්මිකෙසු ච පසාදො වුත්තො, තස්ස අනායතනගතත්තා අප්පසාදකභාවදස්සනං පසාදපච්ඡෙදො. තථාපවත්තො වාදො පසාදපච්ඡෙදවාදො වුත්තො. එවරූපෙති ඊදිසෙ වුත්තනයෙන කිලෙසානං අනුපසමසංවත්තනිකෙ. ධම්මෙති ධම්මපතිරූපකෙ. විනයෙති විනයපතිරූපකෙ. තිත්ථියා හි කොහඤ්ඤෙ ඨත්වා ලොකං වඤ්චෙන්තා ධම්මං කථෙමාති ‘‘සත්තිමෙ කායා අකටා අකටවිධා’’තිආදිනා (දී. නි. 1.174) යං කිඤ්චි කථෙත්වා තථා ‘‘විනයං පඤ්ඤපෙමා’’ති ගොසීලවග්ගුලිවතාදීනි පඤ්ඤපෙත්වා තාදිසං සාවකෙ සික්ඛාපෙත්වා ‘‘ධම්මවිනයො’’ති කථෙන්ති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘ධම්මවිනයෙ’’ති. තෙනාහ ‘‘උභයෙනපි අනිය්‍යානිකං සාසනං දස්සෙතී’’ති. පරිත්තම්පි නාම පුඤ්ඤං කාතුකාමං මච්ඡෙරමලාභිභූතතාය නිවාරෙන්තස්ස අන්තරායං තස්ස කරොතො දිට්ඨෙව ධම්මෙ විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බතා සම්පරායෙ ච දුග්ගති පාටිකඞ්ඛා, කිමඞ්ගං පන සකලවට්ටදුක්ඛනිස්සරණාවහෙ ජිනචක්කෙ පහාරදායිනො තිත්ථකරස්ස තදොවාදකරස්ස චාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අනිය්‍යානිකසාසනම්හි හී’’තිආදිමාහ. යථා සො පසාදො සම්පරායෙ න සම්මග්ගතො අත්තනො පවත්තිවසෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘කඤ්චි කාලං ගන්ත්වාපි පච්ඡා විනස්සති යෙවා’’ති ආහ, අවෙච්චප්පසාදො විය අච්චන්තිකො න හොතීති අත්ථො.

සම්පජ්ජමානා යථාවිධිපටිපත්තියා තිරච්ඡානයොනිං ආවහති. කම්මසරික්ඛකෙන හි විපාකෙනෙව භවිතබ්බං. සබ්බම්පි කාරණභෙදන්ති සබ්බම්පි යථාවුත්තං තිත්ථකරානං සාවකානං අපායදුක්ඛාවහං මිච්ඡාපටිපත්තිසඞ්ඛාතං කාරණවිසෙසං. සො පනෙස පසාදො න නිය්‍යාති මිච්ඡත්තපක්ඛිකත්තා සුරාපීතසිඞ්ගාලෙ පසාදො විය. සුරං පරිස්සාවෙත්වා ඡඩ්ඩිතකසටං සුරාජල්ලිකං. බ්‍රාහ්මණා නාම ධනලුද්ධාති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ඉමං වඤ්චෙස්සාමී’’ති. කංසසතාති කහාපණසතා.

144. තස්සාති පසාදස්ස. සබ්බොපි ලොභො කාමුපාදානන්තෙව වුච්චතීති ආහ ‘‘අරහත්තමග්ගෙන කාමුපාදානස්ස පහානපරිඤ්ඤ’’න්ති. එවරූපෙති ඊදිසෙ සබ්බසො කිලෙසානං උපසමසංවත්තනිකෙ. යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානානං අපායෙසු අපතනවසෙන ධාරණට්ඨෙන ධම්මෙ. සබ්බසො විනයනට්ඨෙන විනයෙ. තත්ථ භවදුක්ඛනිස්සරණාය සංවත්තනෙ.

නමස්සමානො අට්ඨාසි ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පච්චෙකබොධිපාරමීනං පූරණෙන තත්ථ බුද්ධසාසනෙ පරිචයෙන ච භගවති පසන්නචිත්තතාය ච. ‘‘උලූකා’’ත්‍යාදිගාථා රුක්ඛදෙවතාය භාසිතා. කාලුට්ඨිතන්ති සායන්හකාලෙ දිවාවිහාරතො උට්ඨිතං. දුග්ගතෙසො න ගච්ඡතීති දුග්ගතිං එසො න ගමිස්සති. මොරජිකො මුරජවාදකො. මහාභෙරිවාදකවත්ථුආදීනිපි සිතපාතුකරණං ආදිං කත්වා විත්ථාරෙතබ්බානි.

පරමත්ථෙති ලොකුත්තරධම්මෙ. කිං පන වත්තබ්බන්ති ධම්මෙපි පරමත්ථෙ නිමිත්තං ගහෙත්වා සුණන්තානං. සාමණෙරවත්ථූති පබ්බජිතදිවසෙයෙව සප්පෙන දට්ඨො හුත්වා කාලං කත්වා දෙවලොකං උපපන්නසාමණෙරවත්ථු.

ඛීරොදනන්ති ඛීරෙන සද්ධිං සම්මිස්සං ඔදනං. තිම්බරුසකන්ති තින්දුකඵලං. තිපුසසදිසා එකා වල්ලිජාති තිම්බරුසං, තස්ස ඵලං තිම්බරුසකන්ති ච වදන්ති. කක්කාරිකන්ති ඛුද්දකඑලාළුකං. මහාතිපුසන්ති ච වදන්ති. වල්ලිපක්කන්ති ඛුද්දකතිපුසවල්ලියා ඵලං. හත්ථපතාපකන්ති මන්දාමුඛි. අම්බකඤ්ජිකන්ති අම්බිලකඤ්ජිකං. ඛළයාගුන්තිපි වදන්ති. දොණිනිම්මජ්ජනින්ති සතෙලං තිලපිඤ්ඤාකං. විධුපනන්ති චතුරස්සබීජනිං. තාලවණ්ටන්ති තාලපත්තෙහි කතමණ්ඩලබීජනිං. මොරහත්ථන්ති මොරපිඤ්ඡෙහි කතං මකසබීජනිං.

වුත්තනයානුසාරෙනෙවාති යස්මා ඉධාපි යථාවුත්තං සබ්බම්පි කාරණභෙදං එකතො කත්වා දස්සෙන්තො සත්ථා ‘‘තං කිස්ස හෙතූ’’න්තිආදිමාහ, තස්මා තත්ථ අනිය්‍යානිකසාසනෙ වුත්තනයස්ස අනුස්සරණවසෙන යොජෙත්වා වෙදිතබ්බං.

145. පරිඤ්ඤන්ති පහානපරිඤ්ඤං. තෙසං පච්චයං දස්සෙතුන්ති උපාදානානං පරිඤ්ඤා නාම පහානපරිඤ්ඤා. තෙසං අච්චන්තනිරොධො අධිප්පෙතො, සො ච පච්චයනිරොධෙන හොතීති තෙසං පච්චයං මූලකාරණතො පභුති දස්සෙතුං. අයන්ති ඉදානි වුච්චමානො එත්ථ ‘‘ඉමෙ චා’’තිආදිපාඨෙ ‘‘කිං නිදානා’’තිආදිසමාසපදානං අත්ථො. සබ්බපදෙසූති ‘‘තණ්හාසමුදයා’’තිආදීසු සබ්බෙසු පදෙසු. ඉමිනා එව ච සබ්බග්ගහණෙන ‘‘ඵස්සනිදානා’’තිආදීනම්පි පදානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. ඉමෙ අඤ්ඤතිත්ථියා උපාදානානම්පි සමුදයං න ජානන්ති, කුතො නිරොධං, තථාගතො පන තෙසං තප්පච්චයපච්චයානම්පි සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච යාථාවතො ජානාති, තස්මා – ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො…පෙ… සුඤ්ඤා පරප්පවාදා සමණෙභි අඤ්ඤෙහී’’ති (ම. නි. 1.139) යථාරද්ධසීහනාදං මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘ඉමෙ ච, භික්ඛවෙ, චත්තාරො උපාදානා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.145) නයෙන දෙසනං පටිච්චසමුප්පාදමුඛෙන ඔතාරෙන්තො වට්ටං දස්සෙත්වා ‘‘යතො ච ඛො’’තිආදිනා විවට්ටං දස්සෙන්තො අරහත්තෙන දෙසනාය කූටං ගණ්හි, තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘යස්මා පන භගවා’’තිආදිමාහ. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

චූළසීහනාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.