6. ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

64. සම්පන්නන්ති පරිපුණ්ණං, සමන්තතො පන්නං පත්තන්ති සම්පන්නං. තෙනාහ ‘‘ඉදං පරිපුණ්ණසම්පන්නං නාමා’’ති. නන්ති ‘‘සුවා’’ති වුත්තං සුවගණං. සම්පන්නොති සම්මදෙව පන්නො ගතො උපගතො. තෙනාහ ‘‘සමන්නාගතො’’ති. සම්පන්නන්ති සම්පත්තියුත්තං. සා පනෙත්ථ රසසම්පත්ති අධිප්පෙතා සාමඤ්ඤජොතනාය විසෙසෙ අවට්ඨානතො. තෙනාහ ‘‘සෙය්‍යථාපි ඛුද්දමධුං අනෙළක’’න්ති, නිද්දොසන්ති අත්ථො. තෙන වුත්තං ‘‘ඉදං මධුරසම්පන්නං නාමා’’ති. සීලස්ස අනවසෙසසමාදානෙන අඛණ්ඩාදිභාවාපත්තියා ච පරිපුණ්ණසීලා. සමාදානතො පට්ඨාය අච්ඡින්දනතො සීලසමඞ්ගිනො. සමාදානතො හි අච්චන්තවිරොධිධම්මානුප්පත්තියා සීලසමඞ්ගිතා වෙදිතබ්බා, චෙතනාදීනං පන සීලනලක්ඛණානං ධම්මානං පවත්තික්ඛණෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.9) වුත්තා, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව විත්ථාරකථා වෙදිතබ්බාති අධිප්පායො.

ඛෙත්තපාරිපූරීති නිස්සිතපාරිපූරියා නිස්සයපාරිපූරිමාහ නිස්සිතකම්මවිපත්තිසම්පත්තිවිසයත්තා යථා ‘‘මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’ති. තථා හි ඛෙත්තෙන ඛණ්ඩපූතිආදිදොසො වුත්තො. ඛෙත්තං ඛණ්ඩං හොතීති අපරිපූරං හොති සස්සපාරිපූරියා අභාවතො. තෙනෙවාහ ‘‘සස්සං න උට්ඨෙතී’’ති. පාදමත්තස්සපි අනෙකම්බණඵලනතො මහප්ඵලං හොති. කිසලයපලාලාදිබහුතාය මහානිසංසං. එවමෙවන්ති යථා ඛිත්තං බීජං ඛණ්ඩාදිචතුදොසවසෙන අපරිපුණ්ණං හොති, තදභාවෙන ච පරිපුණ්ණං, එවං සීලං ඛණ්ඩාදිචතුදොසවසෙන අපරිපුණ්ණං හොති, තදභාවෙන ච පරිපුණ්ණන්ති, චතුදොසතදභාවසාමඤ්ඤමෙව නිදස්සනනිදස්සිතබ්බවිපත්තිසම්පත්තීසු දස්සෙති. මහප්ඵලං හොති විපාකඵලෙන. මහානිසංසන්ති විපුලානිසංසං. ස්වායං ආනිසංසො ඉධ පාළියං නානප්පකාරෙන විත්ථාරීයති.

එත්තාවතා කිරාති (අ. නි. ටී. 2.2.37; අ. නි. ටී. 3.10.71-74) කිර-සද්දො අරුචිසූචනත්ථො. තෙනෙත්ථ ආචරියවාදස්ස අත්තනො අරුච්චනභාවං දීපෙති. සම්පන්නසීලාති අනාමට්ඨවිසෙසං සාමඤ්ඤතො සීලසඞ්ඛෙපෙන ගහිතං. තඤ්ච චතුබ්බිධන්ති ආචරියත්ථෙරො ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලං උද්දිසිත්වා’’ති ආහ. තත්ථාති චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ. ජෙට්ඨකසීලන්ති (සං. නි. ටී. 3.5.412) පධානසීලං. උභයත්ථාති උද්දෙසනිද්දෙසෙ. ඉධ නිද්දෙසෙ විය උද්දෙසෙපි පාතිමොක්ඛසංවරො භගවතා වුත්තො ‘‘සම්පන්නසීලා’’ති වුත්තත්තාති අධිප්පායො. සීලග්ගහණඤ්හි පාළියං පාතිමොක්ඛසංවරවසෙන ආගතං. තෙනාහ ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරොයෙවා’’තිආදි. තත්ථ අවධාරණෙන ඉතරෙසං තිණ්ණං එකදෙසෙන පාතිමොක්ඛන්තොගධභාවං දීපෙති. තථා හි අනොලොකියොලොකනෙ ආජීවහෙතු ඡසික්ඛාපදවීතික්කමෙ ගිලානපච්චයස්ස අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගෙ ච ආපත්ති විහිතාති. තීණීති ඉන්ද්‍රියසංවරසීලාදීනි. සීලන්ති වුත්තට්ඨානං නාම අත්ථීති සීලපරියායෙන තෙසං කත්ථචි සුත්තෙ ගහිතට්ඨානං නාම කිං අත්ථි යථා පාතිමොක්ඛසංවරොති ආචරියස්ස සම්මුඛත්තා අපටික්ඛිපන්තොව උපචාරෙන පුච්ඡන්තො විය වදති. තෙනාහ ‘‘අනනුජානන්තො’’ති. ඡද්වාරරක්ඛාමත්තකමෙවාති තස්ස සල්ලහුකභාවමාහ චිත්තාධිට්ඨානමත්තෙන පටිපාකතිකභාවාපත්තිතො. ඉතරද්වයෙපි එසෙව නයො. පච්චයුප්පත්තිමත්තකන්ති ඵලෙන හෙතුං දස්සෙති. උප්පාදනහෙතුකා හි පච්චයානං උප්පත්ති. ඉදමත්ථන්ති ඉදං පයොජනං ඉමස්ස පච්චයස්ස පරිභුඤ්ජනෙති අධිප්පායො. නිප්පරියායෙනාති ඉමිනා ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනි තීණි පධානස්ස සීලස්ස පරිවාරවසෙන පවත්තියා පරියායසීලානි නාමාති දස්සෙති.

ඉදානි පාතිමොක්ඛසංවරස්සෙව පධානභාවං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සොති පාතිමොක්ඛසංවරො. සෙසානීති ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනි. තස්සෙවාති ‘‘සම්පන්නසීලා’’ති එත්ථ යං සීලං වුත්තං, තස්සෙව. සම්පන්නපාතිමොක්ඛාති එත්ථ පාතිමොක්ඛග්ගහණෙන වෙවචනං වත්වා තං විත්ථාරෙත්වා…පෙ… ආදිමාහ. යථා අඤ්ඤථාපි ‘‘ඉධ භික්ඛු සීලවා හොතී’’ති (මහානි. 199) පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය උද්දිට්ඨං සීලං ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරතී’’ති (විභ. 508; මහානි. 199) නිද්දිට්ඨං.

පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතාති යො නං පාති රක්ඛති, තං මොක්ඛෙති මොචෙති ආපායිකාදීහි දුක්ඛෙහීති ‘‘පාතිමොක්ඛ’’න්ති ලද්ධනාමෙන සික්ඛාපදසීලෙන පිහිතකායවචීද්වාරා. තෙ පන යස්මා එවංභූතා තෙන සමන්නාගතා නාම හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරෙන සමන්නාගතා’’ති.

අපරො නයො (උදා. අට්ඨ. 31; ඉතිවු. අට්ඨ. 97) – කිලෙසානං බලවභාවතො, පාපකිරියාය සුකරභාවතො, පුඤ්ඤකිරියාය ච දුක්කරභාවතො බහුක්ඛත්තුං අපායෙසු පතනසීලොති පාතී, පුථුජ්ජනො. අනිච්චතාය වා භවාදීසු කම්මවෙගක්ඛිත්තො ඝටීයන්තං විය අනවට්ඨානෙන පරිබ්භමනතො ගමනසීලොති පාතී, මරණවසෙන වා තම්හි තම්හි සත්තනිකායෙ අත්තභාවස්ස පාතනසීලොති පාතී, සත්තසන්තානො, චිත්තමෙව වා, තං පාතිං සංසාරදුක්ඛතො මොක්ඛෙතීති පාතිමොක්ඛං. චිත්තස්ස හි විමොක්ඛෙන සත්තො විමුත්තොති වුච්චති. වුත්තඤ්හි ‘‘චිත්තවොදානා විසුජ්ඣන්තී’’ති, ‘‘අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුත්ත’’න්ති (මහාව. 28) ච.

අථ වා අවිජ්ජාදිනා හෙතුනා සංසාරෙ පතති ගච්ඡති පවත්තතීති පාතී. ‘‘අවිජ්ජානීවරණානං සත්තානං තණ්හාසංයොජනානං සන්ධාවතං සංසරත’’න්ති (සං. නි. 2.125) හි වුත්තං. තස්ස පාතිනො සත්තස්ස තණ්හාදිසංකිලෙසත්තයතො මොක්ඛො එතෙනාති පාතිමොක්ඛො. ‘‘කණ්ඨෙකාලො’’තිආදීනං විය සමාසසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

අථ වා පාතෙති විනිපාතෙති දුක්ඛෙති පාති, චිත්තං. වුත්තඤ්හි ‘‘චිත්තෙන නීයති ලොකො, චිත්තෙන පරිකස්සතී’’ති (සං. නි. 1.62). තස්ස පාතිනො මොක්ඛො එතෙනාති පාතිමොක්ඛො. පතති වා එතෙන අපායදුක්ඛෙ සංසාරදුක්ඛෙ චාති පාතී, තණ්හාදිසංකිලෙසො. වුත්තඤ්හි ‘‘තණ්හා ජනෙති පුරිසං (සං. නි. 1.57), තණ්හාදුතියො පුරිසො’’ති (ඉතිවු. 15, 105; අ. නි. 4.9) ච ආදි. තතො පාතිතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛො.

අථ වා පතති එත්ථාති පාතී, ඡ අජ්ඣත්තිකබාහිරානි ආයතනානි. වුත්තඤ්හි ‘‘ඡසු ලොකො සමුප්පන්නො, ඡසු කුබ්බති සන්ථව’’න්ති (සං. නි. 1.70; සු. නි. 171). තතො අජ්ඣත්තිකබාහිරායතනසඞ්ඛාතතො පාතිතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛො. අථ වා පාතො විනිපාතො අස්ස අත්ථීති පාතී, සංසාරො. තතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛො. අථ වා සබ්බලොකාධිපතිභාවතො ධම්මිස්සරො භගවා ‘‘පතී’’ති වුච්චති, මුච්චති එතෙනාති මොක්ඛො, පතිනො මොක්ඛො තෙන පඤ්ඤත්තත්තාති පාතිමොක්ඛො. පාතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛො. සබ්බගුණානං වා මූලභාවතො උත්තමට්ඨෙන පති ච සො යථාවුත්තත්ථෙන මොක්ඛො චාති පාතිමොක්ඛො. පාතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛො. තථා හි වුත්තං ‘‘පාතිමොක්ඛන්තිආදිමෙතං මුඛමෙතං පමුඛමෙත’’න්ති (මහාව. 135) විත්ථාරො.

අථ වා ප-ඉති පකාරෙ, අතීති අච්චන්තත්ථෙ නිපාතො, තස්මා පකාරෙහි අච්චන්තං මොක්ඛෙතීති පාතිමොක්ඛො. ඉදඤ්හි සීලං සයං තදඞ්ගවසෙන, සමාධිසහිතං පඤ්ඤාසහිතඤ්ච වික්ඛම්භනවසෙන, සමුච්ඡෙදවසෙන ච අච්චන්තං මොක්ඛෙති මොචෙතීති පාතිමොක්ඛො. පති පති මොක්ඛොති වා පාතිමොක්ඛො, තම්හා තම්හා වීතික්කමදොසතො පච්චෙකං මොක්ඛොති අත්ථො. පාතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛො. මොක්ඛො වා නිබ්බානං, තස්ස මොක්ඛස්ස පතිබිම්බභූතොති පාතිමොක්ඛො. සීලසංවරො හි නිබ්බෙධභාගියො සූරියස්ස අරුණුග්ගමනං විය නිබ්බානස්ස උදයභූතො තප්පටිභාගො විය හොති යථාරහං කිලෙසනිබ්බාපනතොති පාතිමොක්ඛො. පාතිමොක්ඛොයෙව පාතිමොක්ඛො. අථ වා මොක්ඛං පති වත්තති මොක්ඛාභිමුඛන්ති වා පාතිමොක්ඛං. පාතිමොක්ඛමෙව පාතිමොක්ඛන්ති එවමෙත්ථ පාතිමොක්ඛසද්දස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ආචාරගොචරසම්පන්නාති කායිකවාචසිකඅවීතික්කමසඞ්ඛාතෙන ආචාරෙන චෙව නවෙසියගොචරතාදිසඞ්ඛාතෙන ගොචරෙන ච සම්පන්නා, සම්පන්නආචාරගොචරාති අත්ථො. අප්පමත්තෙසූති අතිපරිත්තකෙසු අනාපත්තිගමනීයෙසු, දුක්කටදුබ්භාසිතමත්තෙසූති අපරෙ. වජ්ජෙසූති ගාරය්හෙසු. තෙ පන එකන්තතො අකුසලසභාවා හොන්තීති ආහ ‘‘අකුසලධම්මෙසූ’’ති. භයදස්සිනොති භයතො දස්සනසීලා, පරමාණුමත්තම්පි වජ්ජං සිනෙරුප්පමාණං විය කත්වා භායනසීලා. සම්මා ආදියිත්වාති සම්මදෙව සක්කච්චං සබ්බසො ච ආදියිත්වා. සික්ඛාපදෙසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මන්ති සමුදායතො අවයවනිද්ධාරණං දස්සෙන්තො ‘‘සික්ඛාපදෙසු තං තං සික්ඛාපදං සමාදියිත්වා සික්ඛථා’’ති අත්ථමාහ. සික්ඛාපදමෙව හි සමාදාතබ්බං සික්ඛිතබ්බඤ්චාති අධිප්පායො. යං කිඤ්චි සික්ඛාකොට්ඨාසෙසූති සික්ඛාකොට්ඨාසෙසු මූලපඤ්ඤත්තිඅනුපඤ්ඤතිසබ්බත්ථපඤ්ඤත්තිපදෙසපඤ්ඤත්තිආදිභෙදං යං කිඤ්චි සික්ඛිතබ්බං පටිපජ්ජිතබ්බං පූරෙතබ්බං සීලං. තං පන ද්වාරවසෙන දුවිධමෙවාති ආහ ‘‘කායිකං වාචසිකඤ්චා’’ති. ඉමස්මිං අත්ථවිකප්පෙ සික්ඛාපදෙසූති ආධාරෙ භුම්මං සික්ඛාභාගෙසු කස්සචි විසුං අග්ගහණතො. තෙනාහ ‘‘තං සබ්බ’’න්ති.

65. කස්මා ආරද්ධන්ති (අ. නි. ටී. 3.10.71-74) දෙසනාය කාරණපුච්ඡා. සීලානිසංසදස්සනත්ථන්ති පයොජනනිද්දෙසො. කො අත්ථො ක්ව අත්ථො ක්ව නිපාතිතාති? නයිදමෙවං දට්ඨබ්බං. සීලානිසංසදස්සනත්ථන්ති හි එත්ථ බ්‍යතිරෙකතො යං සීලානිසංසස්ස අදස්සනං, තං ඉමිස්සා දෙසනාය කාරණන්ති කස්මා ආරද්ධන්ති විනෙය්‍යානං සීලානිසංසස්ස අදස්සනතොති අත්ථතො ආපන්නො එව හොතීති. තෙනාහ ‘‘සචෙපී’’තිආදි. සීලානිසංසදස්සනත්ථන්ති පන ඉමස්ස අත්ථං විවරිතුං ‘‘තෙස’’න්තිආදි වුත්තං. ආනිසංසොති උදයො. ‘‘සීලවා සීලසම්පන්නො කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගලොකං උපපජ්ජතී’’තිආදීසු (දී. නි. 2.150; 3.316; අ. නි. 5.213; මහාව. 285) පන විපාකඵලම්පි ‘‘ආනිසංසො’’ති වුත්තං. කො විසෙසොති කො ඵලවිසෙසො. කා වඩ්ඪීති කො අබ්භුදයො. විජ්ජමානොපි ගුණො යාථාවතො විභාවිතො එව අභිරුචිං උප්පාදෙති, න අවිභාවිතො, තස්මා එකන්තතො ආනිසංසකිත්තනං ඉච්ඡිතබ්බමෙවාති දස්සෙතුං විසකණ්ටකවාණිජො උදාහටො.

තත්ථ ගුළො නාම උච්ඡුරසං පචිත්වා චුණ්ණාදීහි මිස්සිත්වා සම්පිණ්ඩනෙ පිණ්ඩීභූතං. ඵාණිතං අපිණ්ඩිතං ද්‍රවීභූතං. ඛණ්ඩං භිජ්ජනක්ඛමං. සක්ඛරා නාම ඵලිකසදිසා. සක්ඛරාදීනිති ආදි-සද්දෙන මච්ඡණ්ඩිකානං සඞ්ගහො. තස්මිං කාලෙ ගුළාදීසු විසකණ්ටකවොහාරො අපච්චන්තදෙසෙ පචුරොති ‘‘පච්චන්තගාමං ගන්ත්වා’’ති වුත්තං. දාරකෙ ච පලාපෙසුං ‘‘විසකණ්ටකං මා ගණ්හන්තූ’’ති.

පියොති පියායිතබ්බො. පියස්ස නාම දස්සනං එකන්තතො අභිනන්දිතබ්බං හොතීති ආහ ‘‘වියචක්ඛූහි සම්පස්සිතබ්බො’’ති. පීතිසමුට්ඨානපසන්නසොම්මරූපපරිග්ගහඤ්හි චක්ඛු ‘‘පියචක්ඛූ’’ති වුච්චති. තෙසන්ති සබ්‍රහ්මචාරීනං. මනවඩ්ඪනකොති පීතිමනස්ස පරිබ්‍රූහනතො උපරූපරි පීතිචිත්තස්ස උප්පාදකො. ගරුට්ඨානියොති ගරුකරණස්ස ඨානභූතො. ජානං ජානාතීති ඤාණෙන ජානිතබ්බං ජානාති. යථා වා අඤ්ඤෙ අජානන්තාපි ජානන්තා විය පවත්තන්ති, න එවමයං, අයං පන ජානන්තො එව ජානාති. පස්සං පස්සතීති දස්සනභූතෙන පඤ්ඤාචක්ඛුනා පස්සිතබ්බං පස්සති, පස්සන්තො එව වා පස්සති. එවං සම්භාවනීයොති එවං විඤ්ඤුතාය පණ්ඩිතභාවෙන සම්භාවෙතබ්බො.

සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරීති සීලෙසු පරිපූරකාරී එව භවෙය්‍යාති එවං උත්තරපදාවධාරණං දට්ඨබ්බං. එවඤ්හි ඉමිනා පදෙන උපරිසික්ඛාද්වයං අනිවත්තිතමෙව හොති. යථා පන සීලෙසු පරිපූරකාරී නාම හොති, තං ඵලෙන දස්සෙතුං ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්තිආදි වුත්තං. විපස්සනාධිට්ඨානසමාධිසංවත්තනිකතාය හි ඉධ සීලස්ස පාරිපූරී, න කෙවලං අඛණ්ඩාදිභාවමත්තං. තෙනාහ ‘‘යානි ඛො පන තානි අඛණ්ඩානි…පෙ… සමාධිසංවත්තනිකානී’’ති. එවඤ්ච කත්වා උපරි සික්ඛාද්වයං සීලස්ස සම්භාරභාවෙන ගහිතන්ති සීලස්සෙවෙත්ථ පධානග්ගහණං සිද්ධං හොති. තථා හි චිත්තෙකග්ගතාසඞ්ඛාරපරිග්ගහානං සීලස්සානුරක්ඛණභාවං වක්ඛති. යං පන වක්ඛති ‘‘සික්ඛත්තයදෙසනා ජාතා’’ති (ම. නි. අට්ඨ. 1.65), තං ඉතරාසම්පි සික්ඛානං ඉධ ගහිතතාමත්තං සන්ධාය වුත්තං, න පධානභාවෙන ගහිතතං. යදි එවං කථං සීලස්ස අප්පමත්තකතාවචනං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අප්පමත්තකං ඛො පනෙතං, භික්ඛවෙ, ඔරමත්තක’’න්ති (දී. නි. 1.7). තං පුථුජ්ජනගොචරං සන්ධාය වුත්තං. තථා හි තත්ථ න නිප්පදෙසතො සීලං විභත්තං, එවං කත්වා තත්ථ සීලමත්තකන්ති මත්තග්ගහණං සමත්ථිතන්ති දට්ඨබ්බං. අනූනෙනාති අඛණ්ඩාදිභාවෙන, කස්සචි වා අහාපනෙන උපපන්නෙන. ආකාරෙනාති කරණෙන සම්පාදනෙන. චිත්තසමථෙති චිත්තසමාධානෙ. යුත්තොති අවියුත්තො පසුතො. යො සබ්බෙන සබ්බං ඣානභාවනං අනනුයුත්තො, සො තං බහි නීහරති නාම. යො ආරභිත්වා අන්තරා සඞ්කොචං ආපජ්ජති, සො තං විනාසෙති නාම. යො පන ඊදිසො අහුත්වා ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, සො අනිරාකතජ්ඣානොති දස්සෙන්තො ‘‘බහි අනීහටජ්ඣානො’’තිආදිමාහ.

අනිච්චස්ස තෙභූමකධම්මස්ස, අනිච්චන්ති වා අනුපස්සනා අනිච්චානුපස්සනා. තථා දුක්ඛානුපස්සනා අනත්තානුපස්සනා ච. තස්සෙව නිබ්බින්දනාකාරෙන පවත්තා අනුපස්සනා නිබ්බිදානුපස්සනා. විරජ්ජනාකාරෙන පවත්තා අනුපස්සනා විරාගානුපස්සනා. නිරොධස්ස අනුපස්සනා නිරොධානුපස්සනා. පටිනිස්සජ්ජනවසෙන පවත්තා අනුපස්සනා පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා. සුඤ්ඤාගාරගතො භික්ඛු තත්ථ ලද්ධකායවිවෙකතාය සමථවිපස්සනාවසෙන චිත්තවිවෙකං පරිබ්‍රූහෙන්තො යථානුසිට්ඨං පටිපත්තියා ලොකං සාසනඤ්ච අත්තනො විසෙසාධිගමට්ඨානභූතං සුඤ්ඤාගාරඤ්ච උපසොභයමානො ගුණවිසෙසාධිට්ඨානභාවාපාදනෙන විඤ්ඤූනං අත්ථතො තං බ්‍රූහෙන්තො නාම හොතීති වුත්තං ‘‘බ්‍රූහෙතා සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති. තෙනාහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. අයමෙව සුඤ්ඤාගාරානුබ්‍රූහනවිඤ්ඤුප්පසත්ථානං භාජනං, න සෙනාසනපතිට්ඨාපනන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකභූමකාදි…පෙ… දට්ඨබ්බො’’ති. සුඤ්ඤාගාරග්ගහණෙන චෙත්ථ අරඤ්ඤරුක්ඛමූලාදි සබ්බං පධානානුයොගක්ඛමං සෙනාසනං ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං.

තණ්හාවිචරිතදෙසනාති ‘‘අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදායා’’ති (විභ. 937) ආදිනයප්පවත්තං තණ්හාවිචරිතසුත්තං. තණ්හාපදට්ඨානත්තාති තණ්හාසන්නිස්සයත්තා. න හි තණ්හාවිරහිතා මානදිට්ඨිපවත්ති අත්ථි. මානදිට්ඨියො ඔසරිත්වාති දස්සෙතබ්බතාය මානදිට්ඨියො ඔගාහෙත්වාති අත්ථො. ගහණත්ථමෙව හි දෙසෙතබ්බධම්මස්ස දෙසනාය ඔසරණං. තණ්හාමානදිට්ඨියො පපඤ්චත්තයං සත්තසන්තානස්ස සංසාරෙ පපඤ්චනතො අනුප්පබන්ධනවසෙන විත්ථාරණතො. සීලපදට්ඨානත්තාති සීලාධිට්ඨානත්තා.

අධිචිත්තසික්ඛා වුත්තාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. විපස්සනාවසෙන සුඤ්ඤාගාරවඩ්ඪනෙති යොජනා. ද්වෙපි සික්ඛාති අධිචිත්තාධිපඤ්ඤාසික්ඛා. සඞ්ගහෙත්වාති අධිසීලසික්ඛාය සද්ධිං සඞ්ගහෙත්වා වුත්තා. යදි එවමයං සික්ඛත්තයදෙසනා ජාතාති සික්ඛත්තයානිසංසප්පකාසනී සියාති අනුයොගං සන්ධායාහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. ඉන්ද්‍රියසංවරො විය පාතිමොක්ඛසංවරස්ස චතුපාරිසුද්ධිසීලස්ස ආරක්ඛභූතා චිත්තෙකග්ගතා විපස්සනා ච ඉධ ගහිතාති තදුභයං අප්පධානං, සීලමෙව පන පධානභාවෙන ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘සීලානුරක්ඛිකා එවා’’තිආදි.

බලවතරසුඛන්ති සමුප්පන්නබ්‍යාධිදුක්ඛතො බලවතරං, තං අභිභවිතුං සමත්ථං ඣානසුඛං උප්පජ්ජති. බලවමමත්තං හොති, තෙන දළ්හඅත්තසිනෙහෙන විලුත්තහදයො කුසලධම්මෙ ඡඩ්ඩෙන්තො සො තථාරූපෙසු…පෙ… පොසෙතා හොති. බලවමමත්තං වා සිනෙහො න හොති ‘‘සුද්ධො සඞ්ඛාරපුඤ්ජො’’ති යාථාවදස්සනෙන අහංකාරමමංකාරාභාවතො. දුබ්භික්ඛභයෙ ඛුදාභිභවං සන්ධායාහ ‘‘සචෙපිස්ස අන්තානි බහි නික්ඛමන්තී’’ති. බ්‍යාධිභයං සන්ධායාහ ‘‘උස්සුස්සති විසුස්සනී’’ති. ආදි-සද්දෙන ගහිතං චොරභයං සන්ධායාහ ‘‘ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකො වා’’ති. උභයස්සාති සමථවිපස්සනාද්වයස්ස. එත්ථ ච ‘‘අජ්ඣත්තං චෙතො…පෙ… සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති ඉමෙහි විසෙසනිබ්බෙධභාගියභාවාපාදනෙන සීලං රක්ඛිතුං සමත්ථා එව චිත්තෙකග්ගතාවිපස්සනා ගහිතා. යස්මා පරතො ඣානවිමොක්ඛඵලාභිඤ්ඤාණඅධිට්ඨානභාවො සීලස්ස උද්ධටො, තස්මා තස්ස භිය්‍යොපි සම්භාරභූතා එව චිත්තෙකග්ගතා විපස්සනා තත්ථ තත්ථ ගහිතාති වෙදිතබ්බා.

සීලාදීති ආදි-සද්දෙන යථාවුත්තචිත්තෙකග්ගතාවිපස්සනා සඞ්ගණ්හාති, සීලස්ස වා මූලකාරණභූතං සබ්බං කම්මස්සකතඤාණඤ්ච සඞ්ගණ්හාති කම්මපථසම්මාදිට්ඨිං වා. සීලඤ්හි තදඤ්ඤම්පි පුඤ්ඤකිරියාවත්ථු තෙනෙව පරිසොධිතං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසන්ති. ලාභී අස්සන්ති ලාභා සාය සංවරණසීලපරිපූරණං පාළියං ආගතං කිමීදිසං භගවා අනුජානාතීති? න භගවා සභාවෙන ඊදිසං අනුජානාති, මහාකාරුණිකතාය පන පුග්ගලජ්ඣාසයෙන එවං වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘න චෙත්ථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඝාසෙසනං ඡින්නකථො න වාචං පයුත්තං භණෙති ඡින්නකථො මූගො විය හුත්වා ඔභාසපරිකථානිමිත්තවිඤ්ඤත්තිපයුත්තං ඝාසෙසනං වාචං න භණෙ න කථෙය්‍යාති අත්ථො. පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙනාති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘යෙසඤ්හී’’තිආදිමාහ. රසො සභාවභූතො ආනිසංසො රසානිසංසො.

පච්චයදානකාරාති චීවරාදිපච්චයවසෙන දානකාරා. ‘‘දෙවානං වා’’ති වුත්තවචනං පාකටීකාතුමාහ ‘‘දෙවාපී’’තිආදි. ‘‘පඤ්චිමෙ ගහපතයො ආනිසංසා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.150) අනිසංසසද්දො ඵලපරියායොපි හොතීති ආහ ‘‘උභයමෙතං අත්ථතො එක’’න්ති.

සස්සුසසුරා ච තප්පක්ඛිකා ච සස්සුසසුරපක්ඛිකා. තෙ ඤාතියොනිසම්බන්ධෙන ආවාහවිවාහසම්බන්ධවසෙන සම්බන්ධා ඤාතී. සාලොහිතාති යොනිසම්බන්ධවසෙන. එකලොහිතසම්බද්ධාති එකෙන සමානෙන ලොහිතසම්බන්ධෙන සම්බද්ධා. පෙච්චභාවං ගතාති පෙතූපපත්තිවසෙන නිබ්බත්තිං උපගතා. තෙ පන යස්මා ඉධ කතකාලකිරියා කාලෙන කතජීවිතුපච්ඡෙදා හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘කාලකතා’’ති. පසන්නචිත්තොති පසන්නචිත්තකො. කාලකතො පිතා වා මාතා වා පෙතයොනිං උපපන්නොති අධිකාරතො විඤ්ඤායතීති වුත්තං ‘‘මහානිසංසමෙව හොතී’’ති, තස්ස තථා සීලසම්පන්නත්තාති අධිප්පායො. අරියභාවෙ පන සති වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තෙනාහ ‘‘අනෙකානි කප්පසතසහස්සානී’’තිආදි. බහුකාරන්ති බහුපකාරං. උපසඞ්කමනන්ති අභිවාදනාදිවසෙන උපගමනං. පයිරුපාසනන්ති උපට්ඨානන්ති.

66. අජ්ඣොත්ථරිතාති මද්දිතා. උක්කණ්ඨාති රිඤ්චනා අනභිරති අනනුයොගො. සීලවා භික්ඛු අත්තනො සීලඛණ්ඩභයෙන සමාහිතො විපස්සකො ච පච්චයඝාතෙන අරතියා රතියා ච සහිතා අභිභවිතාව හොතීති ආහ ‘‘සීලාදිගුණයුත්තෙනෙවා’’තිආදි.

චිත්තුත්‍රාසො භායතීති භයං. ආරම්මණං භායති එතස්මාති භයං. පුරිමවාරසදිසත්තා වුත්තනයමෙවාති අතිදිසිත්වාපි පුන තං දස්සෙතුං ‘‘සීලාදිගුණයුත්තො හී’’තිආදි වුත්තං. ථෙරස්ස හෙට්ඨා නිසින්නත්තා දෙවතාය දාරකා සකභාවෙන සණ්ඨාතුං සුඛෙන වත්තිතුං අසක්කොන්තා අසමත්ථා.

අධිකං චෙතොති අභිචෙතො, උපචාරජ්ඣානචිත්තං. තස්ස පන අධිකතා පාකතිකකාමාවචරචිත්තෙහි සුන්දරතාය සපටිපක්ඛතො විසුද්ධියා චාති ආහ ‘‘අභික්කන්තං විසුද්ධිචිත්ත’’න්ති. අධිචිත්තන්ති සමාධිමාහ, සො ච උපචාරසමාධි දට්ඨබ්බො. විවෙකජං පීතිසුඛං, සමාධිජං පීතිසුඛං, අපීතිජං ඣානසුඛං, සතිපාරිසුද්ධිජං ඣානසුඛන්ති චතුබ්බිධම්පි ඣානසුඛං පටිපක්ඛතො නික්ඛන්තතං උපාදාය ‘‘නෙක්ඛම්මසුඛ’’න්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘නෙක්ඛම්මසුඛං වින්දන්තී’’ති. ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජිතුං සමත්ථොති ඉමිනා තෙසු ඣානෙසු සමාපජ්ජනවසීභාවමාහ, ‘‘නිකාමලාභී’’ති පන වචනතො ආවජ්ජනාධිට්ඨානපච්චවෙක්ඛණවසියොපි වුත්තා එවාති වෙදිතබ්බා. සුඛෙනෙව පච්චනීකධම්මෙ වික්ඛම්භෙත්වාති එතෙන තෙසං ඣානසුඛඛිප්පාභිඤ්ඤතඤ්ච දස්සෙති. විපුලානන්ති වෙපුල්ලං පාපිතානං. ඣානානං විපුලතා නාම සුභාවිතභාවෙන චිරතරප්පත්ති, සා ච පරිච්ඡෙදානුරූපාව ඉච්ඡිතබ්බ්බාති ‘‘විපුලාන’’න්ති වත්වා ‘‘යථාපරිච්ඡෙදෙයෙව වුට්ඨාතුං සමත්ථොති වුත්තංහොතී’’ති ආහ. පරිච්ඡෙදකාලඤ්හි අප්පත්වාව වුට්ඨහන්තො අකසිරලාභී න හොති යාවදිච්ඡකං පවත්තෙතුං අසමත්ථත්තා. ඉදානි තෙයෙව යථාවුත්තෙ සමාපජ්ජනාදිවසීභාවෙ බ්‍යතිරෙකවසෙන විභාවෙතුං ‘‘එකච්චො හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ලාභීයෙව හොතීති ඉදං පටිලද්ධමත්තස්ස ඣානස්ස වසෙන වුත්තං. තථාති ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ. පාරිබන්ධිකෙති වසීභාවස්ස පච්චනීකධම්මෙ. ඣානාධිගමස්ස පන පච්චනීකධම්මා පගෙව වික්ඛම්භිතා, අඤ්ඤථා ඣානාධිගමො එව න සියා. කිච්ඡෙන වික්ඛම්භෙතීති කිච්ඡෙන විසොධෙති. කාමාදීනවපච්චවෙක්ඛණාදීහි කාමච්ඡන්දාදීනං විය අඤ්ඤෙසම්පි සමාධිපාරිබන්ධිකානං දූරසමුස්සාරණං ඉධ වික්ඛම්භනං විසොධනඤ්චාති වෙදිතබ්බං. නාළිකායන්තන්ති කාලමානනාළිකායන්තං ආහ.

විසෙසෙන රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානං සබ්බසො වසීභාවාපාදිතං අභිඤ්ඤාපාදකන්ති අධිප්පායෙනාහ ‘‘අභිඤ්ඤාපාදකෙ ඣානෙ වුත්තෙ’’ති. අරූපජ්ඣානම්පි පන අධිට්ඨානතාය පාදකමෙව චුද්දසධා චිත්තපරිදමනෙන විනා තදභාවතො. ‘‘එවමභිඤ්ඤාපාදකෙ රූපාවචරජ්ඣානෙ වුත්තෙ රූපාවචරතාය කිඤ්චාපි අභිඤ්ඤානං ලොකියවාරො ආගතො’’ති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො. නන්ති අභිඤ්ඤාවාරං. චත්තාරි…පෙ… අරියමග්ගා සීලානං ආනිසංසො සම්පන්නසීලස්සෙව ලාභතො. පරියාදියිත්වාති ගහෙත්වා.

අඞ්ගසන්තතායාති නීවරණාදීනං පච්චනීකධම්මානං සුදූරතරභාවෙන ඣානඞ්ගානං වූපසන්තතාය, නිබ්බුතසබ්බදරථපරිළාහතායාති අත්ථො, යතො තෙසං ඣානානං පණීතතරාදිභාවො. ආරම්මණසන්තතායාති රූපපටිඝාදිවිගමනෙන සණ්හසුඛුමාදිභාවප්පත්තසන්තභාවෙන. යදග්ගෙන හි නෙසං භාවනාභිසමයසබ්භාවිතසණ්හසුඛුමාකාරානි ආරම්මණානි සන්තානි, තදග්ගෙන ඣානඞ්ගානං සන්තතා වෙදිතබ්බා. ආරම්මණසන්තතාය සන්තතා ලොකුත්තරධම්මාරම්මණාහි පච්චවෙක්ඛණාහි දීපෙතබ්බා. විමුත්තා විසෙසෙන මුත්තා. යෙ හි ඣානධම්මා තථාපවත්තපුබ්බභාගභාවනාහි තබ්බිසෙසතාය සාතිසයං පටිපක්ඛධම්මෙහි විමුත්තිවසෙන පවත්තන්ති, තතො එව තථාවිමුත්තතාය පිතු අඞ්කෙ විස්සට්ඨඅඞ්ගපච්චඞ්ගො විය කුමාරො නිරාසඞ්කභාවෙන ආරම්මණෙ අධිමුත්තා ච පවත්තන්ති, තෙ විමොක්ඛාති වුච්චන්ති. තෙනාහ ‘‘විමොක්ඛාති පච්චනීකධම්මෙහි විමුත්තත්තා ආරම්මණෙ ච අධිමුත්තත්තා’’ති. යදිපි ආරම්මණසමතික්කමවසෙන පත්තබ්බානි ආරුප්පානි, න අඞ්ගාතික්කමවසෙන, තථාපි යස්මා ආරම්මණෙ අවිරත්තස්ස ඣානසමතික්කමො න හොති, සමතික්කන්තෙසු ච ඣානෙසු ආරම්මණං සමතික්කන්තමෙව හොති, තස්මා ආරම්මණසමතික්කමං අවත්වා ‘‘රූපාවචරජ්ඣානෙ අතික්කමිත්වා’’ති ඉච්චෙව වුත්තං. අතික්කම්ම රූපෙති පාළියං ‘‘සම්පාදෙතබ්බා, පස්සිතබ්බා’’ති වා කිඤ්චි පදං ඉච්ඡිතබ්බං, අසුතපරිකප්පනෙන පන පයොජනං නත්ථීති ‘‘සන්තාති පදසම්බන්ධො’’ති වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා තෙන විරාගභාවෙන තෙසං සන්තතාති අයම්පි අත්ථො විභාවිතො හොති. රූපජ්ඣානාදීනං විය නත්ථි එතෙසං ආරම්මණභූතං වා ඵලභූතං වා රූපන්ති අරූපා. අරූපා එව ආරුප්පා. තෙනාහ ‘‘ආරම්මණතො ච විපාකතො ච රූපවිරහිතා’’ති. නාමකායෙනාති සහජාතනාමසමූහෙන.

67. සංයොජෙන්තීති බන්ධන්ති. කෙහීති ආහ ‘‘ඛන්ධගතී’’තිආදි. අසමුච්ඡින්නරාගාදිකස්ස හි ඛන්ධාදීනං ආයතිං ඛන්ධාදීහි සම්බන්ධො, සමුච්ඡින්නරාගාදිකස්ස පන තං නත්ථි කතානම්පි කම්මානං අසමත්ථභාවාපත්තිතොති. රාගාදීනං අන්වයතො ච සංයොජනට්ඨො සිද්ධොති ආහ ‘‘ඛන්ධගති…පෙ… වුච්චන්තී’’ති. පරික්ඛයෙනාති සමුච්ඡෙදෙන සබ්බසො ආයතිං අනුප්පජ්ජනෙන. පටිපක්ඛධම්මානං අනවසෙසතො සවනතො පීළනතො සොතො, අරියමග්ගොති ආහ ‘‘සොතොති ච මග්ගස්සෙතං අධිවචන’’න්ති. තං සොතං ආදිතො පන්නො අධිගච්ඡීති සොතාපන්නො, අට්ඨමකො. තෙනාහ ‘‘තංසමඞ්ගීපුග්ගලස්සා’’ති, පඨමමග්ගක්ඛණෙ පුග්ගලස්සාති අධිප්පායො. ඉධ පන පන්න-සද්දො ‘‘ඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො’’තිආදීසු (අ. නි. 8.59) විය වත්තමානකාලිකොති ආහ ‘‘මග්ගෙන ඵලස්ස නාමං දින්න’’න්ති. අභීතකාලිකත්තෙ පන සරසතොව නාමලාභො සියා. විරූපං සදුක්ඛං සඋපායාසං නිපාතෙතීති විනිපාතො, අපායදුක්ඛෙ ඛිපනකො. ධම්මොති සභාවො. තෙනාහ ‘‘අත්තාන’’න්තිආදි. කස්මාති අවිනිපාතධම්මතාය කාරණං පුච්ඡති. අපායං ගමෙන්තීති අපායගමනීයා. සම්බුජ්ඣතීති සම්බොධි, අරියමග්ගො. සො පන පඨමමග්ගස්ස අධිගතත්තා අවසිට්ඨො එව අධිගන්ධබ්බභාවෙන ඉච්ඡිතබ්බොති ආහ ‘‘උපරිමග්ගත්තය’’න්ති.

වණ්ණභණනත්ථං වුත්තානි,න පහාතබ්බානීති අධිප්පායො. ඔළාරිකානං රාගාදීනං සමුච්ඡින්දනවසෙන පවත්තමානො දුතියමග්ගො අවසිට්ඨානං තෙසං තනුභාවාපත්තියා උප්පන්නො නාම හොතීති වුත්තං ‘‘රාගදොසමොහානං තනුත්තා’’ති. අධිච්චුප්පත්තියාති කදාචි කරහචි උප්පජ්ජනෙන. පරියුට්ඨානමන්දතායාති සමුදාචාරමුදුතාය. අභිණ්හං න උප්පජ්ජන්ති තජ්ජස්ස අයොනිසොමනසිකාරස්ස අනිබද්ධභාවතො. මන්දමන්දා උප්පජ්ජන්ති විපල්ලාසානං තප්පච්චයානඤ්ච මොහමානාදීනං මුදුතරභාවතො. බහලාව උප්පජ්ජන්ති වත්ථුපටිසෙවනතොති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තථා හී’’තිආදි.

සකිං ආගමනධම්මොති පටිසන්ධිවසෙන සකිංයෙව ආගමනසභාවො. එකවාරංයෙව…පෙ… ආගන්ත්වාති ඉමිනා පඤ්චසු සකදාගාමීසු චත්තාරො වජ්ජෙත්වා එකොයෙව ගහිතොති දස්සෙන්තො ‘‘යොපි හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ය්වායං පඤ්චමකො සකදාගාමී ‘‘ඉධ මග්ගං භාවෙත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො, තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා පුන ඉධූපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායතී’’ති වුත්තො, තස්ස එකබීජිනා සද්ධිං කිං නානාකරණන්ති? එකබීජිස්ස එකා පටිසන්ධි, සකදාගාමිස්ස ද්වෙ පටිසන්ධියොති ඉදං තෙසං නානාකරණං. යස්ස හි සොතාපන්නස්ස එකංයෙව ඛන්ධබීජං, න එකං අත්තභාවග්ගහණං, සො එකබීජීති.

හෙට්ඨාති ‘‘අමහග්ගතභූමිය’’න්ති හෙට්ඨා සම්බන්ධනෙන. හෙට්ඨාභාගස්ස හිතාති හෙට්ඨාභාගියා, තෙසං. තානීති ඔරබ්භාගියසංයොජනානි. කාමාවචරෙ නිබ්බත්තතියෙව අජ්ඣත්තං සංයොජනත්තා. තථා හෙස දූරතොපි ආවත්තිධම්මො එවාති දස්සෙතුං ගිලබළිසමච්ඡාදයො උපමාභාවෙන වුත්තා. ඔපපාතිකොති ඉමිනා ගබ්භවාසදුක්ඛාභාවමාහ. තත්ථ පරිනිබ්බායීති ඉමිනා සෙසදුක්ඛාභාවං. තත්ථ පරිනිබ්බානතා චස්ස කාමලොකෙ ඛන්ධබීජස්ස අපුනාරොහවසෙනෙවාති දස්සෙතුං ‘‘අනාවත්තිධම්මො’’ති වුත්තං.

68. කෙවලාති ලොකියාභිඤ්ඤාහි අසම්මිස්සා. ලොකියපඤ්චාභිඤ්ඤායොපි සීලානං ආනිසංසො තදවිනාභාවතො. තාපි දස්සෙතුං ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ…පෙ… එවමාදිමාහාති යොජනා. ආසවානං අනවසෙසප්පහානතො අරහත්තමග්ගොයෙව විසෙසතො ‘‘ආසවක්ඛයො’’ති වත්තබ්බතං අරහතීති වුත්තං ‘‘ආසවක්ඛයෙ කථිතෙ’’ති, අඤ්ඤථා සබ්බාපි ඡළභිඤ්ඤා ආසවක්ඛයො එවාති. ඉමෙසං ගුණානන්ති ලොකියාභිඤ්ඤානං. යථා පුරිසස්ස මුණ්ඩිතං සීසං සිඛාවිරහිතත්තා න සොභති, එවං දෙසනාය සීසභූතාපි අග්ගමග්ගකථා ලොකියාභිඤ්ඤාරහිතා න සොභතීති ආහ ‘‘අයං කථා මුණ්ඩාභිඤ්ඤාකථා නාම භවෙය්‍යා’’ති. ඉද්ධිවිකුබ්බනාති ඉද්ධි ච විකුබ්බනා ච. විකුබ්බනග්ගහණෙන චෙත්ථ විකුබ්බනිද්ධිමාහ, ඉද්ධිග්ගහණෙන තදඤ්ඤං සබ්බඤ්ච අභිඤ්ඤාකිච්චං. යුත්තට්ඨානෙයෙවාති ලොකියාභිඤ්ඤානං නිබ්බත්තනස්ස විය දෙසනාය යුත්තට්ඨානෙයෙව. එතෙන න කෙවලං දෙසනක්කමෙනෙවායං දෙසනා, අථ ඛො පටිපත්තික්කමෙනපීති දස්සෙති. විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.369) වුත්තා, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති අධිප්පායො.

69. ආසවානං ඛයාති හෙට්ඨිමමග්ගෙන ඛෙපිතාවසිට්ඨානං ආසවානං අරහත්තමග්ගෙන සමුච්ඡින්දනතො. යස්මා අරහත්තමග්ගො න කෙවලං ආසවෙයෙව ඛෙපෙති, අථ ඛො අවසිට්ඨෙ සබ්බකිලෙසෙපි, තස්මා ආහ ‘‘සබ්බකිලෙසානං ඛයා’’ති. ලක්ඛණමත්තඤ්හෙත්ථ ආසවග්ගහණං, ආසවානං ආරම්මණභාවස්සපි අනුපගමනතො අනාසවං. යස්මා පන තත්ථ ආසවානං ලෙසොපි නත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘ආසවවිරහිත’’න්ති. සමාධි වුත්තො චෙතොසීසෙන යථා ‘‘චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවය’’න්ති (සං. නි. 1.23, 192; පෙටකො. 22; මි. ප. 2.1.9) අධිප්පායො. රාගතො විමුත්තත්තා අවිජ්ජාය විමුත්තත්තාති ඉදං උජුවිපච්චනීකපටිප්පස්සද්ධිදස්සනං දට්ඨබ්බං, න තදඤ්ඤෙසං පාපධම්මානං අප්පටිප්පස්සද්ධත්තා. ඉදානි තමෙව සමාධිපඤ්ඤානං රාගාවිජ්ජාපටිපක්ඛතං ආගමෙන දස්සෙතුං ‘‘වුත්තං චෙත’’න්තිආදි වුත්තං. සමථඵලන්ති සමථස්ස ඵලං ලොකියසමථභාවනාය හි විපස්සනාගතාය ආහිතඵලස්ස ලොකුත්තරසමථස්ස සරික්ඛකඵලො චෙතොවිමුත්ති. විපස්සනාඵලන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. අත්තනොයෙවාති සුතමයඤාණාදිනා විය පරපච්චයතං නයග්ගාහඤ්ච මුඤ්චිත්වා පරතොඝොසානුගතභාවනාධිගමභූතතාය අත්තනොයෙව පඤ්ඤාය පච්චක්ඛං කත්වා සයම්භුඤාණභූතායාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘අපරප්පච්චයෙන ඤත්වා’’ති.

සබ්බම්පි තන්ති සබ්බම්පි සත්තරසවිධං තං යථාවුත්තං සීලානිසංසං. යථා ආනිසංසවන්තෙ සම්මදෙව සම්පාදිතෙ තදානිසංසා දස්සිතා එව හොන්ති තදායත්තභාවතො, එවං ආනිසංසපධානයොග්‍යභාවෙන දස්සිතෙ තදානිසංසා දස්සිතා එව හොන්තීති ආහ ‘‘සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙන්තො’’ති. වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස පුනවචනං නිගමනන්ති වුත්තං ‘‘නිගමනං ආහා’’ති. පුබ්බෙති දෙසනාරම්භෙ. එවං වුත්තන්ති ‘‘සම්පන්නසීලා’’ති එවමාදිනා ආකාරෙන වුත්තං. ඉදං සබ්බම්පීති ඉදං ‘‘සම්පන්නසීලා’’තිආදිකං සබ්බම්පි වචනං. එතං පටිච්චාති එතං සම්පන්නසීලස්ස භික්ඛුනො යථාවුත්තසත්තරසවිධානිසංසභාගිතං සන්ධාය වුත්තං. ඉදමෙව හි ‘‘ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති වචනං සන්ධාය ‘‘සබ්බම්පි තං සීලානිසංසං සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙන්තො’’ති වුත්තං. එත්ථආදිතො ඡහි ආනිසංසෙහි පරිත්තභූමිකා සම්පත්ති ගහිතා, තදන්තරං පඤ්චහි ලොකියාභිඤ්ඤාහි ච මහග්ගතභූමිකා, ඉතරෙහි ලොකුත්තරභූමිකාති එවං චතුභූමිකසම්පදානිසංසසීලං නාමෙතං මහන්තං මහානුභාවං, තස්මා තංසම්පාදනෙ සක්කච්චකාරිතා අප්පමත්තෙන භවිතබ්බං.

ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.