7. වත්ථසුත්තවණ්ණනා

70. ඡාදෙතබ්බං ඨානං වසති පටිච්ඡාදෙතීති වත්ථං. යං සමානං විය න සබ්බසො මිනොති, මානස්ස පන සමීපෙ, තං උපමානං. උපමීයති එතායාති උපමා, උපමාය බොධකවචනං උපමාවචනං. කත්ථචි සුත්තෙ. අත්ථන්ති උපමියත්ථං. පඨමං උපමං වත්වා තදනන්තරං අත්ථං වත්වා පුන උපමං වදන්තො ‘‘උපමාය අත්ථං පරිවාරෙත්වා දස්සෙතී’’ති වුත්තො. අත්ථෙන උපමං පරිවාරෙත්වාති එත්ථාපි එසෙව නයො. ඉදානි තෙ චත්තාරොපි පකාරෙ සුත්තෙ ආගතනයෙනෙව දස්සෙන්තො ‘‘සෙය්‍යථාපිස්සු, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ ද්වෙ අගාරාති ද්වෙ පටිවිස්සකඝරා. සද්වාරාති සම්මුඛද්වාරා.

ස්වායන්ති සො අයං එවං උපමාදස්සනවසෙනපි නානානයෙනපි ධම්මදෙසකො භගවා. එකච්චානං වෙනෙය්‍යානං අත්ථස්ස සුඛාවබොධො පඨමං උපමාදස්සනෙ හෙතු, එවං පඨමං අත්ථදස්සනෙ, උපමාය අත්ථපරිවාරණෙ, අත්ථෙන උපමාපරිවාරණෙ චා’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘එස නයො සබ්බත්ථා’’ති ඉමිනා. ධම්මධාතුයාති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස. තඤ්හි ධම්මධාතුපරියාපන්නත්තා යථාවුත්තධම්මෙ ච සබ්බෙපි ඤෙය්‍යධම්මෙ ච පදහති යථාසභාවතො බුජ්ඣති බොධෙති චාති ධාතු, ධීයන්ති වා ධම්මා එතාය සබ්බාකාරතො ඤායන්ති ඤාපියන්ති චාති ධම්මධාතු. තස්සා පන සුට්ඨු සච්චසම්පටිවෙධවසෙන ලද්ධත්තා සුප්පටිවිද්ධත්තාති, යදග්ගෙන වා ඤෙය්‍යං තාය සුප්පටිවිද්ධං, තදග්ගෙන සාපිස්ස සුප්පටිවිද්ධා එවාති ආහ ‘‘සුප්පටිවිද්ධත්තා’’ති.

පකතිපරියොදාතස්ස චිත්තස්ස ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨභාවදස්සනත්ථං සංකිලිට්ඨවත්ථදස්සනන්ති කත්වා වුත්තං ‘‘පකතිපරිසුද්ධං වත්ථ’’න්ති. රජාදිනාති එත්ථරජො නාම රෙණු. ආදි-සද්දෙන අණුතජ්ජාරිධූමාදිකං වත්ථස්ස අපරිසුද්ධිකාරණං සඞ්ගණ්හාති. සබ්බසො කිලිස්සති විනස්සති විසුද්ධි එතෙනාති සංකිලෙසො, තෙන සංකිලෙසෙන පංසුරජාදිනා සංකිලිට්ඨං වණ්ණවිනාසනෙන විදූසිතං. මලං මසි. ජල්ලිකා වුච්චති ලොණපටලාදි ඡවියා උපරි ඨිතං සරීරමලං. ආදිසද්දෙන සරීරජල්ලමෙව අස්සුඛෙළසිඞ්ඝාණිකාදිකං තදඤ්ඤමලං සඞ්ගණ්හාති. ගහිතත්තාති පරියොනන්ධනවසෙන ගහිතත්තා. රජන්ති සත්තා තෙනාති රඞ්ගං, රඞ්ගමෙව රඞ්ගජාතං යථා කොපමෙව කොපජාතං. උපනාමෙය්‍යාති පක්ඛිපෙය්‍ය. නීලකත්ථායාති නීලවණ්ණත්ථාය. පලාසනීලාදිකෙති ආදි-සද්දෙන කාළසාමාදිං සඞ්ගණ්හාති. හලිද්දිකකුධසෙලාදිකෙ පීතකරඞ්ගෙ. ලාඛාපත්තඞ්ගරසාදිකෙ ලොහිතකරඞ්ගෙ. මහාරජනලොද්දකන්දුලාදිකෙ මන්දරත්තරඞ්ගෙ. දුට්ඨු රජිතවණ්ණං අපභස්සරං. තෙනාහ ‘‘අපරිසුද්ධවණ්ණමෙවස්සා’’ති. ඊදිසන්ති දුරත්තවණ්ණං. තස්මිං වත්ථෙ රඞ්ගජාතං සයං සුපරිසුද්ධං සමානං කිස්ස හෙතු කෙන රත්තවණ්ණං අපරිසුද්ධං හොතීති රඞ්ගජාතස්ස නිද්දොසතං වදති. තෙනාහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි.

සංකිලෙසපක්ඛං දස්සෙන්තෙන අසංකිලිට්ඨමෙව වත්ථං උදාහරිතබ්බන්ති පාකටොයමත්ථො, සංකිලිට්ඨවත්ථනිදස්සනෙන පන ‘‘සියා නු ඛො අඤ්ඤොපි කොචි විසෙසො’’ති අධිප්පායෙන පුච්ඡති ‘‘කස්මා පනා’’තිආදිනා. ඉතරො අත්ථවිසෙසොති දස්සෙන්තො ‘‘වායාමමහප්ඵලදස්සනත්ථ’’න්තිආදිමාහ. එත්ථ ච සංකිලිට්ඨචිත්තවිසොධනවිධානෙ සංකිලිට්ඨවත්ථං නිදස්සතබ්බන්ති පටිඤ්ඤා, වායාමමහප්ඵලදස්සනත්ථන්ති හෙතුඅත්ථො. යථා හීතිආදි අන්වයත්ථො. න තත්ථ ජාතිකාළකෙ වියාතිආදි බ්‍යතිරෙකත්ථො. සදිසූදාහරණං පන මලග්ගහිතකංසපාතිආදි දට්ඨබ්බං. එවං චිත්තම්පීතිආදි ඔපම්මත්ථස්ස උපමෙය්‍යඋපනයනං. තත්ථ පකතියාති අකිත්තිමෙන සභාවෙන. තන්ති චිත්තං. සාමඤ්ඤග්ගහණඤ්චෙතං චිත්තභාවාවිසෙසතො. තෙනාහ ‘‘සකලෙපී’’ති. පණ්ඩරමෙව න සංකිලිට්ඨං සංකිලෙසෙහි අසමන්නාගතභාවතො. නනු කිරියාමයචිත්තෙහි විපාකසන්තානෙ විසෙසාධානං ලබ්භති, අඤ්ඤථා කතවිනාසා කතබ්භාගමා ආපජ්ජෙය්‍යුං? කිඤ්චාපි ලබ්භති, තස්ස සංකිලෙසො වට්ටුපනිස්සයො, අසුද්ධි වා න හොති, අසංකිලෙසො විවට්ටුපනිස්සයො, විසුද්ධි වා න හොති එව. උපක්කිලිට්ඨන්ති පනෙතං උපක්කිලෙසනාරහස්ස චිත්තස්ස වසෙන වුත්තං, න විපාකපබන්ධස්ස. තෙනාහ ‘‘පභස්සරමිදං භික්ඛවෙ චිත්ත’’න්ති, ‘‘පණ්ඩරමෙවා’’ති ච. තඤ්ච ඛොති පන සකසන්තතිපරියාපන්නතාය නෙසං කෙවලං එකත්තනයවසෙන වුත්තං, න විපාකධම්මානං කිලෙසාසමඞ්ගිභාවතො. අථ වා උපක්කිලිට්ඨන්ති ඉමිනා උපක්කිලෙසහෙතු තත්ථ විජ්ජමානං විසෙසාධානමාහ, න ‘‘සංකිලිට්ඨා ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. 77.දුකමාතිකා) විය තංසමඞ්ගිතන්ති දට්ඨබ්බං. විසොධියමානන්ති විපස්සනාපඤ්ඤාය අනුක්කමෙන සබ්බුපක්කිලෙසෙහි විමොචියමානං. සක්කා අග්ගමග්ගක්ඛණෙ පභස්සරතරං කාතුං, යතො න පුන උපක්කිලිස්සති. එවන්තිආදි වුත්තස්සෙවත්ථස්ස නිගමනං.

දුට්ඨගතිපරිපූරණවසෙන පටිපජ්ජනං පටිපත්ති. සා එව කිලෙසදරථපරිළාහාදිවසෙන උපායාසදුක්ඛා, කුච්ඡිතා වා ගති පවත්ති, දුග්ගතිහෙතූති වා දුග්ගති, දුග්ගතියා පන පටිපත්තියා ගන්ධබ්බතො, තස්සා වා නිප්ඵන්නභාවතො කුච්ඡිතො, දුක්ඛා ච ගතීති දුග්ගති. සංකිලිට්ඨචිත්තොති ඉදං තස්සා පටිපත්තියා දුග්ගතිභාවදස්සනත්ථං, න විසෙසනත්ථං. න හි අසංකිලිට්ඨචිත්තස්ස පාණඝාතාදිවසෙන පවත්ති. සංකිලිට්ඨචිත්තොති ලාභාසාය සබ්බසො කිලිට්ඨචිත්තො. දූතෙය්‍යපහිණගමනන්ති දූතෙය්‍යං වුච්චති දුතකම්මං, ගිහීනං පණ්ණං වා සාසනං වා ගහෙත්වා තත්ථ තත්ථ ගමනං, පහිණගමනං ඝරාඝරං පෙසිතස්ස ඛුද්දකගමනං, දූතෙය්‍යගමනං පහිණගමනඤ්ච ගච්ඡති. වෙජ්ජකම්මන්ති අනනුඤ්ඤාතෙ ඨානෙ ලාභාසාය ගහට්ඨානං භෙසජ්ජං කරොති. සඞ්ඝභෙදකථා පරතො ආගමිස්සති. වෙළුදානාදීහීති වෙළුදානපත්තදානපුප්ඵදානාදීහි මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙති. සකලම්පීති ‘‘අත්ථි අනාචාරො, අත්ථි අගොචරො’’තිආදිනා විභඞ්ගෙ (විභ. 513, 514) ආගතං සබ්බම්පි අනාචාරං අගොචරඤ්ච චරණවසෙන පරිපූරෙති.

‘‘නිරයම්පි …පෙ… පෙත්තිවිසයම්පි ගච්ඡතී’’ති වත්වා තත්ථ පෙත්තිවිසයගමනං දස්සෙන්තො ‘‘සමණයක්ඛො නාම හොතී’’තිආදිමාහ.

සුක්කපක්ඛෙ පරිසුද්ධන්ති සබ්බසො විසුද්ධං අසංකිලිට්ඨං. පරිසුද්ධත්තා එව පරියොදාතං, පභස්සරන්ති අත්ථො. සුරත්තවණ්ණමෙවස්සාති සුට්ඨු රත්තවණ්ණමෙව අස්ස. පරිසුද්ධවණ්ණමෙවස්සාති නීලවණ්ණොපිස්ස පරිසුද්ධො ච භවෙය්‍යාති එවමාදිං සන්ධායාහ ‘‘කණ්හපක්ඛෙ වුත්තපච්චනීකෙනෙව වෙදිතබ්බා’’ති. රඞ්ගජාතන්තිආදි පන තත්ථ වුත්තවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. පටිපත්තිසුගතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං පටිපත්තිදුග්ගතිආදීසු වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බං. පරිසුද්ධචිත්තොති සුද්ධාසයො. දස කුසලකම්මපථෙ පරිපූරෙතීති ඉදං කණ්හපක්ඛෙ ‘‘දස අකුසලකම්මපථෙ පරිපූරෙතී’’ති වුත්තස්ස පටිපක්ඛදස්සනවසෙන වුත්තං. යථා හි තත්ථ අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදමිච්ඡාදිට්ඨිග්ගහණෙන කම්මපථසංසන්දනනයෙන කම්මපථං අප්පත්තාය ච අගාරියස්ස තථාරූපාය මිච්ඡාපටිපත්තියා සඞ්ගහො ඉච්ඡිතො, එවං ඉධාපි අනභිජ්ඣාඅබ්‍යාපාදසම්මාදිට්ඨිග්ගහණෙන අලොභාදොසාමොහවසෙන පවත්තා අගාරියස්ස සම්මාපටිපත්ති සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බං, න කම්මපථප්පත්තාවාති. මනුස්සමහන්තතන්ති ජාතිරූපභොගාධිපතෙය්‍යාදිවසෙන මනුස්සෙසු මහන්තභාවං. දසහි ඨානෙහි අඤ්ඤෙසං දෙවානං අභිභවො දෙවමහන්තතා. පටිපත්ති සුගතියා භාජියමානත්තා ‘‘අනාගාමිමග්ගං භාවෙතී’’ති තථා අනාගාමිභාවනං පාපෙත්වා ඨපිතා. ගහිතග්ගහණෙන සුඛානුභවට්ඨානස්ස අධිප්පෙතත්තා තදභාවතො අසඤ්ඤිභවං අනාදියන්තො ‘‘දසසු වා බ්‍රහ්මභවනෙසූ’’තිආදිමාහ.

71. සකභණ්ඩෙ ඡන්දරාගො අභිජ්ඣායනට්ඨෙන අභිජ්ඣා, අභිජ්ඣායනාති අත්ථො. පරභණ්ඩෙ ඡන්දරාගො විසමං ලුබ්භතීති විසමලොභො. එවම්පි අභිජ්ඣාවිසමලොභානං විසෙසො හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අත්තනො සන්තකං තංසදිසඤ්ච යුත්තට්ඨානං. යං යාචිතං, අප්පකසිරෙන වා සක්කා ලද්ධුං, තං පත්තට්ඨානං. පරදාරගරුදාරාති අයුත්තට්ඨානං. යං අපත්ථනියං, යස්ස වා පත්ථනාය බ්‍යසනං ආපජ්ජති, තං අප්පත්තට්ඨානං. ථෙරොති මහාසඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරො, යෙන අට්ඨකථා පොත්ථකං ආරොපිතා. සො හි අන්තෙවාසිකෙසු සාකච්ඡන්තෙසු එවමාහ. සොපි ඉමස්මිංයෙව සුත්තෙ විනිබ්භොගො න ලබ්භති චිත්තසංකිලෙසස්ස අධිප්පෙතත්තා. තෙනාහ ‘‘යුත්තෙ වා’’තිආදි. අයොනිසොමනසිකාරවසෙන උප්පජ්ජනතො සම්පත්ති ආයතිඤ්ච දුක්ඛස්සෙව උප්පාදනතො න කොචි ලොභො අවිසමො නාම. අභිජ්ඣායනට්ඨෙනාති යස්ස කස්සචි ආරම්මණස්ස යුත්තස්ස අයුත්තස්ස අප්පත්තස්ස ච අභිජ්ජායනවසෙන අභිපත්ථනාවසෙන ච පවත්තා තණ්හා අභිජ්ඣාති ලොභතො නිබ්බිසෙසන්ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘එකත්ථමෙතං බ්‍යඤ්ජනමෙව නාන’’න්ති. දූසෙතීති සභාවසන්තං අසංකිලෙසං විනාසෙති අවිසුද්ධං කරොති. තෙනාහ ‘‘ඔභාසිතුං න දෙතී’’ති. ‘‘ඉමෙ සත්තා උච්ඡිජ්ජන්තු විනස්සන්තූ’’ති සත්තෙසු බ්‍යාපජ්ජනාකාරප්පවත්තියා බ්‍යාපාදො නවවිධආඝාතවත්ථුසම්භවො වුත්තො. කොධො පන සඞ්ඛාරෙසුපි පවත්තනතො දසවිධආඝාතවත්ථුසම්භවො වුත්තො. උභයම්පි පටිඝමෙව, පවත්තනානත්තතො භින්දිත්වා වුත්තො. කුජ්ඣනවසෙනෙව චිත්තපරියොනන්ධනො ‘‘අක්කොච්ඡි මං අවධි ම’’න්තිආදිනා.

සුට්ඨු කතං කරණං සුකතං, තස්ස පුබ්බකාරිතාලක්ඛණස්ස ගුණස්ස විනාසනො උදකපුඤ්ඡනියා විය සරීරානුගතං උදකං පුඤ්ඡන්තො මක්ඛො. තථා හි සො පරෙසං ගුණානං මක්ඛනට්ඨෙන ‘‘මක්ඛො’’ති වුච්චති. ඉදානි අනගාරියස්ස වාතිආදිනා සඞ්ඛෙපෙන වුත්තත්ථං විත්ථාරෙන දස්සෙතුං ‘‘අනගාරියොපී’’තිආදි වුත්තං. නිසින්නකථාපරිකථාදිවසෙන ධම්මස්ස කථා ධම්මකථානයො, එකත්තාදිධම්මනීති එව වා. පකරණං සත්ත පකරණානි, තත්ථ කොසල්ලං ධම්මකථානයපකරණකොසල්ලං. ආදි-සද්දෙන විනයක්කමෙ චතූසු මහානිකායෙසු ච කොසල්ලං සඞ්ගණ්හාති. අචිත්තීකතොති චිත්තීකාරරහිතො. යථා චායන්ති ඉමිනා යථායං මක්ඛො චිත්තං දූසෙති, එවං පළාසොපි චිත්තං දූසෙති, තස්මා උපක්කිලෙසොති දස්සෙති. අනියතා ගති නියාමොක්කමනාභාවතො. ආදි-සද්දෙන ‘‘රත්තඤ්ඤූ චිරපබ්බජිතෙ පුග්ගලෙ අජ්ඣොත්ථරිත්වා ‘ත්වම්පි ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිතො, අහම්පි පබ්බජිතො, ත්වම්පි සීලමත්තෙ ඨිතො අහම්පී’ති’’ එවමාදීනං සඞ්ගහො. යුගග්ගාහගාහීති ‘‘තව වා මම වා කො විසෙසො’’ති අසමම්පි සමං කත්වා සමධුරග්ගාහගණ්හනකො. ඛීයනා උසූයනා. අත්තනො සම්පත්තියා නිගූහනං තස්ස පරෙහි සාධාරණභාවාසහනෙන හොතීති ‘‘පරෙහි සාධාරණභාවං අසහමානං’’ඉච්චෙව වුත්තං. කාරණෙ හි ගහිතෙ ඵලම්පි ගහිතමෙව හොතීති. අඤ්ඤථා අත්තනො පවෙදනකපුග්ගලො කෙරාටිකො, ‘‘නෙකතිකවාණිජො’’තිපි වදන්ති. සප්පමුඛා මච්ඡවාලා එකා මච්ඡජාති ආයතනමච්ඡො. තෙනාහ ‘‘ආයතනමච්ඡො නාමා’’තිආදි. බද්ධචරොති අන්තෙවාසී.

සබ්බසො අමද්දිතසභාවෙන වා තභරිතභත්තසදිසස්ස ථද්ධභාවස්ස අනොනමිතදණ්ඩසදිසතාය පග්ගහිතසිරඅනිවාතවුත්තිකාරස්ස ච කරණතො වා තභරිත…පෙ… කරණො. තදුත්තරිකරණොති යං යෙන කතං දුච්චරිතං වා සුචරිතං වා, තදුත්තරි, තස්ස ද්විගුණං වා කරණො. අත්තනො මණ්ඩනාදිඅත්ථං පරෙන කතං අලඞ්කාරාදිං. පරියාපුණාති වා කථෙති වා අත්තනො බලානුරූපං. කාමං නිකායද්වයග්ගහණාදිවසෙන පවත්තො සෙවිතබ්බමානො එව, තථාපිස්ස සංකිලෙසපක්ඛත්තා වුත්තං ‘‘මානං අනිස්සායා’’ති.

උණ්ණතිවසෙනාති ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා චිත්තස්ස පග්ගහණවසෙන. පුබ්බෙ කෙනචි අත්තානං සදිසං කත්වා පච්ඡා තතො අධිකතො දහනතො උප්පජ්ජනකො අතිමානො. මදග්ගහණාකාරො ජාතිආදිං පටිච්ච මජ්ජනාකාරො, සොපි අත්ථතො මානො එව. පමාදො තථාපවත්තො චිත්තුප්පාදො.

තස්මා ලොභමාදිං කත්වා දස්සෙතීති ලොභස්ස ආදිතො ගහණෙ කාරණං විභාවෙතුකාමො පුච්ඡති. පඨමුප්පත්තිතොති තත්ථ තත්ථ භවෙ සබ්බපඨමං උප්පජ්ජනතො. සත්තානඤ්හි යථාධිගතං ඣානාදිවිසෙසං ආරබ්භ පච්චවෙක්ඛණා විය යථාලද්ධං උපපතිභවං ආරබ්භ නිකන්ති එව. තෙනාහ ‘‘සබ්බසත්තාන’’න්තිආදි. යථාසම්භවං ඉතරෙති ඉතරෙ බ්‍යාපාදාදයො යථාපච්චයං උප්පජ්ජන්ති, ලොභස්ස විය ආදිතො අසුකස්ස අනන්තරං අසුකොති වා න නෙසං නියමො අත්ථීති අත්ථො. කිං පන එතෙ සොළසෙව චිත්තස්ස උපක්කිලෙසා, උදාහු අඤ්ඤෙපි සන්තීති අනුයොගං සන්ධාය අඤ්ඤෙපි සන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘න ච එතෙ’’තිආදිමාහ. යදි එවං කස්මා එත්තකා එව ඉධ වුත්තාති. නයදස්සනවසෙනාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එතෙන පන…පෙ… වෙදිතබ්බා’’ති. තෙන ථිනමිද්ධඋද්ධච්චකුක්කුච්ච-විචිකිච්ඡා-අත්තුක්කංසන-පරවබ්භනඡම්භිතත්තා- භීරුකතා-අහිරිකානොත්තප්ප-අත්තිච්ඡතා-පාපිච්ඡතා-මහිච්ඡතාදයො සඞ්ගහිතාති වෙදිතබ්බං.

72. සංකිලෙසං දස්සෙත්වාති සංකිලිට්ඨවත්තනිදස්සනෙන සඞ්ඛෙපෙන වුත්තං සංකිලෙසං විභාගෙන දස්සෙත්වා. වොදානං දස්සෙන්තොති එත්ථාපි එසෙව නයො. එවං ජානිත්වාති ‘‘අභිජ්ඣා විසමලොභො එකන්තෙනෙව චිත්තස්ස උප්පක්කිලෙසො’’ති සභාවතො සමුදයතො නිරොධතො නිරොධූපායතො ච පුබ්බභාගපඤ්ඤාය චෙව හෙට්ඨිමමග්ගද්වයපඤ්ඤාය ච ජානිත්වා. පජහතීති එත්ථ අච්චන්තප්පහානමෙව අධිප්පෙතන්ති දස්සෙන්තො ‘‘සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන අරියමග්ගෙන පජහතී’’ති ආහ. අරියමග්ගෙනාති අනාගාමිමග්ගෙන. තෙන හි පහානං ඉධ සබ්බවාරෙසු අධිප්පෙතං. කිලෙසපටිපාටි ඉධ කිලෙසානං දෙසනාක්කමො. මග්ගපටිපාටිපන චතුන්නං අරියමග්ගානං දෙසනාක්කමොපි තාය දෙසනාය පටිපජ්ජනක්කමොපි තාය පටිපත්තියා උප්පත්තික්කමොපි. තත්ථ යෙ යෙ කිලෙසා යෙන යෙන මග්ගෙන පහීයන්ති, මග්ගපටිපාටිං අනොලොකෙත්වා තෙසං තෙසං කිලෙසානං තෙන තෙන මග්ගෙන පහානදස්සනං කිලෙසපටිපාටි න කිලෙසානං උප්පත්තික්කමො ඉධ දෙසනාක්කමො චාති දස්සෙන්තො ‘‘අභිජ්ඣා විසමලොභො’’තිආදිමාහ. යෙන යෙන පන මග්ගෙන යෙ යෙ කිලෙසා පහීයන්ති මග්ගානුපුබ්බියා, තෙන තෙන මග්ගෙන තෙසං තෙසං කිලෙසානං පහානදස්සනං මග්ගපටිපාටියා පහානදස්සනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘සොතාපත්තිමග්ගෙනා’’තිආදිමාහ.

ඉමස්මිං පන ඨානෙති ‘‘ස ඛො සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ’’තිආදිනා ආගතො ඉමස්මිං පහානවාරෙ. ඉමෙ කිලෙසාති ඉමෙ යථාවුත්තා කිලෙසා. සොතාපත්තිමග්ගවජ්ඣා වා හොන්තු සෙසමග්ගවජ්ඣා වාහෙට්ඨා දස්සිතමග්ගපටිපාටිවසෙන. තත්ථ පන යෙ තතියමග්ගවජ්ඣා, තෙසං අනාගාමිමග්ගෙනෙව පහානෙ වත්තබ්බං නත්ථි, යෙසං පනෙත්ථ හෙට්ඨිමමග්ගවජ්ඣානං ඉධ සඞ්ගහෙ කාරණං පච්ඡා වත්තුකාමෙන අග්ගමග්ගවජ්ඣානං අනාදියිත්වා කස්මා තතියමග්ගවජ්ඣානමෙව ගහණං කතන්ති ආහ ‘‘අයමෙත්ථ පවෙණිමග්ගාගතො සම්භවො’’ති, අයං ඉමස්ස සුත්තස්ස එතස්මිං ඨානෙ ආචරියපවෙණියා කථාමග්ගො තතො ආගතො අත්ථසම්භවො අත්ථතත්වන්ති අත්ථො. තත්ථ හෙට්ඨිමමග්ගවජ්ඣානං ඉධ සඞ්ගහෙ කාරණං පච්ඡා වත්තුකාමො අග්ගමග්ගවජ්ඣානං අග්ගහණෙ යුත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘සො චා’’තිආදිමාහ. තෙනාති චතුත්ථමග්ගෙන. සෙසානන්ති බ්‍යාපාදාදීනං. යෙපීති මක්ඛාදිකෙ සන්ධායාහ. තංසමුට්ඨාපකචිත්තානන්ති තෙසං මක්ඛාදීනං සමුට්ඨාපකචිත්තුප්පාදානං. තත්ථ මක්ඛ-පළාස-ඉස්සා-මච්ඡරිය-සමුට්ඨාපකං පටිඝද්වයචිත්තං, විසෙසතො පඤ්චකාමගුණලොභෙන සඨො මායාවී ච හොති, පඤ්චකාමගුණිකරාගො ච අනාගාමිමග්ගෙනෙව නිරවසෙසතො පහීයති, තස්මා වුත්තං ‘‘තංසමුට්ඨාපකචිත්තානං අප්පහීනත්තා’’ති. තෙපි සුප්පහීනා හොන්තීති සම්බන්ධො. තන්ති පඨමමග්ගෙනෙව පහානං පුබ්බාපරෙන න සන්ධියති ‘‘යථොධි ඛො’’ති එත්ථ ඔධිවචනස්ස මග්ගත්තයවාචකත්තා. රතනත්තයෙ අවෙච්චප්පසාදො නාම අරියකන්තසීලං විය සොතාපන්නස්ස අඞ්ගානි, තෙ ච පහානතො පච්ඡා නිද්දිට්ඨා, තස්මා ඉධ වුත්තප්පහානං වික්ඛම්භනපහානමෙවාති කෙචි වදන්ති. තෙසං ඉච්ඡාමත්තමෙව යථාවුත්තපහානස්සෙව වසෙන අවෙච්චප්පසාදානං ඔධිසො පහානස්ස විභාවිතත්තා, ස්වායමත්ථො හෙට්ඨා යුත්තිතොපි පකාසිතොයෙව.

74. එකමෙකෙන පදෙන යොජෙතබ්බං, යතො එකමෙකස්සපි උපක්කිලෙසස්ස සභාවාදිතො දස්සනං නිය්‍යානමුඛං හොති, තථා චෙව හෙට්ඨා සංවණ්ණිතං. අනාගාමිමග්ගවසෙන පහානං වත්වා පසාදස්ස උද්ධටත්තා වුත්තං ‘‘අනාගාමිමග්ගෙන ලොකුත්තරප්පසාදො ආගතො’’ති. යදි එවං කස්මා ‘‘ලොකියො උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තන්ති? ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනයප්පවත්තස්ස ලොකියත්තා. නිබ්බානාරම්මණො එව හි ලොකුත්තරො පසාදො. ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිවචනෙන ලොකියං, අවෙච්චප්පසාදවචනෙන ලොකුත්තරන්ති ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං පසාදං දස්සෙන්තො. අවෙච්ච රතනත්තයගුණෙ යාථාවතො ඤත්වා පසාදො අවෙච්චප්පසාදො. සො පන යස්මා මග්ගෙනාගතත්තා කෙනචි අකම්පනියො අප්පධංසියො ච හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘අචලෙන අච්චුතෙනා’’ති. තත්ථ ලොකුත්තරො සබ්බසො බුද්ධගුණාදීසු සම්මොහං විද්ධංසෙන්තො තත්ථ කිච්චතො පවත්තති, ඉතරො ආරම්මණවසෙන තෙ ආරබ්භ. තං විධින්ති තං තස්ස උප්පන්නප්පකාරං. අනුස්සතිට්ඨානානීති අනුස්සතිකම්මට්ඨානානි.

75. සොමනස්සාදීති ආදි-සද්දෙන ඤාණාදීනි සඞ්ගණ්හාති. චොරානං අභිණ්හං සඤ්චරණට්ඨානතාය පච්චන්තග්ගහණං. පච්චවෙක්ඛතොති ‘‘අසුකස්මිඤ්ච ඨානෙ ඉමෙ චිමෙ චොරා එවඤ්ච එවඤ්ච විනාසිතා’’ති පච්චවෙක්ඛතො රඤ්ඤො විය.

යො යො ඔධි යථොධි. යථා-සද්දො බ්‍යාපනිච්ඡායං, ඛො සද්දො අවධාරණෙති දස්සෙන්තො ‘‘සකසකඔධිවසෙන චත්තමෙව හොතී’’තිආදිමාහ. තෙන ‘‘වන්ත’’න්තිආදීසුපි අවධාරෙතබ්බන්ති දස්සෙති. සකසකඔධිවසෙනාති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘‘ද්වෙ ඔධී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ යංමග්ගවජ්ඣාති යෙන මග්ගෙන අනවසෙසතො පහාතබ්බා. අනවසෙසප්පහානවසෙන හි තංතංමග්ගවජ්ඣානං කිලෙසානං තදඤ්ඤමග්ගවජ්ඣෙහි අසම්මිස්සතා, අඤ්ඤථා යෙ සකසකඔධිවසෙන උපරිමග්ගවජ්ඣා, තෙ හෙට්ඨිමමග්ගෙහි පහීනාපායගමනීයාදිසභාවා එව තෙහි පහීයන්තීති පහානවසෙන සම්මිස්සා සියුං. තෙන තෙයෙව පහීනා හොන්තීති එත්ථාපි එසෙව නයො. තතුත්තරිපීති තතො පහානනිමිත්තසොමනස්සුප්පත්තිතො උද්ධම්පි. පටිපක්ඛෙසු ඔධිසො පවත්තිකිච්චත්තා ඔධීති හෙට්ඨා තයො මග්ගා වුච්චන්ති. තෙ හීතිආදි වුත්තස්සෙවත්ථස්ස විවරණං. ඉමස්ස භික්ඛුනොති අනාගාමිං සන්ධායාහ. තෙන වුත්තං ‘‘හෙට්ඨාමග්ගත්තයෙන චත්ත’’න්ති.

කෙචි චත්තම්පි ගණ්හන්ති, නයිදමෙවන්ති දස්සනත්ථං ‘‘වන්ත’’න්ති වුත්තං. න හි යං යෙන වන්තං, සො පුන තං ආදියති. තෙනාහ ‘‘අනාදියනභාවදස්සනවසෙනා’’ති. වන්තම්පි කිඤ්චි සසන්තතිලග්ගං සියා, නයිදමෙවන්ති දස්සනත්ථං ‘‘මුත්ත’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘සන්තතිතො විනිමොචනවසෙනා’’ති. මුත්තම්පි කිඤ්චි මුත්තබන්ධනා විය ඵලං කුහිඤ්චි තිට්ඨති, න එවමිදන්ති දස්සනත්ථං ‘‘පහීන’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ක්වචි අනවට්ඨානදස්සනවසෙනා’’ති. යථා කිඤ්චි දුන්නිස්සට්ඨං පුන ආදාය සම්මදෙව නිස්සට්ඨං පටිනිස්සට්ඨන්ති වුච්චති, එවං විපස්සනාය නිස්සට්ඨං ආදින්නසදිසං මග්ගෙන පහීනං පටිනිස්සට්ඨං නාම හොතීති දස්සනත්ථං ‘‘පටිනිස්සට්ඨ’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ආදින්නපුබ්බස්ස පටිනිස්සග්ගදස්සනවසෙනා’’ති. න කාපුරිසෙන විය පරම්මුඛෙන නිස්සට්ඨං, අථ ඛො අභිමුඛෙනෙව නිස්සට්ඨන්ති දස්සනත්ථං ‘‘පටිනිස්සට්ඨ’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘පටිමුඛං වා’’තිආදි. උපගන්තබ්බතොති අත්තනො හිතසුඛං පච්චාසීසන්තෙන එකන්තෙන අධිගන්තබ්බතො. ධාරණතොති තංසමඞ්ගීනං අපායපාතතො සන්ධාරණෙන. ගන්ථො‘‘වෙදො’’ති වුච්චති ‘‘විදන්ති එතෙනා’’ති, වෙදෙහි ඤාණෙහි ගතො පටිපන්නොති වෙදගූ. අභිජඤ්ඤාති ජානෙය්‍ය. වෙදජාතාති උප්පන්නසොමනස්සා. ඤාණං ‘‘වෙදො’’ති වුච්චති ‘‘වෙදිතබ්බං වෙදෙතී’’ති. සොමනස්සං ‘‘වෙදො’’ති වුච්චති ආරම්මණරසං වින්දති අනුභවතීති.

උප්පන්නන්ති අවෙච්චප්පසාදං නිස්සාය උප්පන්නං. වුත්තප්පකාරමෙව වෙදන්ති ‘‘සොමනස්සං සොමනස්සමයඤාණඤ්චා’’ති එවං වුත්තප්පකාරමෙව. අත්ථවෙදන්ති අත්ථෙ හෙතුඵලෙ වෙදං. ධම්මවෙදන්ති ධම්මෙ හෙතුම්හි වෙදං. තෙනාහ ‘‘අවෙච්චප්පසාදස්ස හෙතු’’න්තිආදි. ඉධ ධම්මත්ථසද්දා හෙතුඵලපරියායාති ඉමමත්ථං පාළියා එව දස්සෙතුං ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදි වුත්තං. තමෙව අත්ථඤ්ච ධම්මඤ්චාති අත්ථො ධම්මොති ච වුත්තං අවෙච්චප්පසාදනිමිත්තං යථාවුත්තං කිලෙසප්පහානඤ්ච. අත්ථධම්මානිසංසභූතං වෙදන්ති යථාවුත්තඅත්ථධම්මානිසංසභූතං සොමනස්සමයඤාණසඞ්ඛාතං වෙදඤ්ච. පාමොජ්ජන්ති තරුණපීතිං ආහ. පච්චවෙක්ඛණාකාරප්පවත්තෙනාති එතෙන පච්චවෙක්ඛණා එවෙත්ථ අනවජ්ජසභාවතාය ධම්මොති වුත්තොති දට්ඨබ්බං. පීති ජායතීති පරප්පච්චයං බලවපීතිමාහ. පීණිතමනස්සාති පස්සද්ධිආවහෙහි උළාරෙහි පීතිවෙගෙහි තිත්තචිත්තස්ස. කායොති නාමකායො. වූපසන්තදරථොති කිලෙසපරිළාහානං දූරීභාවෙන සුට්ඨු උපසන්තදරථො. පච්චවෙක්ඛණහෙතුකං චිත්තස්ස සමාධානං ඉධ අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘අප්පිතං විය අචලං තිට්ඨතී’’ති.

76. කාමං ‘‘බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතොම්හි, ධම්මෙ සඞ්ඝෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතොම්හී’’ති ඉදම්පි තස්සා පච්චවෙක්ඛණාය පවත්තිආකාරපකාසනමෙව, ඉදං පන විසෙසතො රතනත්තයෙ උප්පන්නසොමනස්සාදිප්පකාසනපදං. ‘‘යථොධි ඛො පනා’’ති ඉදම්පි සවිසෙසං පච්චවෙක්ඛණාකාරප්පකාසනපදන්ති අධිප්පායෙන ‘‘ඉදානි යථොධි…පෙ… පකාසෙත්වා’’ති වුත්තං. චත්තාරොපි පන වාරා පච්චවෙක්ඛණාකාරප්පකාසනවසෙන චෙව සොමනස්සාදිආනිසංසදස්සනවසෙන ච වුත්තාති සක්කා විඤ්ඤාතුං උභයත්ථාපි උභයස්ස වුත්තත්තා. යදිපි අරියමග්ගො එකචිත්තක්ඛණිකො න පුන උප්පජ්ජති, පටිපක්ඛස්ස පන තෙන සුප්පහීනත්තා තංසමඞ්ගී අපරිහානධම්මො තංසීලාදිභාවෙනෙව වුච්චතීති ආහ ‘‘තස්ස අනාගාමිමග්ගසම්පයුත්තං සීලක්ඛන්ධං දස්සෙතී’’තිආදි. ‘‘එවංධම්මා තෙ භගවන්තො අහෙසු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.13; ම. නි. 3.197-198; සං. නි. 5.378) විය ඉධ ධම්ම-සද්දො සමාධිපරියායොති ආහ ‘‘සමාධික්ඛන්ධං පඤ්ඤාක්ඛන්ධඤ්ච දස්සෙතී’’ති. තථා හි සො සම්පයුත්තධම්මෙ එකාරම්මණෙ අවික්ඛිපමානෙ අවිප්පකිණ්ණෙ අවිසටෙ කත්වා සමං, සම්මා ච ආදහන්තො තථා තෙ ධාරෙතීති ච වත්තබ්බතං අරහතීති ධම්මොති ච වුච්චති. අනෙකරූපානන්ති අනෙකප්පකාරානං. අන්තරායො නාම අප්පටිලද්ධස්ස වා අලබ්භනවසෙන, පටිලද්ධස්ස වා පරිහානවසෙන, තදුභයම්පි ඉධ නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘මග්ගස්ස වා’’තිආදිමාහ. නෙවස්ස තං හොති අන්තරායායාති තස්ස අනාගාමිනො පිණ්ඩපාතභොජනං නෙව හොති අන්තරායාය උක්කංසගතාය පච්චවෙක්ඛණාය පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජනතො. තඤ්චස්සා උක්කංසගමනං හතපටිපක්ඛත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘මග්ගෙන විසුද්ධචිත්තත්තා’’ති ආහ.

එත්ථාති එතස්මිං අන්තරායාභාවෙ. එතදෙව විසුද්ධචිත්තත්තමෙව කාරණං. එත්ථ ච ‘‘නෙවස්ස තං හොති අන්තරායායා’’ති ඉමිනා හෙට්ඨා වුත්තප්පහානං අනාගාමිමග්ගෙනෙවාති සිද්ධං හොති. අනාගාමිනො හි සබ්බසො කාමරාගො පහීනො හොති, රසතණ්හාය අභාවතො තාදිසපිණ්ඩපාතපරිභොගො අග්ගමග්ගාධිගමෙ කථඤ්චිපි අන්තරායාය න හොතීති. ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, වත්ථ’’න්ති වදන්තො භගවාආදිම්හි අත්තනා උපනීතවත්ථූපමං අනුසන්ධෙති. උදකස්ස අච්ඡභාවො පඞ්කසෙවාලපණකාදිමලාභාවෙන පසන්නතාය, තබ්බිපරියායතො බහලතාති ආහ ‘‘අච්ඡන්ති විප්පසන්න’’න්ති. වණ්ණනිභාය විගතසංකිලෙසතාය සමුජ්ජලනං පභස්සරතාය වත්ථස්ස, තං පරියොදාතන්ති වත්තබ්බතං ලභතීති ආහ ‘‘පරියොදාතං පභස්සරතායා’’ති. උක්කං බන්ධෙය්‍යාති අඞ්ගාරකපල්ලං යථා දාරුඝටිකඞ්ගාරාදිකෙන න භිජ්ජති, එවං තනුමත්තිකාලෙපාදිනා බන්ධෙය්‍ය. මෙඝපටලතො වෙරම්භවාතධාරාසඞ්ඝට්ටනතො විජ්ජුතා විය කෙවලං වාතධාරාසඞ්ඝට්ටනජනිතා පභා උක්කාපභා, සා පන යස්මා ද්වින්නං වාතධාරානං වෙගසම්භූතසඞ්ඝට්ටනහෙතුකා, තස්මා කාරණවසෙන ‘‘වාතවෙගො උක්කා’’ති වුත්තං.

77. යථානුසන්ධිවසෙනාතිආදිම්හි උට්ඨිතදෙසනාය අනුරූපා අනුසන්ධි යථානුසන්ධි, තස්සා වසෙන. බ්‍යතිරෙකදස්සනං විය හි සාධෙතබ්බස්ස ආදිම්හි උට්ඨිතදෙසනාය පටිපක්ඛදස්සනම්පි අනුරූපදෙසනාව සම්මදෙව පතිට්ඨාපනභාවතො, යථා තං ආවත්තහාරයොජනායං විසභාගධම්මාවත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘යථානුසන්ධිවසෙන දෙසනා ආගතා’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙන්තො තප්පසඞ්ගෙන ඉතරෙපි අනුසන්ධී දස්සෙතුං ‘‘තයො හී’’තිආදිමාහ. බහිද්ධාති බාහිරෙසු වත්ථූසු. අසති පරිතස්සනාති තණ්හාදිට්ඨිපරිතස්සනාභාවො. විස්සජ්ජිතසුත්තවසෙනාති ‘‘ඉධ භික්ඛු එකච්චස්සා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.242) විස්සජ්ජිතසුත්තවසෙන. යෙන ධම්මෙනාති සීලාදිවොදානධම්මෙසු අක්ඛන්තියාදිසංකිලෙසධම්මෙසු ච යෙන යෙන ධම්මෙන. ඡ අභිඤ්ඤා ආගතාති ඉමිනා ‘‘අනුරූපධම්මවසෙන වා’’ති වුත්තවිකප්පං දස්සෙති, සෙසෙහි ‘‘පටිපක්ඛවසෙන වා’’ති වුත්තවිකප්පං. අක්ඛන්තියා හි කකචූපමොවාදො (ම. නි. 1.222) පටිපක්ඛො, තථා දිට්ඨියා ‘‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’’ති එවං පටිභාගා සුඤ්ඤතාකාරෙන. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ‘‘චිත්තෙ සංකිලිට්ඨෙ දුග්ගති පාටිකඞ්ඛා’’ති (ම. නි. 1.70) හෙට්ඨා කිලෙසදෙසනා ආගතා. සබ්බොති අනවසෙසො. සබ්බාකාරෙනාති ආදීනවානිසංසපච්චවෙක්ඛණපුග්ගලදොසජානනාදිනා සබ්බප්පකාරෙන.

78. ‘‘මෙත්තා භාවෙතබ්බා බ්‍යාපාදස්ස පහානායා’’තිආදිවචනතො (අ. නි. 9.1) මෙත්තාදයො බ්‍යාපාදවිහෙසාරතිරාගානං පටිපක්ඛා. යස්මා ‘‘සො අත්ථී’’තිආදිනා භගවතා අනාගාමිනො අග්ගමග්ගාධිගමනං චතුසච්චකම්මට්ඨානං මත්ථකං පාපෙත්වා කථිතං, තස්මා තං දස්සෙන්තො ‘‘ඉදානිස්සා’’තිආදිමාහ.

බ්‍රහ්මවිහාරධම්මෙති බ්‍රහ්මවිහාරෙ චෙව බ්‍රහ්මවිහාරසහගතධම්මෙ ච. තෙනාහ ‘‘නාමවසෙනා’’ති. වවත්ථපෙත්වාති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. නාමන්තිපි හි ඊදිසෙසු ඨානෙසු චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා වුච්චන්ති. ඉමිනා නයෙනාති එතෙන භූතනිස්සිතානං සෙසුපාදායධම්මානං සබ්බෙසම්පි පහාතබ්බතණ්හාවජ්ජානං තෙභූමකධම්මානං පරිග්ගහවිධිං උල්ලිඞ්ගෙති. සභාවතො විජ්ජමානං තං අත්තපච්චක්ඛං කත්වා ඤාණෙන යාථාවතො පටිවිජ්ඣියමානතං උපාදාය ‘‘අත්ථි ඉද’’න්ති යථාවවත්ථාපිතං නාමරූපං. තෙනෙවාහ ‘‘එත්තාවතානෙන දුක්ඛසච්චවවත්ථානං කතං හොතී’’ති. සාවධාරණඤ්චෙතං වචනං, ලොකසමඤ්ඤාසිද්ධං සත්තඉත්ථිපුරිසාදි විය, ඉතො බාහිරකපරිකප්පිතං පකතිආදි ද්‍රබ්‍යාදි ජීවාදි කායාදි විය ච න පරමත්ථතො නත්ථි, අත්ථෙවාති වුත්තං හොති. පජානාතීති පුබ්බභාගෙ තාව ලක්ඛණරසාදිවසෙන චෙව පටිග්ගහවිභාගවසෙන ච පකාරතො ජානාති, අපරභාගෙ පන පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන පටිවිජ්ඣන්තො ජානාති. එකන්තහීනා නාම අකුසලධම්මා සම්පති ආයතිඤ්ච දුක්ඛමූලත්තා, තත්ථාපි විසෙසතො තණ්හාති ආහ ‘‘දුක්ඛස්ස සමුදයං පටිවිජ්ඣන්තො අත්ථි හීනන්ති පජානාතී’’ති. අත්තනො පච්චයෙහි පධානභාවං නීතත්තා පණීතන්ති ඉමිනා අත්ථෙන අරියමග්ගොව ‘‘පණීත’’න්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘පහානුපායං විචිනන්තො අත්ථි පණීතන්ති පජානාතී’’ති. ‘‘උත්තමට්ඨෙන ච පණීත’’න්ති වුච්චමානෙ නිරොධසච්චස්සපි සඞ්ගහො සියා, තස්ස පන පදන්තරෙන සඞ්ගහිතත්තා වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අප්පමඤ්ඤාමුඛෙන විපස්සනාභිනිවෙසස්සෙව කතත්තා ‘‘බ්‍රහ්මවිහාරසඤ්ඤාගතස්සා’’ති වුත්තං. ‘‘සබ්බස්සපි තෙභූමකස්ස සඤ්ඤාගතස්සා’’ති වත්තුං වට්ටතියෙව. න චෙත්ථ අසඞ්ගහො තස්සාපි සඤ්ඤාය ආගතභාවතො. ලොකං උත්තරිත්වා සමතික්කමිත්වා නිස්සරිත්වා විසංයුත්තං හුත්වා ඨිතත්තා වුත්තං ‘‘උත්තරි නිස්සරණං නිබ්බාන’’න්ති.

චතූහි ආකාරෙහීති ‘‘අත්ථි හීන’’න්තිආදීහි චතූහි පකාරෙහි. අන්වයඤාණතාය අනුබොධභූතාය විපස්සනාපඤ්ඤාය ජානනත්ථො ධම්මඤාණතාය පටිවෙධභූතාය මග්ගපඤ්ඤාය දස්සනත්ථො සභාවසිද්ධොති දස්සෙන්තො ‘‘විපස්සනාපඤ්ඤාය චත්තාරි සච්චානි ජානනතො මග්ගපඤ්ඤාය පස්සතො’’ති වුත්තං. භයභෙරවෙ වුත්තනයෙනෙවාති භයභෙරවසුත්තවණ්ණනායං අත්තනා වුත්තඅත්ථවචනත්ථපාඨෙන ඉධ පාඨස්ස සදිසත්තා අතිදිසන්තො ‘‘කාමාසවාපි…පෙ… පජානාතී’’ති ආහ. එත්ථ ච යස්මා ‘‘කාමාසවාපි චිත්තං විමුච්චති…පෙ… අවිජ්ජාසවාපි චිත්තං විමුච්චතී’’ති ‘‘ඛීණා ජාතී’’තිආදීනි වදතා භගවතා චතුත්ථමග්ගො නිද්දිට්ඨො, තස්මා යං හෙට්ඨා අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘සො ච උපරි චතුත්ථමග්ගස්සෙව නිද්දිට්ඨත්තා යුජ්ජතී’’ති, තං සුවුත්තමෙවාති දට්ඨබ්බං.

තස්ස චොදනත්ථායාති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස භගවා අත්තනො චොදනත්ථාය ‘‘පුච්ඡ මං ත්වං බ්‍රාහ්මණ යදෙත්ථ තයා මනසාභිසමීහිත’’න්ති චොදනාය, ඔකාසදානත්ථායාති අධිප්පායො. දෙසනාසන්නිස්සයො බ්‍රාහ්මණස්ස තථාරූපො එත්ථ අජ්ඣාසයොපි නත්ථීති යථාවුත්තඅනුසන්ධිත්තයවිනිමුත්තත්තා ‘‘පාටියෙක්කං අනුසන්ධිං ආහා’’ති වුත්තං. චිත්තගතත්තා අබ්භන්තරෙන. කිලෙසවුට්ඨානසිනානෙනාති කිලෙසමලපවාහනෙන රාගපරිළාහාදිවූපසමකරෙන ච අට්ඨඞ්ගිකඅරියමග්ගසලිලසිනානෙන.

79. ධම්මසභාමණ්ඩපං තාවදෙව උපගතත්තා බාහුකා නදිතො ආගතං විය මඤ්ඤමානො. අරියඵලමද්දනචුණ්ණාදයො තෙලසිනෙහස්ස විවෙචනෙන. ලූඛභාවො ලොකං, තං එතිස්සා අත්ථීති ලොකාති සම්මතා. ලොක්ඛසම්මතග්ගහණෙන ‘‘තථා සා නදී ලොකෙ පාකටා’’ති එවං පවත්තං අත්තනො මිච්ඡාගාහං දීපෙති. තෙනාහ ‘‘විසුද්ධභාවං දෙතීති එවං සම්මතා’’ති. පාපපවාහනෙන සම්පරායිකාදිසම්පත්තිආවහතො ලොකස්ස හිතා ලොක්‍යා. ලොක්‍යාති සම්මතාති සබ්බං පුරිමසදිසං. තෙනාහ ‘‘සෙට්ඨං ලොකං ගමයතීති එවං සම්මතා’’ති. පුඤ්ඤසම්මතාති පුජ්ජභවඵලනිබ්බත්තනෙන සත්තානං පුනනෙන විසොධනෙන පුඤ්ඤාති සම්මතා. තදත්ථදීපනත්ථමෙවාති තස්සා පුබ්බෙ ආගතදෙසනාය අත්ථදීපනත්ථමෙව. වුත්තස්සෙවත්ථස්ස පුන දීපනං කිමත්ථියන්ති ආහ ‘‘ගාථාරුචිකාන’’න්ති. චුණ්ණිකවචනං අසම්භාවෙන්තා තථා ච වුත්තෙ අත්ථමබුජ්ඣනකා පජ්ජවචනං සම්භාවෙන්තා තථා ච වුත්තෙ බුජ්ඣනකා ගාථාරුචිකා. විසෙසත්ථදීපනත්ථන්ති විසිට්ඨදීපනත්ථං, පුරිමදෙසනාය අඤ්ඤදීපනත්ථන්ති අත්ථො.

‘‘ගච්ඡති පන භවං ගොතමො බාහුකං නදිං සිනායිතු’’න්ති (ම. නි. 1.78) හෙට්ඨා වුත්තත්තා බාහුකන්ති ඉදමෙව එත්ථ තදත්ථදීපකං. සෙසානි අධිකක්කාදිවචනානි තතො විසිට්ඨස්ස අත්ථස්ස බොධනතො විසෙසත්ථදීපකානි. කස්මා පනෙත්ථ භගවතා බ්‍රාහ්මණෙන අවුත්තානි අධිකක්කාදීනි ගහිතානීති ආහ ‘‘යථෙව හී’’තිආදි. කක්කන්ති න්හානපිණ්ඩං අධිප්පෙතං, න්හායිත්වා අධිකං කක්කං එත්ථ ගණ්හන්තීති අධිකක්කං. තෙනාහ ‘‘න්හානසම්භාරවසෙනා’’තිආදි. මණ්ඩලවාපිසණ්ඨානන්ති වට්ටපොක්ඛරණීසණ්ඨානං. නදියොති විසුං නදියො, න අධිකක්කාදීනි විය තිත්ථමත්තං.

තීහි පදෙහීති සුන්දරිකාපයාගබාහුකාපදෙහි. චත්තාරීති අධිකක්කාදීනි චත්තාරි. වුත්තානෙව හොන්තීති ලොකසම්මතාලක්ඛණෙන එකලක්ඛණතා බ්‍රාහ්මණස්ස අධිප්පායෙන, පරමත්ථතො පන පාපපවාහලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. කිඤ්චි පාපසුද්ධිං න කරොන්තියෙව. න හි නං සොධයෙති නං පුග්ගලං න සොධයෙ. වෙරකිබ්බිසභාවං අප්පත්තා නාම කම්මපථභාවං අප්පත්තා. තෙනාහ ‘‘ඛුද්දකෙහී’’ති.

පටිහනන්තොති අයුත්තභාවදස්සනෙන තං දිට්ඨිං පටිබාහන්තො. තත්ථායං පටිබාහනවිධි යථා යං කිඤ්චි උදකොරොහනං න පාපපවාහනං, එවං යො කොචි නක්ඛත්තයොගො පාපහෙතූනං පටිපක්ඛාභාවතො. යඤ්හි විනාසෙති, සො තස්ස පටිපක්ඛො. යථා ආලොකො අන්ධකාරස්ස විජ්ජා ච අවිජ්ජාය, න එවං උදකොරොහනං නක්ඛත්තයොගො වා පාපහෙතූනං ලොභාදීනං පටිපක්ඛො, තස්මා නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං ‘‘න උදකොරොහනාදි පාපපවාහන’’න්ති. නිච්චං ඵග්ගුනීනක්ඛත්තන්ති සුද්ධසීලාදිකස්ස සබ්බකාලං මඞ්ගලදිවසො එවාති අධිප්පායො. ඉතරොති සීලාදිවසෙන අසුද්ධො. නිච්චමෙව උපොසථො අරියුපොසථෙන උපවුත්ථභාවතො. සුද්ධස්සාති පරිසුද්ධමනොසමාචාරස්ස. සුචිකම්මස්සාති පරිසුද්ධකායවචීසමාචාරස්ස. තෙනාහ ‘‘නික්කිලෙසතායා’’තිආදි. කුසලූපසඤ්හිතන්ති අනවජ්ජභාවූපගතං. වතසමාදානන්ති ධුතධම්මසමාදානාදි සම්පන්නමෙව හොති, නාස්ස විපත්ති අත්ථීති අත්ථො. මම සාසනෙයෙව සිනාහි, යදි අච්චන්තමෙව සුද්ධිං ඉච්ඡසීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘සචෙ’’තිආදි. ඛෙමතන්ති ඛෙමභාවං. යථා සබ්බභූතානි තපවසෙන ඛෙමප්පත්තානි අභයප්පත්තානි හොන්ති, එවං කරොහීති තං හෙට්ඨා දස්සිතං මෙත්තාදිභාවනං බ්‍රාහ්මණස්ස සඞ්ඛෙපෙන උපදිසන්තෙනස්ස එකච්චසමාධිසම්පදා තදවිනාභාවිනී පඤ්ඤාසම්පදා ච දස්සිතාති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘මනොද්වාරසුද්ධි දස්සිතා’’ති.

තස්ස පන සම්පදාද්වයස්ස නිස්සයභූතං සීලසම්පදං දස්සෙතුං ‘‘සචෙ මුසා න භණසී’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ ච යථා ‘‘සචෙ මුසා න භණසී’’තිආදිනා මුසාවාද-පාණාතිපාත-අදින්නාදාන-පටිවිරතිවචනෙන අවසෙසකායවචීදුච්චරිතවිරතීපි වුත්තා එව හොති ලක්ඛණහාරනයෙන, එවං ‘‘සද්දහානො අමච්ඡරී’’ති සද්ධාදිධනසම්පදානියොජනෙනෙව අවසෙසඅරියධනසම්පදානියොජනම්පි සිද්ධමෙව හොතීති සද්ධාදයො විමුත්තිපරිපාචනීයධම්මා බ්‍රාහ්මණස්ස පකාසිතා එවාති වෙදිතබ්බා. තෙනෙවාහ ‘‘ඉමාය එව පටිපත්තියා කිලෙසසුද්ධී’’ති. ගයා සම්මතතරා බාහුකාදීහිපීති අධිප්පායො.

80. එකොති අසහායො, එසා පනස්ස අසහායතා එකීභාවෙනාති. න හිස්ස තාව තණ්හාදුතියතා විගතා. තෙනෙවාහ ‘‘න චිරස්සෙවා’’තිආදි. එකග්ගහණෙනෙව කායෙන වූපකට්ඨතා වුත්තාති ආහ ‘‘වුපකට්ඨො චිත්තවිවෙකෙනා’’ති. තෙන ‘‘දිවා චඞ්කමෙන නිසජ්ජායා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.423; 3.75; විභ. 519; මහානි. 161) ආගතං ජාගරියානුයොගමාහ. තථාභූතස්ස චස්ස එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තෙ තයො භවෙ පස්සතො යථා පමාදස්ස ලෙසොපි නාහොසි, එවං කම්මට්ඨානං බ්‍රූහෙන්තො සම්මදෙව පදහති. කත්ථචි සඞ්ඛාරගතෙ අනපෙක්ඛචිත්තො නිබ්බානාධිමුත්තො එව විහාසීති දස්සෙතුං ‘‘අප්පමත්තො’’තිආදි වුත්තං. ඛීණා ජාතීතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

වත්ථසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.