8. සල්ලෙඛසුත්තවණ්ණනා

81. ‘‘චුන්දො’’ති තස්ස මහාථෙරස්ස නාමං, පූජාවසෙන පන මහාචුන්දොති වුච්චති යථා ‘‘මහාමොග්ගල්ලානො’’ති. අත්තනො වා චුන්දං නාම භාගිනෙය්‍යත්ථෙරං උපාදාය ආයස්මතො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස භාතා අයං මහාථෙරො ‘‘මහාචුන්දො’’ති පඤ්ඤායිත්ථ යථා ‘‘මහාපන්ථකො’’ති. සායන්හසමයන්ති භුම්මත්ථෙ එකං උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘සායන්හකාලෙ’’ති. න හෙත්ථ අච්චන්ත සංයොගො සම්භවතීති. සත්තසඞ්ඛාරෙහීති සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකඋපාසකාදිසත්තෙහි චෙව රූපාරම්මණාදිසඞ්ඛාරෙහි ච. පටිනිවත්තිත්වාති අපසක්කිත්වා. නිලීයනන්ති විවෙචනං කායචිත්තෙහි තතො විවිත්තතා. එකීභාවොති හි කායවිවෙකමාහ, පවිවෙකොති චිත්තවිවෙකං. තතො වුට්ඨිතොති තතො දුවිධවිවෙකතො භවඞ්ගුප්පත්තියා, සබ්‍රහ්මචාරීහි සමාගමෙන ච අපෙතො. අභිවාදාපෙත්වාති අභිවාදං කාරෙත්වා. එවන්ති යථාවුත්තඅභිවාදවසෙන. පග්ගය්හාති උන්නාමෙත්වා. අනුපච්ඡින්නභවමූලානං තාව එවං අභිවාදො හොතු, උච්ඡින්නභවමූලානං කිමත්ථියොති ආහ ‘‘එතං ආචිණ්ණං තථාගතාන’’න්ති. තෙන න තථාගතා සම්පරායිකංයෙව සත්තානං සුඛං ආසීසන්ති, අථ ඛො දිට්ඨධම්මිකම්පීති දට්ඨබ්බං. කස්මා එවං තථාගතා අභිවදන්තීති තත්ථ කාරණමාහ ‘‘සුඛකාමා හී’’තිආදි. පුථුකායාති බහූ සත්තකායා. යක්ඛාති දෙවා. තෙ හි පූජනීයතාය ‘‘යක්ඛා’’ති වුච්චන්ති. අභිවදන්තීති ආසීසිතමෙවත්ථං ඤාණකරුණාහි අභිමුඛං කත්වා වදන්ති.

යාති අනියමතො ගහිතා නියමතො දස්සෙන්තො ‘‘ඉමා’’ති ආහ. ඉමාති ච ආසන්නපච්චක්ඛවචනන්ති ආහ ‘‘අභිමුඛං කරොන්තොවියා’’ති, තං තං දිට්ඨිගතිකං චිත්තගතං සම්මුඛා විය කරොන්තොති අත්ථො. දිට්ඨියොති පුරිමපදලොපෙන පාළියං වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨියො’’ති ආහ. සත්තෙසු දිට්ඨිගතචිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජමානා, සත්තෙසු වා විසයභූතෙසු ආරබ්භ උප්පජ්ජමානා ‘‘සත්තෙසු පාතුභවන්තී’’ති වුත්තා. අත්තවාදෙනාති අත්තානං ආරබ්භ පවත්තෙන වචනෙන. පටිසංයුත්තාති ‘‘අත්ථි අත්තා’’ති ගාහෙ ගාහණෙ ච විසයභාවෙන පටිසංයුත්තා. දිට්ඨිගතිකෙන දිට්ඨිං ගාහන්තෙහි ගහණෙ ගාහාපණෙ ච දිට්ඨි දිට්ඨිවාදස්ස විසයොති තෙන පටිසංයුත්තා නාම හොති. ‘‘අත්ථි අත්තා’’ති එවං පවත්තා දිට්ඨි ඉධ අත්තවාදපටිසංයුත්තා, න තස්සා විසයභූතො අත්තා. සා ච විසයභාවතො තථාපවත්තෙන වාදෙන පටිසංයුත්තා. ලොකවාදප්පටිසංයුත්තාති එත්ථාපි එසෙව නයො. වීසති භවන්ති තතො පරං අත්තවාදවත්ථුනො අභාවා. පඤ්චපි හි උපාදානක්ඛන්ධෙ පච්චෙකං ‘‘අත්තා’’ති තෙ ච අත්තනො නිස්සයභාවෙන ගණ්හතො එතාසං දිට්ඨීනං සම්භවො, තබ්බිනිමුත්තො පනායං විසයො අත්තග්ගහණාකාරො ච නත්ථීති. සස්සතො අත්තා ච ලොකො චාති රූපාදීසු අඤ්ඤතරං ‘‘අත්තා’’ති, ‘‘ලොකො’’ති වා ගහෙත්වා තං සස්සතො සබ්බකාලභාවී නිච්චො ධුවොති. යථාහ ‘‘රූපී අත්තා චෙව ලොකො ච සස්සතො චාති අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙතී’’තිආදි. සස්සතොතිආදීසු පඨමො සස්සතවාදවසෙන අත්තග්ගාහො, දුතියො උච්ඡෙදවාදවසෙන, තතියො එකච්චසස්සතවාදවසෙන, චතුත්ථො තක්කීවාදවසෙන පවත්තො, අමරාවික්ඛෙපවසෙන වා පවත්තො අත්තග්ගාහො. අන්තවාති අත්තනො පරිච්ඡෙදතාවසෙන. අනන්තවාති අපරිච්ඡෙදතාවසෙන. අන්තවා ච අනන්තවා චාති තදුභයවසෙන, ඉතරො තක්කීවාදවසෙන පවත්තො අත්තග්ගාහො. එවං පවත්තත්තා අට්ඨ හොන්තීති යොජනා.

ආදිමෙවාති ආදිමනසිකාරමෙව. තං පන සරූපතො දස්සෙන්තො ‘‘විපස්සනාමිස්සකපඨමමනසිකාරමෙවා’’ති ආහ. අප්පත්වාපි සොතාපත්තිමග්ගන්ති ඉමිනා අවධාරණෙන නිවත්තිතං දස්සෙති. නාමරූපපරිච්ඡෙදතො පභුති යාව උදයබ්බයදස්සනං, අයං ඉධ ආදිමනසිකාරොති අධිප්පෙතො පඤ්ඤාභාවනාය ආරම්භභාවතො. උදයබ්බයානුපස්සනාසහිතතාය චස්ස විපස්සනාමිස්සකතා වචනං. එවන්ති ඉමස්ස අත්ථවචනං ‘‘එත්තකෙනෙවඋපායෙනා’’ති, යථාවුත්තආදිමනසිකාරෙනාති අත්ථො. එතාසන්ති යථාවුත්තානං අත්තවාදලොකවාදපටිසංයුත්තානං දිට්ඨීනං. කාමඤ්ච තාසං තෙන තදඞ්ගවසෙන පහානං හොතියෙව, තං පන නාධිප්පෙතං, තස්මා සමුච්ඡෙදවසෙන පහානං පටිනිස්සග්ගො ච හොතීති පුච්ඡති. සබ්බසො සමුච්ඡින්නසංයොජනතාය අනධිමානිකොපි සමානො. ‘‘අරියධම්මො අධිගතො’’ති මානො අධිමානො, සො යෙසං අත්ථි තෙ අධිමානිකා, තෙසං උදයබ්බයඤාණාධිගමෙන අධිමානුප්පත්ති තදවසානො ච මනසිකාරොති අධිප්පෙතො. තෙන දිට්ඨීනං පහානං න හොතීති කථාපනත්ථං අයං පුච්ඡාති ආහ ‘‘අධිමානප්පහානත්ථං පුච්ඡතී’’ති. ‘‘ආදිමෙව නු ඛො…පෙ… පටිනිස්සග්ගො හොතී’’ති අනභිසමෙතාවී විය වදන්තො අධිමානෙ ඨිතො විය හොතීති ආහ ‘‘අධිමානිකො විය හුත්වා’’ති. සොති ථෙරො. තෙසං අත්ථායාති තෙසං අත්තනො අන්තෙවාසිකානං භගවතා එතස්ස මිච්ඡාගාහස්ස විවෙචනත්ථාය. ථෙරො කිර ධම්මසෙනාපති විය සද්ධිං අත්තනො අන්තෙවාසිකෙහි භගවන්තං උපසඞ්කමි.

82. යත්ථාති විසයෙ භුම්මං. දිට්ඨීනඤ්හි ආරම්මණනිදස්සනමෙතන්ති. යස්මා දිට්ඨීනං අනුසයනභූමිපි සමුදාචරණට්ඨානම්පි ඛන්ධා එව, තස්මා ආහ ‘‘යත්ථ චෙතා දිට්ඨියො උප්පජ්ජන්තී තිආදි පඤ්චක්ඛන්ධෙ සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. රූපං අභිනිවිස්සාති ‘‘ඉදං රූපං මම අත්තා’’ති දිට්ඨාභිනිවෙසවසෙන අභිනිවිසිත්වා ආරබ්භ. අභිනිවිසමානා එව හි දිට්ඨි නං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජති. ‘‘සො අත්තා’’තිආදීසු යදිදං චක්ඛාදිසඞ්ගහං රූපං, සහබුද්ධිනිබන්ධනතාය සො මෙ අත්තා, සුඛාසුඛං එත්ථ ලොකියතීති සො ලොකො. ‘‘සොඑවාහං පෙච්ච පරලොකෙ භවිස්සාමීති තථාභාවෙන නිච්චො, ථිරභාවෙන ධුවො, සබ්බදාභාවිතාය සස්සතො, නිබ්බිකාරතාය අවිපරිණාමධම්මොති අත්ථො. යදි පඤ්චක්ඛන්ධෙ සන්ධාය වුත්තං, කථමෙකවචනන්ති ආහ ‘‘ආරම්මණවසෙනා’’තිආදි. නානා කරීයති එතෙනාති නානාකරණං, විසෙසො. ජාතිවසෙනාති උප්පත්තිවසෙන. යෙ හි අනිබ්බත්තපුබ්බා සමානාවත්ථා, තෙ උප්පාදසඞ්ඛාතවිකාරසමඞ්ගිතාය උප්පජ්ජන්තීති සමඤ්ඤං ලභන්ති. තෙනාහ ‘‘ජාතිවසෙනා’’තිආදි. පුනප්පුනං ආසෙවිතාති අනාදිමති සංසාරෙ අපරාපරුප්පත්තියා ලද්ධාසෙවනා. එතෙන කිලෙසානං භාවනට්ඨෙන අනුසයත්ථං විසෙසෙති. ථාමගතාති ථාමභාවං උපගතා. එතෙන අනුසයෙ සභාවතො දස්සෙති. ථාමගමනන්ති ච කාමරාගාදීනං අනඤ්ඤසාධාරණො සභාවො. තථා හි වුත්තං ‘‘ථාමගතො අනුසයෙ පජහතී’’ති (පටි. ම. 3.21). අප්පටිවිනීතාති සමුච්ඡෙදවිනයවසෙන න පටිවිනීතා. අප්පහීනා හි ථාමගතා කිලෙසා අනුසෙන්තීති වුච්චන්ති. එතෙන තෙසං කාරණලාභෙ සති උප්පජ්ජනාරහතං දස්සෙති. සමුදාචරන්තීති අභිභවන්ති. එතෙන තෙසං වීතික්කමප්පත්තතං දස්සෙති. උප්පජ්ජන්තීති පන ඉමිනාව පරියුට්ඨානාවත්ථා දස්සිතා.

තං පඤ්චක්ඛන්ධප්පභෙදං ආරම්මණන්ති යං තං ‘‘යත්ථ චෙතා දිට්ඨියො උප්පජ්ජන්තී’’තිආදිනා වුත්තං රූපුපාදානක්ඛන්ධාදිපඤ්චක්ඛන්ධපභෙදං දිට්ඨීනං ආරම්මණං. එතං මය්හං න හොතීති එතං ඛන්ධපඤ්චකං මය්හං සන්තකං න හොති මම කිඤ්චනපලිබොධභාවෙන ගහෙතබ්බතාය අභාවතො. තෙනස්ස පරමත්ථතො තණ්හාවත්ථුභාවං පටික්ඛිපති තාවකාලිකාදිභාවතො. අහම්පි එසො න අස්මීති එසො පඤ්චක්ඛන්ධපභෙදො අහම්පි න අස්මි, අහන්ති සො ගහෙතබ්බො න හොතීති අත්ථො. එතෙනස්ස මානවත්ථුභාවං පටික්ඛිපති අනිච්චදුක්ඛජෙගුච්ඡාදිභාවතො. එසො මෙ අත්තාපි න හොති අත්තසභාවස්ස තත්ථ අභාවතො මමඤ්චස්ස කිඤ්චනපලිබොධභාවෙන ගහෙතබ්බතාය අභාවතො.

තණ්හාව මමන්ති ගණ්හාති එතෙනාති තණ්හාගාහො. තං ගණ්හන්තොති තං උප්පාදෙන්තො. තෙනාහ ‘‘තණ්හාපපඤ්චං ගණ්හාතී’’ති. පපඤ්චෙති සන්තානං විත්ථාරෙන්තො සත්තෙ සංසාරෙ චිරායතීති පපඤ්චො. යථා වුත්තපභෙදන්ති අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතපභෙදං. තණ්හාපපඤ්චං පටික්ඛිපති ඛන්ධපඤ්චකස්ස තණ්හාවත්ථුකාභාවවිභාවනෙනාති අධිප්පායො. පරතො පදද්වයෙපි එසෙව නයො. දිට්ඨෙකට්ඨාති දිට්ඨියා පහානෙකට්ඨා. තෙන තෙසං පඨමමග්ගවජ්ඣතං දස්සෙති. සහජෙකට්ඨා පන දිට්ඨියා තණ්හා එව, න මානො, සා ච ඛො අපායගමනීයා. යථා අත්ථීති යෙන අනිච්චදුක්ඛාසුභානත්තාකාරෙන අත්ථි, තථා පස්සන්තො යථාභූතං පස්සති නාම. තෙනාහ ‘‘ඛන්ධපඤ්චකඤ්හී’’තිආදි. එතෙනෙව ආකාරෙනාති රුප්පනාදිඅනිච්චාදිආකාරෙනෙව. ගය්හමානම්පි අප්පහීනවිපල්ලාසෙහි. තෙනාකාරෙනාති ‘‘එතං මම’’න්තිආදිආකාරෙන. නෙවත්ථි යථාභූතදස්සනවිපල්ලාසානං තදභාවතො. සුට්ඨු පස්සන්තස්සාති යථා පුන තථා න පස්සිතබ්බං, එවං සුට්ඨු සාතිසයං පස්සන්තස්ස.

න ආදිමනසිකාරෙනෙව දිට්ඨිප්පහානං හොති, අධිමානිකානං පන අධිමානමත්තමෙතං දස්සනං. මග්ගෙනෙව තං හොතීති ඉමමත්ථං විභාවෙන්තො ‘‘සොතාපත්තිමග්ගෙන දිට්ඨිප්පහානං දස්සෙත්වා’’ති ආහ. විභජන්තොති අධිමානිකානං ඣානානි අසල්ලෙඛභාවෙන විභජන්තො. බාලපුථුජ්ජනානං නෙව උප්පජ්ජති අකාරකභාවතො. න අරියසාවකානං පහීනාධිමානපච්චයත්තා. න අට්ඨානනියොජකො සප්පායකම්මට්ඨානෙයෙව නියොජනතො.

ථෙරො ‘‘යදත්ථං සඞ්ඝො පක්කොසති, සො අත්ථො තත්ථ වාසීනං ආගතාගතානං ඉධ ඉජ්ඣතී’’ති තං උදික්ඛන්තො සඞ්ඝෙන යාවතතියං පහිතොපි න ගතො න අගාරවෙන. තෙනාහ ‘‘කිමෙත’’න්තිආදි. පණ්ඩිතො හි තත්ථ අත්තනො කිච්චමෙව කරොතීති අඤ්ඤතරං වුඩ්ඪපබ්බජිතං පාහෙසි. කිමෙතන්ති සඞ්ඝස්ස ආණාය අකරණං නාම කිමෙතන්ති කරණෙ ආදරං දීපෙන්තො එවමාහ. සට්ඨිවස්සාතීතොති අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤී එව සට්ඨිවස්සාතීතො. යස්මා පෙසලා පෙසලෙහි සද්ධිං සංසන්දන්ති සමානාධිමුත්තිතාය, තස්මා ථෙරො ‘‘සාධාවුසො’’ති වත්වා හත්ථිමාපනාදිං සබ්බං අකාසි.

තාදිසොවාති අනන්තරං වුත්තත්ථෙරසදිසොව අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤී එව සට්ඨිවස්සාතීතොති අත්ථො. පදුමගුම්බන්ති කමලසණ්ඩං. පාසාදං පාවිසි විස්සට්ඨං ඔලොකනෙනස්ස පුථුජ්ජනභාවො අත්තනාව පඤ්ඤායිස්සතීති. තිස්සමහාවිහාරෙ කිර ථෙරා භික්ඛූ තදා ‘‘සකචිත්තං පසීදතී’’ති වචනං පූජෙන්තා කාලස්සෙව චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා එත්තකාරම්මණමෙව බුද්ධාරම්මණපීතිං උප්පාදෙත්වා දිවසෙ දිවසෙ තථා කරොන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘තස්මිඤ්ච සමයෙ’’තිආදි. ‘‘ධම්මදින්න, ඉධ පත්තචීවරං ඨපෙතී’’ති වත්තාපි පටිසන්ථාරවසෙන කිඤ්චි පුච්ඡිතාපි නාහොසි. ගුණං ජානාතීති නිමුජ්ජනාදීසු විවරදානාදිනා ගුණං ජානාති විය. තුම්හෙ පන න ජානිත්ථ ආගන්තුකවත්තස්සපි අකරණතො. සත්ථුආණාවිලඞ්ඝිනී කීදිසී සා සඞ්ඝස්ස කතිකා? කතිකා ච නාම සික්ඛාපදාවිරොධෙන අනුවත්තෙතබ්බා, එත්තකම්පි අජානන්තෙහි මෙ සංවාසො නත්ථීති ආකාසෙ අබ්භුක්කමි.

යං තස්ස එවමස්ස සල්ලෙඛෙන විහරාමීති යො ‘‘පඨමජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරෙය්‍යා’’ති වුත්තො, තස්ස භික්ඛුනො යං ‘‘පඨමජ්ඣානසඞ්ඛාතං පටිපත්තිවිධානං කිලෙසෙ සල්ලෙඛති, තෙන සල්ලෙඛෙන අහං විහරාමී’’ති අධිමානවසෙන එවමස්ස එවං භවෙය්‍ය ඨානමෙතං විජ්ජතීති එවමෙත්ථ සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. තං න යුජ්ජතීති තං අධිමානිකස්ස ‘‘යථාවිභඞ්ගං පඨමජ්ඣානං සල්ලෙඛො’’ති පරිවිතක්කිතං න යුජ්ජති යුත්තං න හොති. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. තත්ථ සම්මා සබ්බසො ච කිලෙසෙ ලිඛතීති සල්ලෙඛො, අරියමග්ගො. තදුපායවිපස්සනා සල්ලෙඛපටිපදා. යං පන ඣානං විපස්සනාපාදකං, තම්පි ඣානං පරියායෙන මග්ගපාදකං හොතියෙව. තෙනාහ ‘‘අවිපස්සනාපාදකත්තා’’තිආදි.

ඣානධම්මවසෙනාති විතක්කාදිපඤ්චකජ්ඣානධම්මවසෙන. චිත්තුප්පාදවසෙන අනෙකවාරං පවත්තමානම්පි ඣානං එකාවජ්ජනතාය එකවීථිපරියාපන්නත්තා එකා සමාපත්ති එවාති ‘‘පුනප්පුනං සමාපත්තිවසෙනා’’ති වුත්තං. චත්තාරි අරූපජ්ඣානානි යථාසකං එකෙකස්මිංයෙව ආරම්මණෙ පවත්තන්තීති ආහ ‘‘ආරම්මණභෙදාභාවතො’’ති. පුරිමකාරණද්වයවසෙනෙවාති ‘‘ඣානධම්මවසෙන, පුනප්පුනං සමාපත්තිවසෙනා’’ති පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරකාරණද්වයවසෙනෙව.

තෙසං අරූපජ්ඣානානං කිලෙසපරිළාහාභාවෙන නිබ්බුතානි අඞ්ගානි, භාවනාවිසෙසවසෙන සුඛුමානි ආරම්මණානි. තස්මා තානීති තෙසං වසෙන තානි ඣානානි සන්තානි, තස්මා ‘‘සන්තා එතෙ විහාරා’’ති වුත්තං. තෙසං චතුන්නම්පීති චතුන්නම්පි තෙසං අරූපජ්ඣානානං.

83. සොති අධිමානිකො භික්ඛු, අඤ්ඤො වා ඉතො බාහිරකො තාපසපරිබ්බාජකාදිකො න හි සම්මසති. තත්ථ අධිමානිකො අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤිතාය න සම්මසති, ඉතරො අවිසයතාය. යත්ථාති යස්මිං සල්ලෙඛවත්ථුස්මිං, අවිහිංසකතාදීහි චතුචත්තාලීසාය ආකාරෙහි.

අට්ඨ සමාපත්තියො නාම කිලෙසානං වික්ඛම්භනවසෙන පවත්තා උත්තරුත්තරි සන්තපණීතා ධම්මා, න තථා ලොකියා අවිහිංසාදයො. තත්ථ කථං අවිහිංසාදයො එව සල්ලෙඛභාවෙන වුත්තා, න ඉතරාති ඉමමත්ථං විභාවෙන්තො චොදකො ‘‘කස්මා පනා’’තිආදිමාහ. ඉතරො කාමං සමාපත්තියො සන්තපණීතසභාවා, වට්ටපාදකතාය පන කිලෙසානං සල්ලෙඛපටිපදා න හොන්ති, අවිහිංසාදයො පන විවට්ටපාදකා සල්ලෙඛපටිපදාති ඉමමත්ථං විභාවෙන්තො ‘‘ලොකුත්තරපාදකත්තා’’තිආදිමාහ. ඉමිනායෙව අට්ඨසමාපත්තීහි අවිහිංසාදීනං විසෙසදීපකෙන සුත්තෙන යථා මහප්ඵලතරං හොති, තං පකාරජාතං වෙදිතබ්බං. ඉදඤ්හි දක්ඛිණෙය්‍යතරතාය දක්ඛිණාය මහප්ඵලතරතං සන්ධාය වුත්තන්ති සම්බන්ධො. නනු තත්ථ ‘‘සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො’’ති ආගතං, න ‘‘සරණගතො’’ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘සරණගමනතො පට්ඨායා’’තිආදි. වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨකථායං (ම. නි. අට්ඨ. 3.379) ‘‘හෙට්ඨිමකොටියා තිසරණං ගතො උපාසකොපි සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො නාමා’’ති. යො හි වට්ටදුක්ඛං සමතික්කමිතුකාමො පසන්නචිත්තො රතනත්තයං සරණං ගච්ඡති, තස්ස තං අධිසීලාදීනං උපනිස්සයො හුත්වා අනුක්කමෙන දස්සනමග්ගාධිගමාය සංවත්තෙය්‍යාති.

විහිංසාදිවත්ථුන්ති යදෙතං විහිංසාදීනං වත්ථුං වදාම, ඉමස්මිං විහිංසාදිවත්ථුස්මිං. අන්තමිච්ඡාදිට්ඨිඤ්ච මිච්ඡත්තානං ආදිමිච්ඡාදිට්ඨිඤ්චාති ඉදං දෙසනාක්කමං සන්ධාය වුත්තං. මිස්සෙත්වාති මිච්ඡාදිට්ඨිභාවසාමඤ්ඤෙන එකජ්ඣං කත්වා. තථාති ඉමිනා යථා කම්මපථමිච්ඡත්තානං අන්තෙ ආදිම්හි ච වුත්තමිච්ඡාදිට්ඨිං මිස්සෙත්වා එකජ්ඣං වුත්තං, තථා තෙසං අන්තෙ වුත්තසම්මාදිට්ඨීති ඉමමත්ථං උපසංහරති.

පාණන්ති වොහාරතො සත්තං, පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං. අතිපාතෙන්ති සරසෙනෙව පතනසභාවං අතිච්ච අන්තරා එව පාතෙන්ති, අතික්කම්ම වා සත්ථාදීහි අභිභවිත්වා පාතෙන්ති. අදින්නන්ති පරසන්තකං. ආදියන්තීති ගණ්හන්ති. සල්ලෙඛතීති සමං ලෙඛති, පජහතීති අත්ථො. කම්මපථකථා එසාති ‘‘අත්ථභඤ්ජනක’’න්ති වුත්තං. පියසුඤ්ඤකරණතො පිසුණා, පිසති පරෙ සත්තෙ හිංසතීති වා පිසුණා. ඵරුසාති ලූඛා, නිට්ඨුරාති අත්ථො. නිරත්ථකන්ති අත්ථරහිතං අත්තනො පරෙසඤ්ච හිතවිනිමුත්තං. මිච්ඡාති විපරීතා නිච්චාදිවසෙන පවත්තියා. පාපිකාති ලාමිකා. එකන්තාකුසලතාය විඤ්ඤූහි බුද්ධාදීහි ගරහිතා. නත්ථි දින්නන්ති ආදිවත්ථුකායාති දසවත්ථුකමිච්ඡාදිට්ඨිමාහ. නත්ථිකභාවාභිනිවෙසනවසෙන කම්මපථප්පත්තියෙවස්සා කම්මපථපරියාපන්නතා. ‘‘රූපං අත්තා’’’තිආදිනයප්පවත්තා අත්තදිට්ඨි මග්ගන්තරායකරත්තා අනිය්‍යානිකදිට්ඨි. අනිය්‍යානිකත්තා එව හිස්සා මිච්ඡත්තපරියාපන්නතා. සම්මාති අවිපරීතා, තතො එව සොභනා සුන්දරා, බුද්ධාදීහි පසත්ථත්තා විඤ්ඤුප්පසත්ථා. සෙසමෙත්ථ මිච්ඡාදිට්ඨියං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

අසුභාදීසු සුභාදිආකාරග්ගහණතො අයාථාවඅනිය්‍යානිකා අයොනිසො උප්පත්තියා. අකුසලාති අයාථාවාඅනිය්‍යානිකා අකුසලා සඞ්කප්පා. එස නයොති ඉමිනා ‘‘අයාථාවා අනිය්‍යානිකා අකුසලා වාචා’’තිආදිනා තත්ථ තත්ථ අයාථාවාදිඅත්ථං අතිදිසති. වාචාති චෙතනා අධිප්පෙතා, තථා කම්මන්තාජීවාසති ච. යෙභුය්‍යෙන අතීතානුස්සරණවසෙන පවත්තිතො ‘‘අතීතං චින්තයතො’’ති වුත්තං. තථා හි ලොකෙ එවං වදන්ති ‘‘යං මෙ පහූතං ධනං අහොසි, තං පමාදවසෙන පන බහුං ඛීණ’’න්ති. සතිපතිරූපකෙනාති ‘‘චිරකතම්පි චිරභාසිතම්පි සරිතා’’ති එවං වුත්තසතුප්පත්තිපතිරූපකෙන. උප්පත්තින්ති චිත්තුප්පත්තිං. තථාපවත්තචිත්තුප්පාදො හි මිච්ඡාසති. සා පන කොධවසෙන වා ‘‘අක්කොච්ඡි මං අවධි ම’’න්තිආදිනා (ධ. ප. 3) උපනය්හන්තස්ස, රාගවසෙන වා ‘‘යානිස්ස තානි පුබ්බෙ මාතුගාමෙන සද්ධිං හසිතලපිතකීළිතානි අනුස්සරතී’’ති (අ. නි. 7.50) වුත්තනයෙන සුභතො අනුස්සරන්තස්ස, දිට්ඨිවසෙන වා ‘‘සො ඛො පන මෙ අත්තො නිච්චො ධුවො’’තිආදිනා මිච්ඡාඅභිනිවිසන්තස්සාති එවමාදිනා නයෙන පවත්තතීති වෙදිතබ්බා.

උපායචින්තාවසෙනාති ඛිප්පජාලකුමිනාදුහලාදිඋපකරණසංවිධානාදීසු යුත්තිචින්තනාදිවසෙන පාපං කත්වා විප්පටිසාරනිමිත්තං, ‘‘සුකතං මයා’’ති පාමොජ්ජනිමිත්තං කත්වා පච්චවෙක්ඛණාකාරෙන මොහො අඤ්ඤාණං. තත්ථ පන ‘‘අසිවෙ සිවා’’ති වොහාරො විය ඤාණවොහාරො. මිච්ඡාසභාවත්තා පන මිච්ඡාඤාණංත්වෙව වුච්චති. එකූනවීසතිභෙදං පච්චවෙක්ඛණඤාණං සම්මා පෙක්ඛිතත්තා සම්මාඤාණං වුච්චති, ඉතරං පන ඣානාදිපච්චවෙක්ඛණඤාණං සම්මාදිට්ඨියාව සඞ්ගය්හති. රූපාරූපසමාපත්තිලාභිතාමත්තෙන වට්ටතො අවිමුත්තායෙව සමානා ‘‘විමුත්තා මය’’න්ති එවංසඤ්ඤිනො. පකතිපුරිසන්තරඤාණසඞ්ඛාතායං, ගුණවියුත්තස්ස අත්තනො සකත්තනි අවට්ඨානසඞ්ඛාතායං, අත්තනො මහාබ්‍රහ්මුනා සලොකතා තස්ස සමීපතාසංයුජ්ජනසඞ්ඛාතායං වා අවිමුත්තියං විමුත්තිසඤ්ඤිනො. එකන්තාකුසලතාය හීනත්තා පාපිකා. අයාථාවතාය විපරීතා. යථාවුත්තෙනාති ‘‘අවිමුත්තායෙව සමානා’’ති වුත්තප්පකාරෙන. ‘‘මයමෙත්ථ සම්මාදිට්ඨි භවිස්සාමා’’තිආදීසු ඵලසම්මාදිට්ඨිආදීනිපි මග්ගසම්මාදිට්ඨිආදිපක්ඛිකානෙවාති අධිප්පායෙන ‘‘ඵලසම්පයුත්තානි…පෙ… වෙදිතබ්බා’’ති වුත්තං. සබ්බෙපි පන ඵලධම්මෙ විමුත්තික්ඛන්ධසඞ්ගහතො ‘‘විමුත්තී’’ති වුච්චමානෙ න කොචි විරොධො. එත්ථ සම්මාවිමුත්තිසඞ්ඛාතෙ සල්ලෙඛවත්ථුම්හි.

යදි නීවරණවසෙන වුත්තානි, තස්මා තීණෙව වුත්තානීති ආහ ‘‘අභිජ්ඣාලූ’’තිආදි. පරියුට්ඨානප්පත්තා ථිනමිද්ධපරියුට්ඨිතා. යස්ස ධම්මස්ස අත්ථිතාය උද්ධතා නාම හොන්ති, සො ධම්මො උද්ධච්චන්ති ආහ ‘‘උද්දච්චෙන සමන්නාගතාති උද්ධතා’’ති. විචිනන්තාති ධම්මොති වා අධම්මොති වා ආදිනා යං කිඤ්චි සභාවං විනිච්ඡිනන්තා. උපනාහනසීලාති පරස්ස අත්තනො චිත්තෙ අනුබන්ධනසීලා. ඉස්සන්තීති උසූයන්ති. සඨයන්තීති සඨා අඤ්ඤථා අත්තානං අඤ්ඤථා පවෙදනකා. තෙ පන යස්මා න යථාභූතවාදිනො, තස්මා ආහ ‘‘න සම්මා භාසන්තීති වුත්තං හොතී’’ති. වුත්තපච්චනීකනයෙනාති ‘‘න කොධනා අක්කොධනා’’තිආදිනා වුත්තඅත්ථපටිපක්ඛනයෙන.

දුක්ඛං වචො එතෙසු විප්පටිකූලග්ගාහිතාය විපච්චනීකගාහෙසූති දුබ්බචා. තෙ පන වචනක්ඛමා න හොන්තීති ආහ ‘‘වත්තුං දුක්ඛා’’තිආදි. හීනාචාරතාය දුක්ඛස්ස වා සම්පාපකතාය පාපකා. අසද්ධම්මවසෙනාති අසප්පුරිසධම්මවසෙන. අත්තනා විසෙසිතබ්බවසෙන කායවිඤ්ඤත්තිආදීනං කායකම්මද්වාරාදිභාවො විය අස්සද්ධියාදිඅසද්ධම්මසමන්නාගමෙනඅසතං අසප්පුරිසානං ධම්මානන්ති තානියෙව අස්සද්ධියාදීනි අසද්ධම්මා නාම, තෙසං වසෙනාහ ‘‘සද්ධා එතෙසං නත්ථී’’ති යථා තං ‘‘දුප්පඤ්ඤා’’ති. සුත්තගෙය්‍යාදි අප්පං සුතං එතෙසන්ති අප්පස්සුතා, සුතෙන අනුපපන්නා. නත්ථීති ගහෙතබ්බන්ති ඉමිනා අභාවත්ථො අයං අප්ප-සද්දො ‘‘අප්පඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සාන’’න්තිආදීසු (අ. නි. 10.11) වියාති දස්සෙති. සම්මාපටිපත්තියා අනාරම්භනතො කුච්ඡිතා ගාරය්හා සීදන්ති ඔසීදන්ති සංකිලෙසපක්ඛෙති කුසීතා ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා. අකුසලානං ධම්මානං පහානාය කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදාය ආරද්ධං පග්ගහිතං වීරියං එතෙසන්ති ආරද්ධවීරියා. අනුප්පාදනෙන මුට්ඨා නට්ඨා සති එතෙසන්ති මුට්ඨස්සතී. දුට්ඨාති දූසිතා. දුප්පඤ්ඤා නාම දූසිතභාවො පටිපක්ඛෙන විනාසිතභාවොති ආහ ‘‘නට්ඨපඤ්ඤාති වුත්තං හොතී’’ති. හෙට්ඨා සම්මාදිට්ඨිග්ගහණෙන කම්මස්සකතාපඤ්ඤාය මග්ගසම්මාදිට්ඨියා ච ගහිතත්තා සුබ්බචකල්‍යාණමිත්තතාපරිවාරාහි ඉධ සද්ධාදීහි විපස්සනාසම්භාරස්ස උද්ධටත්තා ච වුත්තං ‘‘ඉධ විපස්සනාපඤ්ඤා වෙදිතබ්බා’’ති. තෙනාහ ‘‘විපස්සනාසම්භාරො හී’’තිආදි. යුත්තිං අනපෙක්ඛිත්වාපි අයමත්ථො ගහෙතබ්බොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පොරාණානං ආණා’’ති.

ලොකුත්තරගුණානං අන්තරායකරන්ති ලොකුත්තරගුණානං අධිගමස්ස අන්තරායකරං. සන්දිට්ඨින්ති සං අත්තනො දිට්ඨිං, යං වා තං වා අත්තනා යථාගහිතදිට්ඨින්ති අත්ථො. සභාවං අතික්කමිත්වා පරතො ආමසනතො පරාමාසී. දළ්හග්ගාහීති ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති ථිරග්ගාහග්ගාහී. පටිනිස්සග්ගීති පටිනිස්සජ්ජනකො. කුම්මොවාති යථා කච්ඡපො අත්තනො පාදාදිකෙ අඞ්ගෙ කෙනචි ඝට්ටිතො සබ්බානි අඞ්ගානි අත්තනො කපාලෙයෙව සමොදහති, න බහි නීහරති, එවමයම්පි ‘‘න සුන්දරො තව ගාහො, ඡඩ්ඩෙහි න’’න්ති වුත්තො තං න විස්සජ්ජෙති. අන්තොයෙව අත්තනො හදයෙ එව ඨපෙත්වා තං වදති. කුම්භීලග්ගාහන්ති සංසුමාරග්ගාහං. ගණ්හන්තීති යථා සංසුමාරා ගහිතං න විස්සජ්ජෙන්ති, එවං ගණ්හන්ති.

84. එවං චතුචත්තාලීසාය ආකාරෙහීති අවිහිංසනාදීහි චතුඅධිකචත්තාලීසප්පකාරෙහි. කස්මා පනෙත්ථ අවිහිංසා ආදිතො වුත්තා? සබ්බගුණානං මූලභාවතො. අවිහිංසාති හි කරුණායෙතං අධිවචනං, සා ච විසෙසතො සීලස්ස මූලකාරණං පරූපඝාතලක්ඛණා දුස්සීල්‍යා ඔරමාපනතො. යථා හි පාණාතිපාතො පරූපඝාතලක්ඛණො, තථා පරෙසං සාපතෙය්‍යාවහරණං, සත්තිප්පහාරතොපි ධනස්සාවහාරො ගරුතරොති. තථා අබ්‍රහ්මචරියං ගබ්භධාරණාදිදුක්ඛාවහනතො, පරදාරාතික්කමෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. පරෙසං විසංවාදනභෙදනමම්මඝට්ටනානං පරූපඝාතභාවො පාකටො එව, සම්ඵප්පලාපො අත්ථග්ගාහාපනතො අනත්ථුප්පාදනතො, අභිජ්ඣා අදින්නාදානාදිහෙතුතො, බ්‍යාපාදො පාණාතිපාතාදිහෙතුතො, මිච්ඡාදිට්ඨි සබ්බානත්ථහෙතුතො පරූපඝාතලක්ඛණා, මිච්ඡාදිට්ඨි ධම්මිකපටිඤ්ඤොපි පාණාතිපාතාදීනි කරොති, පරෙ ච තත්ථ නියොජෙති, කිමඞ්ගං පන ඉතරෙ. විහිංසලක්ඛණා දුස්සීල්‍යා ඔරමා අවිහිංසලක්ඛණා විසෙසතො සීලස්ස බලවකාරණං. සීලපදට්ඨානො ච සමාධි, සමාධිපදට්ඨානා ච පඤ්ඤාති සබ්බගුණානං මූලභූතා අවිහිංසා. අපිච උළාරජ්ඣාසයානං නිසම්මකාරීනං ධීරානං උත්තමපුරිසානං සීලං විය සමාධිපඤ්ඤාපි පරෙසං හිතසුඛාවහාව සම්පජ්ජන්තීති එවම්පි කරුණා සබ්බගුණානං මූලන්ති සා ආදිතො වුත්තා.

තතො පරං විසෙසතො ‘‘අවිහිංසාසමුට්ඨානා ඉමෙ ධම්මා’’ති දස්සනත්ථං කුසලකම්මපථධම්මා ගහිතා. තතො ඉදං ගුණානං මූලභූතං සීලං, එත්ථ පතිට්ඨිතෙන ඉමෙ ධම්මා උප්පාදෙතබ්බාති දස්සනත්ථං අට්ඨ සම්මත්තා ගහිතා. තෙසං විසොධනාය පටිපන්නස්ස ආදිතො එවං හොතීති දස්සනත්ථං නීවරණවිවෙකො ගහිතො, ආදිතො නීවරණද්වයස්ස අග්ගහණෙ ගහිතාගහිතකාරණං අට්ඨකථාය වුත්තමෙව. කොධස්ස පන බ්‍යාපාදතො භෙදො වත්ථසුත්තවණ්ණනායං (ම. නි. අට්ඨ. 1.71) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. කොධාදිප්පහානෙන චෙත්ථ සල්ලෙඛසිද්ධීති දස්සනත්ථං තතො උපක්කිලෙසවිසුද්ධි ගහිතා. සා ච සුබ්බචකල්‍යාණමිත්තඅප්පමත්තතාහි සිජ්ඣතීති දස්සනත්ථං පකිණ්ණකා ගහිතා. සම්පන්නසොවචස්සතාදිගුණස්ස ඉමෙ ධම්මා පාරිපූරිං ගච්ඡන්ති, විපස්සනං පරිබ්‍රූහෙත්වා අරියමග්ගාධිගමාය සංවත්තන්තීති දස්සනත්ථං සද්ධම්මා ගහිතා. එවංභූතස්ස අයං මිච්ඡාගාහො ලොකුත්තරගුණාධිගමස්ස අන්තරායකරො, තස්මා සො දූරතො වජ්ජෙතබ්බො, එවං යථාවුත්තාය සම්මාපටිපත්තියා අරියමග්ගං අධිගච්ඡන්තො සල්ලෙඛං මත්ථකං පාපෙතීති දස්සනත්ථං ‘‘සන්දිට්ඨිපරාමාසී’’තිආදි වුත්තන්ති එවමෙතෙසං චතුචත්තාලීසාය සල්ලෙඛාකාරානං ගහණපයොජනං අනුපුබ්බී ච වෙදිතබ්බා. පයොගතො සල්ලෙඛපටිපදං පටිපජ්ජිතුං අසක්කොන්තානං චිත්තුප්පාදොපි බහූපකාරොති ආහ ‘‘චිත්තුප්පාදස්සපි බහූපකාරතං දස්සෙතු’’න්ති.

කුසලෙසු ධම්මෙසූති අවිහිංසාදීසු යථාවුත්තඅනවජ්ජධම්මෙසු. අනුවිධියනාති චිත්තුප්පාදස්ස කායවාචාහි අනුවිධානා. තෙසං ධම්මානන්ති අවිහිංසාදිධම්මානං, තෙසං වා චිත්තුප්පාදවසෙන පවත්තධම්මානං. ඉදානි යථාවුත්තධම්මං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘කස්මා පනා’’තිආදි ආරද්ධං. සරණගමනං වාචාය විඤ්ඤාපෙතුං අසක්කොන්තස්ස වසෙන වුත්තං ‘‘කායෙන වා’’ති. ‘‘සීලං කායෙන සමාදියතී’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. එත්ථ ච තථා තථා පවත්තසල්ලහුකකාමාවචරකුසලචිත්තුප්පත්තිං උපාදාය තථාරූපකුසලකායවචීකම්මානං බහූපකාරතා වුත්තාති න සභාවතො චිත්තුප්පාදස්ස බහූපකාරතං ඤායතීති දට්ඨබ්බං.

85. හිතාධිගමායාති දිට්ඨධම්මිකාදිහිතසම්පත්තියා, අරියමග්ගාධිගමාය එව වා. අරියමග්ගො හි එකන්තහිතත්තා හිතො නාම. පරිවජ්ජනවසෙන කමනං පවත්ති පරික්කමනන්ති ආහ ‘‘පරික්කමනාය පරිවජ්ජනත්ථායා’’ති. සම්මාදස්සනුපායසංවිධානෙන අවිහිංසා පටියත්තා සම්මාසම්බුද්ධෙන. සුඛෙනෙවාති අකිච්ඡෙනෙව. එතෙනෙව උපායෙනාති එතෙනෙව අවිහිංසාපදෙ වුත්තෙන විධිනා. සබ්බපදානීති සෙසානි තෙචත්තාලීස පදානි.

86. අකුසලා පටිසන්ධිඅජනකා නාම උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පාදධම්මා අඤ්ඤෙපි පවත්තිවිපාකමත්තදායිනො, දින්නාය පටිසන්ධියා විපාකජනකා, පච්චයවෙකල්ලෙන විපච්චිතුං අලද්ධොකාසා අහොසිකම්මාදයො වා අජනකා. ජාතිවසෙනාති අකුසලජාතිවසෙන. අධොභාගඞ්ගමනීයාති අපායගමනීයා. එවංනාමාති නාමග්ගහණෙන සභාවං උපලක්ඛෙති සති පච්චයසමවායෙ තංසභාවානතිවත්තනතො. තෙනාහ ‘‘විපාකකාලෙ අනිට්ඨාකන්තවිපාකත්තා’’ති. වුත්තනයෙනෙව කුසලපක්ඛො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො, ඉධ පටිසන්ධිඅජනකා අභිඤ්ඤාසහගතධම්මා, සෙසං වුත්තසදිසමෙව. සබ්බෙ අකුසලාති එත්ථ විහිංසමෙකං ඨපෙත්වා ඉතරෙ සබ්බෙ අකුසලා උපමාභූතා. විහිංසා හි උපමෙය්‍යං. සබ්බෙ කුසලාති එත්ථාපි එසෙව නයො. එතෙනෙව උපායෙනාති යථා විහිංසානං උපමෙය්‍යතා, තදවසෙසානං කුසලාකුසලානං උපමාභාවො වුත්තො, ඉමිනා නයෙන අකුසලං පාණාතිපාතාදිඅකුසලෙන ඉතරෙන, කුසලඤ්ච පාණාතිපාතාපටිවිරතිආදිකුසලෙන ඉතරෙන උපමෙතබ්බං.

87. පරිනිබ්බාපනෙති කිලෙසපරිළාහවූපසමනෙ. පරිතො ලිම්පනට්ඨෙන පලිපං වුච්චති මහාකද්දමං, තං පන එකන්තතො ගම්භීරම්පි හොතීති ‘‘ගම්භීරකද්දමෙ නිමුග්ගො’’ති වුත්තං. පලිපං විය පලිපන්ති පඤ්ච කාමගුණා වුච්චන්ති, තස්මා එවං ඉදානි වුච්චමානෙන උපමොපමෙය්‍යසංසන්දනනයෙන එත්ථ ඉමස්මිං ඨානෙ අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා. න හි තං කාරණන්ති එත්ථ කාරණං නාම හත්ථස්ස වා පාදස්ස වා අපලිපන්නභාවො, සො පන නත්ථි. එස නයො උපමෙය්‍යෙපි.

තත්ථ සියා කස්සචි පරිවිතක්කො ‘‘භගවතො දෙසනානුභාවෙන භික්ඛුආදයො කථෙන්තී’’ති. ‘‘භගවායෙව හි තත්ථ උද්ධරතී’’ති වත්වා උපමාය තදත්ථං විභාවෙතුං ‘‘රඤ්ඤො’’තිආදි වුත්තං. පුථුජ්ජනා තාවතිට්ඨන්තු, සාවකසිඛාප්පත්තවිසෙසානම්පි අරියානං දෙසනා සත්ථුයෙව දෙසනාති දස්සෙතුං ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදිමාහ. තථා හි තෙහි දෙසිතසුත්තානි බුද්ධවචනමෙව, තෙසං දෙසනාය ලද්ධවිසෙසාපි අරියා බුද්ධපුත්තායෙවාති.

අනිබ්බිසතායාති අනිබ්බිසෙවනතාය. අසික්ඛිතවිනයතායාති පඤ්චන්නං විනයානං සාදරං අසික්ඛිතභාවෙන. තෙ පන විනයා තිස්සන්නං සික්ඛානං සික්ඛාපනෙන හොතීති ආහ ‘‘තිස්සො සික්ඛා සික්ඛාපෙස්සතී’’ති. කිං පන තන්ති? ‘‘ඨානමෙතං විජ්ජතී’’ති එත්ථ වුත්තං කිං පන ඨානන්ති ආහ ‘‘අපලිපපලිපන්නත්ත’’න්තිආදි. යස්මා පාළියං ‘‘සො වත චුන්දා’’තිආදිනා සාමඤ්ඤත්ථං උපමාභාවෙන ගහෙත්වා විසෙසත්ථො උපමෙය්‍යභාවෙන වුත්තො, තස්මා තමත්ථං ‘‘එවමත්ථො වෙදිතබ්බො’’තිආදිනා සාධාරණතො වත්වා පුන අසාධාරණතො විවරන්තො ‘‘කිං වුත්තං හොතී’’තිආදිමාහ. පරස්ස විහිංසාචෙතනං නිබ්බාපෙස්සතීති ඉදං යො අවිහිංසාසඞ්ඛාතං සම්මාපටිපත්තිං දිස්වා දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජන්තො ධම්මදෙසනාය පරො අවිහිංසකො හොති, තාදිසං සන්ධාය වුත්තං. ආදෙසනඤ්හි තස්ස වචනන්ති. තෙනාහ ‘‘අයං යා එසා විහිංසකස්සා’’ති. පුබ්බෙ විහිංසකස්ස මිච්ඡාපටිපජ්ජන්තස්ස. විහිංසාපහානාය මග්ගං භාවයතොතිආදිනා අත්තනො එව අවිහිංසාය විහිංසාපරිනිබ්බානාය සංවත්තනමාහ. තෙනාහ ‘‘පරිනිබ්බුතො වියා’’තිආදි. සබ්බපදෙසූති ‘‘පාණාතිපාතිස්සා’’තිආදිනා ආගතෙසු තෙචත්තාලීසාය පදෙසු.

88. එවන්ති දෙසිතාකාරපරාමසනං. තස්සාති සල්ලෙඛස්ස. ‘‘අත්ථි ඛ්වෙස බ්‍රාහ්මණ, පරියායො’’තිආදීසු (අ. නි. 8.11; පාරා. 3-10) විය පරියාය-සද්දො කාරණත්ථොති ආහ ‘‘සල්ලෙඛකාරණ’’න්ති. තෙසං වසෙනාති සල්ලෙඛානං වසෙන. මෙත්තාය උපසංහරණවසෙන හිතං එසන්තෙන. කරුණාය වසෙන අනුකම්පමානෙන. පරිග්ගහෙත්වාති පරිතො ගහෙත්වා, පරිත්වාති අත්ථො. පරිච්චාති පරිතො ඉත්වා, සමන්තතො ඵරිත්වා ඉච්චෙව අත්ථො. මා පමජ්ජිත්ථාති ‘‘ඣායථා’’ති වුත්තසමථවිපස්සනානං අඤ්ඤාණෙන, අඤ්ඤෙන වා කෙනචි පමාදකාරණෙන මා පමාදං ආපජ්ජිත්ථ. නිය්‍යානිකසාසනෙ හි අකත්තබ්බකරණම්පි පමාදොති. විපත්තිකාලෙති සත්තඅසප්පායාදිවිපත්තියුත්තකාලෙ. යථාවුත්තා පඤ්ච පරියායා අඤ්ඤෙපි සබ්බෙ සාසනගුණා ඉධෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති ආහ ‘‘ඣායථ, මා පමාදත්ථාති තුම්හාකං අනුසාසනී’’ති.

සල්ලෙඛසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.