5. අනඞ්ගණසුත්තවණ්ණනා

57. ආයස්මා සාරිපුත්තොති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, එවමාදිකන්ති අත්ථො. තෙන ‘‘භික්ඛූ ආමන්තෙසී’’තිආදිකං සබ්බං සුත්තං සඞ්ගණ්හාති. තෙනාහ ‘‘අනඞ්ගණසුත්ත’’න්ති. තස්ස කො නික්ඛෙපො? අත්තජ්ඣාසයො. පරෙහි අනජ්ඣිට්ඨොයෙව හි මහාථෙරො ඉමං දෙසනං ආරභි. කෙචි පනාහු ‘‘එකච්චෙ භික්ඛූ සංකිලිට්ඨචිත්තෙ දිස්වා තෙසං චිත්තසංකිලෙසප්පහානාය චෙව එකච්චානං ආයතිං අනුප්පාදනාය ච අයං දෙසනා ආරද්ධා’’ති. එවං සබ්බසුත්තෙසූති යථා එත්ථ අනඞ්ගණසුත්තෙ, එවං ඉතො පරෙසූති සබ්බෙසුපි සුත්තෙසු අනුත්තානඅපුබ්බපදවණ්ණනා එව කරීයති. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. ගණනපරිච්ඡෙදොති ගණනෙන පරිච්ඡින්දනං. ඉදඤ්හි අප්පරජක්ඛමහාරජක්ඛතාවසෙන දුවිධෙ සත්තෙ පච්චෙකං අත්ථඤ්ඤුතානත්ථඤ්ඤුතාවසෙන ද්විධා කත්වා ‘‘චත්තාරො’’ති අනවසෙසපරියාදානං. වජ්ජීපුත්තකාදයො විය පුග්ගලවාදීති න ගහෙතබ්බං ලොකසමඤ්ඤානුසාරෙන අත්ථං පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථානං වසෙන දෙසනාය ආරද්ධත්තා, අයඤ්ච දෙසනානයො සත්ථු නිස්සාය එවාති දස්සෙන්තො ‘‘අයඤ්හී’’තිආදිමාහ.

සම්මුතිපරමත්ථදෙසනාකථාවණ්ණනා

තත්ථ (අ. නි. ටී. 1.1.170) සම්මුතියා දෙසනා සම්මුතිදෙසනා, පරමත්ථස්ස දෙසනා පරමත්ථදෙසනා. තත්ථාති සම්මුතිපරමත්ථදෙසනාසු, න සම්මුතිපරමත්ථෙසු. තෙනාහ ‘‘එවරූපා සම්මුතිදෙසනා, එවරූපා පරමත්ථදෙසනා’’ති. තත්‍රිදං සම්මුතිපරමත්ථානං ලක්ඛණං – යස්මිං භින්නෙ, බුද්ධියා අවයවවිනිබ්භොගෙ වා කතෙ න තංසමඤ්ඤා, සා ඝටපටාදිප්පභෙදා සම්මුති, තබ්බිපරියායතො පරමත්ථො. න හි කක්ඛළඵුසනාදිසභාවෙ අයං නයො ලබ්භති, තත්ථ රූපාදිධම්මං සමූහසන්තානවසෙන පවත්තමානං උපාදාය පුග්ගලවොහාරොති ආහ ‘‘පුග්ගලොති සම්මුතිදෙසනා’’ති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. උප්පාදවයවන්තො සභාවධම්මා න නිච්චාති ආහ ‘‘අනිච්චන්ති පරමත්ථදෙසනා’’ති. එස නයො සෙසපදෙසුපි. නනු ඛන්ධදෙසනාපි සම්මුතිදෙසනාව. ඛන්ධට්ඨො හි රාසට්ඨො, කොට්ඨාසට්ඨො වාති? සච්චමෙතං, අයං පන ඛන්ධසමඤ්ඤා ඵස්සාදීසු තජ්ජාපඤ්ඤත්ති විය පරමත්ථසන්නිස්සයා තස්ස ආසන්නතරා, පුග්ගලසමඤ්ඤාදයො විය න දූරෙති පරමත්ථසඞ්ගහතා වුත්තා, ඛන්ධසීසෙන වා තදුපාදානා සභාවධම්මා එව ගහිතා. නනු ච සභාවධම්මා සබ්බෙපි සම්මුතිමුඛෙනෙව දෙසනං ආරොහන්ති, න සමුඛෙනාති සබ්බාපි දෙසනා සම්මුතිදෙසනාව සියාති? නයිදමෙවං දෙසෙතබ්බධම්මවිභාගෙන දෙසනාවිභාගස්ස අධිප්පෙතත්තා, න ච සද්දො කෙනචි පවත්තිනිමිත්තෙන විනා අත්ථං පකාසෙතීති.

සම්මුතිවසෙන දෙසනං සුත්වාති ‘‘ඉධෙකච්චො පුග්ගලො අත්තන්තපො හොති අත්තපරිතාපානුයොගමනුයුත්තො’’තිආදිනා (ම. නි. 2.413; පු. ප. 10.25 මාතිකා) සම්මුතිමුඛෙන පවත්තිතං දෙසනං සුතමයඤාණුප්පාදනවසෙන සුත්වා. අත්ථං පටිවිජ්ඣිත්වාති තදනුසාරෙන චතුසච්චසඞ්ඛාතං අත්ථං සහ විපස්සනාය මග්ගෙන පටිවිජ්ඣිත්වා. මොහං පහායාති තදෙකට්ඨෙහි කිලෙසෙහි සද්ධිං අනවසෙසං මොහං පජහිත්වා. විසෙසන්ති නිබ්බානසඞ්ඛාතං අරහත්තසඞ්ඛාතඤ්ච විසෙසං. තෙසන්ති තාදිසානං විනෙය්‍යානං. පරමත්ථවසෙනාති ‘‘පඤ්චිමානි, භික්ඛවෙ, ඉන්ද්‍රියානී’’තිආදිනා (සං. නි. 5.472-474) පරමත්ථධම්මවසෙන. සෙසං අනන්තරනයෙ වුත්තසදිසමෙව. තත්ථාති තස්සං සම්මුතිවසෙන පරමත්ථවසෙන ච දෙසනායං. දෙසභාසාකුසලොති නානාදෙසභාසාසු කුසලො. තිණ්ණං වෙදානන්ති නිදස්සනමත්තං, තිණ්ණං වෙදානං සිප්පගන්ථානම්පීති අධිප්පායො සිප්පුග්ගහණඤ්හි පරතො වක්ඛති. සිප්පානි වා වෙදන්තොගධෙ කත්වා ‘‘තිණ්ණං වෙදාන’’න්ති වුත්තං. කථෙතබ්බභාවෙන ඨිතානි, න කත්ථචි සන්නිහිතභාවෙනාති වෙදානම්පි කථෙතබ්බභාවෙනෙව අවට්ඨානං දීපෙන්තො ‘‘ගුය්හා තයී නිහිතා ගය්හතී’’ති මිච්ඡාවාදං පටික්ඛිපති. නානාවිධා දෙසභාසා එතෙසන්ති නානාදෙසභාසා.

පරමො උත්තමො අත්ථො පරමත්ථො, ධම්මානං යථාභූතසභාවො. ලොකසඞ්කෙතමත්තසිද්ධා සම්මුති. යදි එවං කථං සම්මුතිකථාය සච්චතාතිආහ ‘‘ලොකසම්මුතිකාරණා’’ති, ලොකසමඤ්ඤං නිස්සාය පවත්තනතො. ලොකසමඤ්ඤාය හි අභිනිවෙසෙන විනා ඤාපනා එකච්චස්ස සුතස්ස සාවනා විය න මුසා අනතිධාවිතබ්බතො තස්සා. තෙනාහ භගවා ‘‘ජනපදනිරුත්තිං නාභිනිවෙසෙය්‍ය, සමඤ්ඤං නාතිධාවෙය්‍යා’’ති (ම. නි. 3.332). ධම්මානන්ති සභාවධම්මානං. භූතකාරණාති යථාභූතසභාවං නිස්සාය පවත්තනතො. සම්මුතිං වොහරන්තස්සාති ‘‘පුග්ගලො සත්තො’’තිආදිනා ලොකසමඤ්ඤං කථෙන්තස්ස.

හිරොත්තප්පදීපනත්ථන්ති ලොකපාලනකිච්චෙ හිරොත්තප්පධම්මෙ කිච්චතො පකාසෙතුං. තෙසඤ්හි කිච්චං සත්තසන්තානෙයෙව පාකටං හොතීති පුග්ගලාධිට්ඨානාය කථාය තං වත්තබ්බං. එස නයො සෙසෙසුපි. යස්මිඤ්හි චිත්තුප්පාදෙ කම්මං උප්පන්නං, තංසන්තානෙ එව තස්ස ඵලස්ස උප්පත්ති කම්මස්සකතා. එවඤ්හි කතවිඤ්ඤාණනාසො අකතාගමො වා නත්ථීති සා පුග්ගලාධිට්ඨානාය එව කථාය දීපෙතබ්බා. තෙහි සත්තෙහි කාතබ්බා පුඤ්ඤාදිකිරියා පච්චත්තපුරිසකාරොපි සන්තානවසෙන නිප්ඵාදෙතබ්බතො පුග්ගලාධිට්ඨානාය එව කථාය දීපෙතබ්බො.

ආනන්තරියදීපනත්ථන්ති චුතිඅනන්තරං ඵලං අනන්තරං නාම, තස්මිං අනන්තරෙ නියුත්තානි, තන්නිබ්බත්තනෙන අනන්තරකරණසීලානි, අනන්තරපයොජනානි වාති ආනන්තරියානි, මාතුඝාතාදීනි, තෙසං දීපනත්ථං. තානිපි හි සන්තානවසෙන නිප්ඵාදෙතබ්බතො ‘‘මාතරං ජීවිතා වොරොපෙතී’’තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.423) පුග්ගලාධිට්ඨානාය එව කථාය දීපෙතබ්බානි, තථා ‘‘සො මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.556; 3.308; ම. නි. 1.77; 2.309; 3.230; විභ. 642, 643) ‘‘සො අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති එකම්පි ජාති’’න්තිආදිනා (දී. නි. 1.244, 245; ම. නි. 1.148, 384, 431; පාරා. 12) ‘‘අත්ථි දක්ඛිණා දායකතො විසුජ්ඣති, නො පටිග්ගාහකතො’’තිආදිනා (ම. නි. 3.381) ච පවත්තා බ්‍රහ්මවිහාරපුබ්බෙනිවාසදක්ඛිණාවිසුද්ධිකථා පුග්ගලාධිට්ඨානාය එව කථාය දීපෙතබ්බා සත්තසන්තානවිසයත්තා. ‘‘අට්ඨ පුරිසපුග්ගලා (සං. නි. 1.249), න සමයවිමුත්තො පුග්ගලො’’තිආදිනා (පු. ප. 1) ච පරමත්ථං කථෙන්තොපි ලොකසම්මුතියා අප්පහානත්ථං පුග්ගලකථං කථෙසි. එතෙන වුත්තාවසෙසාය කථාය පුග්ගලාධිට්ඨානභාවෙ පයොජනං සාමඤ්ඤවසෙන සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. කාමඤ්චෙතං සබ්බං අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකානං වසෙන වුත්තං, පරිඤ්ඤාතවත්ථුකානම්පි පන එවං දෙසනා සුඛාවහා හොති.

මහාජනොති ලොකියමහාජනො. න ජානාති ඝනවිනිබ්භොගාභාවෙන ධම්මකිච්චස්ස අසල්ලක්ඛණෙන. තත්ථ ‘‘කිං නාමෙතං, කථං නාමෙත’’න්ති සංසයපක්ඛන්දතාය සම්මොහං ආපජ්ජති. විරුද්ධාභිනිවෙසිතාය පටිසත්තු හොති. ජානාති චිරපරිචිතත්ථා වොහාරකථාය. තතො එව න සම්මොහමාපජ්ජති, න පටිසත්තු හොති.

නප්පජහන්ති වොහාරමුඛෙන පරමත්ථස්ස දීපනතො. සමඤ්ඤාගහණවසෙන ලොකෙන ඤායති සමඤ්ඤායති වොහරීයතීති ලොකසමඤ්ඤා, තාය ලොකසමඤ්ඤාය. තස්ස තස්ස අත්ථස්ස විභාවනෙ ලොකෙන නිච්ඡිතං, නියතං වා වුච්චති වොහරීයතීති ලොකනිරුත්ති, තස්සං ලොකනිරුත්තියං. තථා ලොකෙන අභිලපීයතීති ලොකසමඤ්ඤතාය ලොකාභිලාපො, තස්මිං ලොකාභිලාපෙ ඨිතායෙව අප්පහානතො. පුග්ගලවාදිනො විය පරමත්ථවසෙන අග්ගහෙත්වා.

සන්තොති එත්ථ සන්තසද්දො ‘‘දීඝං සන්තස්ස යොජන’’න්තිආදීසු (ධ. ප. 70) කිලන්තභාවෙ ආගතො, ‘‘අයඤ්ච විතක්කො අයඤ්ච විචාරො සන්තා හොන්ති සමිතා’’තිආදීසු (විභ. 576) නිරුද්ධභාවෙ ආගතො, ‘‘අධිගතො ඛො ම්‍යායං ධම්මො ගම්භීරො දුද්දසො දුරනුබොධො සන්තො පණීතො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.67; ම. නි. 1.281; 2.337; සං. නි. 2.172; මහාව. 7) සන්තඤාණගොචරතාය, ‘‘උපසන්තස්ස සදා සතිමතො’’තිආදීසු (උදා. 27) කිලෙසවූපසමෙ, ‘‘සන්තො හවෙ සබ්භි පවෙදයන්තී’’තිආදීසු (ධ. ප. 15) සාධූසු, ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, මහාචොරා සන්තො සංවිජ්ජමානා’’තිආදීසු (පාරා. 195) අත්ථිභාවෙ, ඉධාපි අත්ථිභාවෙයෙව. සො ච පුග්ගලසම්බන්ධෙන වුත්තත්තා ලොකසමඤ්ඤාවසෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘ලොකසඞ්කෙතවසෙන අත්ථී’’ති ආහ. අත්ථීති චෙතං නිපාතපදං දට්ඨබ්බං ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.373-374; ම. නි. 1.110; 3.154; අ. නි. 6.29; 10.60) විය. සංවිජ්ජමානාති පදස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘උපලබ්භමානා’’ති ආහ. යඤ්හි සංවිජ්ජති, තං උපලබ්භතීති. අඞ්ගන්ති එතෙහි තංසමඞ්ගිපුග්ගලා නිහීනභාවං ගච්ඡන්තීති අඞ්ගණානි, රාගාදයො. අඤ්ජති මක්ඛෙතීති අඞ්ගණං, මලාදි. අඤ්ජෙති තත්ථ ඨිතං අහුන්දරතාය අභිබ්‍යඤ්ජෙතීති අඞ්ගණං, විවටො භූමිපදෙසො. දොසාදීනං පවත්තිආකාරවිසෙසතාය නානප්පකාරා බහුලප්පවත්තියා තිබ්බකිලෙසා. පාපකානන්ති ලාමකානං. අකුසලානන්ති අකොසල්ලසම්භූතානං. ඉච්ඡාවචරානන්ති ඉච්ඡාවසෙන පවත්තානං. සහ අඞ්ගණෙනාති අඞ්ගණන්ති ලද්ධනාමෙන යථාවුත්තකිලෙසෙන සහ වත්තති.

අත්ථීතිපි න ජානාති තාදිසස්ස යොනිසොමනසිකාරස්ස අභාවා. යෙසං කිලෙසානං අත්ථිතා, තෙසං සප්පටිභයතා විසෙසතො ජානිතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘ඉමෙ කිලෙසා නාමා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කක්ඛළාති ඵරුසා. වාළාති කුරුරා. න ගහිතබ්බාති න උප්පාදෙතබ්බා. යාථාවසරසතොති යථාභූතසභාවතො. එවඤ්චාති ‘‘ඉමෙ කිලෙසා නාමා’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙන. යෙන වා තෙන වාති නවකම්මෙසු වා පරියත්තිධුතඞ්ගාදීසු වා යෙන වා තෙන වා. තත්‍රාති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. තං පන නිද්ධාරණං සඞ්ගණානඞ්ගණසමුදායතොති දස්සෙන්තො ‘‘චතූසු පුග්ගලෙසූ’’ති වත්වා පුන තදෙකදෙසතො දස්සෙන්තො ‘‘තෙසු වා ද්වීසු සාඞ්ගණෙසූ’’ති ආහ. තඤ්හි ද්වයං පඨමං හීනසෙට්ඨභාවෙන නිද්ධාරීයති පඨමං උද්දිට්ඨත්තා. නිද්ධාරණඤ්හි ක්වචි කුතොචි කෙනචි හොතීති.

58. කිඤ්චාපි අඤ්ඤත්ථ ‘‘ජනකො හෙතු, පරිග්ගාහතො පච්චයො, අසාධාරණො හෙතු, සාධාරණො පච්චයො, සභාගො හෙතු, අසභාගො පච්චයො, පුබ්බකාලිකො හෙතු, සහප්පවත්තො පච්චයො’’තිආදිනා හෙතුපච්චයා විභජ්ජ වුච්චන්ති, ඉධ පන ‘‘චත්තාරො ඛො, භික්ඛවෙ, මහාභූතා හෙතූ, චත්තාරො මහාභූතා පච්චයා රූපක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤාපනායා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.85) විය හෙතුපච්චයසද්දා සමානත්ථාති දස්සෙතුං ‘‘උභයෙනපි කාරණමෙව පුච්ඡතී’’ති වුත්තං. තත්ථ උභයෙනාති හෙතුපච්චයවචනද්වයෙන. පුච්ඡති ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො දෙසනං වඩ්ඪෙතුකාමො. කිඤ්චාපීති අනුජානනසම්භාවනත්ථෙ නිපාතො. කිං අනුජානාති? සමානෙපි ද්වින්නං සාඞ්ගණභාවෙ තස්සා පජානනාප්පජානනහෙතුකතං තෙසං සෙට්ඨහීනතං. කිං සම්භාවෙති? ථෙරස්ස විචිත්තපටිභානතාය නානාහෙතූපමාහි අලඞ්කත්වා යථාපුච්ඡිතස්ස අත්ථස්ස පාකටකරණං. තෙනාහ ‘‘නප්පජානාතී’’තිආදි. හෙතු චෙව පච්චයො ච සෙට්ඨහීනභාවෙ. තථාඅක්ඛාතබ්බතාපි හි තෙසං තන්නිමිත්තා එවාති.

59. තන්ති තෙසං ද්වින්නං පුග්ගලානං හීනසෙට්ඨතාය කාරණං. ඔපම්මෙහි පාකටතරං කත්වා දස්සෙතුං. එතන්ති සුත්තෙ අනන්තරං වුච්චමානං වීරියාරම්භාභාවෙන අඞ්ගණස්ස අප්පහානං. තෙනාහ ‘‘න ඡන්දං…පෙ… සන්ධායාහා’’ති. කත්තුකම්‍යතාඡන්ධන්ති කත්තුකම්‍යතාසඞ්ඛාතං අඞ්ගණස්ස පහාතුකම්‍යතාවසෙන උප්පජ්ජනකකුසලධම්මච්ඡන්දං. න ජනෙස්සතීති න උප්පාදෙස්සති. කුසලො වායාමො නාම ඡන්දතො බලවාති ආහ ‘‘තතො බලවතරං වායාමං න කරිස්සතී’’ති, ඡන්දම්පි අනුප්පාදෙන්තො කථං තජ්ජං වායාමං කරිස්සතීති අධිප්පායො. ථාමගතවීරියං උස්සොළ්හීභාවප්පත්තං දළ්හං වීරියං. සාඞ්ගණග්ගහණෙනෙව අඞ්ගණානං කිලෙසවත්ථුතාය චිත්තස්ස සංකිලිට්ඨතාය සද්ධාය පුන සංකිලිට්ඨග්ගහණං සවිසෙසං කිලිට්ඨභාවවිභාවනන්ති ආහ ‘‘සුට්ඨුතරං කිලිට්ඨචිත්තො’’ති. මලිනචිත්තොතිආදීසුපි ‘‘තෙහියෙවා’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. උක්ඛලිපුච්ඡනචොළකස්ස විය වසාපීතපිලොතිකා විය ච දුම්මොචනීයභාවෙන මලග්ගහණං මලීනතා, පීළනං හිංසනං අවිප්ඵාරිකතාකරණං විබාධනං දරථපරිළාහුප්පාදනෙන පරිදහනං උපතාපනං, කාලන්ති කාලනං, යථාගහිතස්ස අත්තභාවස්ස ඛෙපනං ආයුක්ඛයන්ති අත්ථො. කරිස්සතීති පවත්තෙස්සති, පාපුණිස්සතීති වුත්තං හොති. තථාභූතො ච පාණං චජිස්සති නාමාති ආහ ‘‘මරිස්සතී’’ති.

සෙය්‍යථාපීති උපමානිදස්සනෙ නිපාතො. තදත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘යථා නාමා’’ති ආහ. පංසුආදිනාති ආදි-සද්දෙන ජල්ලාදීනං සඞ්ගහො, ඝංසනාදීහීති ආදි-සද්දෙන ඡාරිකාපරිමජ්ජනාදීනං සඞ්ගහොති. ‘‘අභිරූපාය කඤ්ඤා දාතබ්බා’’තිආදීසු විය අන්තරෙනපි අතිසයත්ථබොධකසද්දෙන අතිසයත්ථො ඤායතීති ආහ ‘‘මලග්ගහිතතරාති වුත්තං හොතී’’ති. පටිපුච්ඡාවචනන්ති අනුමතිපුච්ඡාවිසෙසො. එවං කරියමානාති අපරිභොග-අපරියොදපනරජොපථනික්ඛිපනෙහි කිලිට්ඨභාවං ආපාදියමානා. ඔපම්මං සම්පටිපාදෙන්තොති යථූපනීතං උපමං උපමෙය්‍යත්ථෙන සමං කත්වා පටිපාදෙන්තො, සංසන්දෙන්තොති අත්ථො. සාඞ්ගණො පුග්ගලොති සාඞ්ගණො තස්මිං අත්තභාවෙ අසුජ්ඣනකපුග්ගලො. ආපණාදිතො කුලඝරං ආනීතස්ස මලග්ගහිතකංසභාජනස්ස තත්ථ ලද්ධබ්බාය විසුද්ධියා අලාභතො යථා අනුක්කමෙන සංකිලිට්ඨතරභාවො, එවං ඝරතො නික්ඛන්තස්ස පුග්ගලස්ස පබ්බජ්ජාය ලද්ධබ්බාය විසුද්ධියා අලාභතො අනුක්කමෙන සංකිලිට්ඨතරභාවොති දස්සෙන්තො ‘‘සංකිලිට්ඨකංසපාතියා’’තිආදිමාහ. සංකිලිට්ඨතරභාවො ච නාම පබ්බජිතස්ස ආජීවවිපත්තිවසෙන වා සියා ආචාරදිට්ඨිසීලවිපත්තීසු අඤ්ඤතරවසෙන වාති තං සබ්බං සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තස්ස පුග්ගලස්සා’’තිආදි වුත්තං. පාචිත්තියවීතික්කමනග්ගහණෙන හි එකච්චදිට්ඨිවිපත්තියාපි සඞ්ගහො හොතීති. එත්ථ ඨිතස්සාති එතිස්සං ආජීවවිපත්තියං ඨිතස්ස. ඉමිනා නයෙන සෙසෙසුපි යථාරහං වත්තබ්බං. සබ්බපරිසසාධාරණා මහාථෙරස්ස දෙසනා, තස්මා ගහපතිවසෙනපි යොජෙතබ්බං. තත්ථ උක්කංසගතසංකිලිට්ඨතරභාවං දස්සෙන්තො ‘‘මාතුඝාතාදිආනන්තරියකරණ’’න්ති ආහ. අවිසොධෙත්වාති යථා අත්තනො සීලෙ වා දිට්ඨියා වා විසුද්ධි හොති, එවං කිලෙසමලිනචිත්තසන්තානං අවිසොධෙත්වා.

භබ්බපුග්ගලොති උපනිස්සයාදිසම්පත්තියා තස්මිං අත්තභාවෙ විසුද්ධපුග්ගලො. ආදිං කත්වාති ඉමිනා ධොවනඝංසනාදීහි පරියොදපනං ආදිමන්තං කත්වා වදති. සුද්ධට්ඨානං යත්ථ වා න රජෙන ඔකිරීයති. දණ්ඩකම්මං කත්වාති ‘‘එත්තකා උදකා, වාලුකා වා ආනෙතබ්බා’’ති දණ්ඩකම්මං කත්වා. එත්ථ ඨිතස්සාති පරිසුද්ධෙ සීලෙ ඨිතස්ස. සම්මාවත්තපටිපත්තිසීලෙහි සීලවිසුද්ධි දස්සිතා. වත්තපටිපත්තියාපි හි අඞ්ගණානං වික්ඛම්භනං සියා. තථා හිස්සා සංකිලිට්ඨකංසපාතියා පරිසුද්ධපරියොදාතභාවො උපමාභාවෙන වුත්තො. පන්තසෙනාසනවාසො කිලෙසවික්ඛම්භනං කිලෙසානං තදඞ්ගනිවාරණං. සොතාපත්තිඵලාධිගමො…පෙ… අරහත්තසච්ඡිකිරියාති සත්තසුපි ඨානෙසු ‘‘පරිසුද්ධපරියොදාතභාවො වියා’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. පබ්බජිතස්ස හි විසුද්ධි නාම හෙට්ඨිමන්තෙන සීලවිසුද්ධියා වා සියා කම්මට්ඨානානුයොගවසෙන විවෙකවාසෙන ඣානස්සාධිගමෙන වා විපස්සනාභාවනාය වා සාමඤ්ඤඵලාධිගමෙන වාති.

රාගට්ඨානියන්ති රාගුප්පත්තිහෙතුභූතං. විසභාගාරම්මණං සන්ධාය වදති ‘‘ඉට්ඨාරම්මණ’’න්ති. තස්මින්ති ඉට්ඨාරම්මණෙ. විපන්නස්සතීති මුට්ඨස්සති. තං නිමිත්තන්ති සුභනිමිත්තං. ආවජ්ජිස්සතීති අයොනිසො ආවජ්ජිස්සති. සයමෙව අඤ්ඤෙන අවොමිස්සො. කුසලවාරපච්ඡින්දනමෙව චෙත්ථ අනුද්ධංසනං දට්ඨබ්බං. සෙසන්ති ‘‘සාඞ්ගණො සංකිලිට්ඨචිත්තො’’තිආදි. වුත්තනයානුසාරෙනාති පඨමවාරෙ වුත්තනයානුසාරෙන. සබ්බන්ති මාතුඝාතාදිආනන්තරියකරණපරියොසානං සබ්බං උපමාසංසන්දනවචනං.

අතිවිරහාභාවතොති සතිසම්මොසාභාවතො, උපට්ඨිතස්සති භාවතොති අත්ථො. සෙසන්ති ‘‘සො අරාගො’’තිආදි. ‘‘ධොවනඝංසනසණ්හඡාරිකාපරිමජ්ජනාදීහී’’තිආදිනා දුතියවාරානුසාරෙන. ‘‘කො නු ඛො’’තිආදි පුච්ඡාවසෙන ආගතං, ඉදං නිගමනවසෙනාති අයමෙව විසෙසො.

60. අඞ්ගණන්ති තත්ථ තත්ථ නාමතො එව විභාවිතං, න පන සභාවතො, පභෙදතො වාති සභාවාදිතො විභාවනං සන්ධායාහ ‘‘නානප්පකාරතො පාකටං කාරාපෙතුකාමෙනා’’ති. ඉච්ඡාය අවචරානන්ති ඉච්ඡාවසෙන අවචරණානං. ඔතිණ්ණානන්ති චිත්තසන්තානං අනුපවිට්ඨානං. තෙ පන තත්ථ පච්චයවසෙන නිබ්බත්තත්තා පවත්තා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘පවත්තාන’’න්ති. නානප්පකාරානන්ති විසයභෙදෙන පවත්තිආකාරභෙදෙන ච නානාවිධානං. යෙනකාරණෙන. න කෙවලං ලාභත්ථිකතා එව, අථ ඛො පුඤ්ඤවන්තතා සක්කතගරුකතා ච එත්ථ කාරණභාවෙන ගහෙතබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘පකතියාපි චා’’තිආදිමාහ. තෙන ලාභත්ථිකොපි න යො කොචි එවං චිත්තං උප්පාදෙති පුඤ්ඤවා සම්භාවනීයොති දස්සෙති. ථෙරා අවජ්ජපටිච්ඡාදනභයෙන මජ්ඣිමානං ආරොචෙන්ති, තථා මජ්ඣිමා නවකානං, නවකා පන අත්තනො නවකභාවෙන විඝාසාදාදීනං ආරොචෙන්ති ‘‘පස්සථ තුම්හාකං ථෙරස්ස කම්ම’’න්ති. විඝාසාදාදයො නාම ‘‘ඊදිසස්ස සන්තිකෙ ඔවාදත්ථං තුම්හෙ ආගතා’’ති භික්ඛුනීනං ආරොචෙන්ති. න ච මං භික්ඛූ ජානෙය්‍යුන්ති න ච වත මං භික්ඛූ ජානෙය්‍යුං, අහො වත මං භික්ඛූ න ජානෙය්‍යුන්ති යොජනා. ඨානං ඛො පනෙතන්ති එත්ථ ඛො-සද්දො අවධාරණත්ථො, පන-සද්දො වචනාලඞ්කාරොති ආහ ‘‘අත්ථියෙවා’’ති. පුබ්බෙ ඉච්ඡුප්පාදවාරවණ්ණනාය වුත්තනයෙන. ඉති-සද්දො ඉධ ආසන්නකාරණත්ථොති තං දස්සෙන්තො ‘‘ඉමිනා කාරණෙනා’’ති ආහ. ඉදඤ්ච කොපඅප්පච්චයානමෙව ගහණං. තාදිසානන්ති කොපඅප්පච්චයාධිභූතානන්ති අධිප්පායො.

අනුරහොති අනුරූපෙ රහසි. එවමෙව හි අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘විහාරපච්චන්තෙ’’තිආදි වුත්තං. පුරිමසදිසමෙවාති ‘‘ලාභත්ථිකො හී’’තිආදිනා වුත්තෙන පුරිමෙන යොජනානයෙන සදිසමෙව.

චොදනාය පටිපුග්ගලභාවො, චොදනා ච ආපත්තියාති චුදිතකෙන චොදකස්ස සමානභාවො ආපත්තිආපන්නතායාති ආහ ‘‘සමානොති සාපත්තිකො’’ති. සප්පටිපුග්ගලෙනෙවස්ස චොදනිච්ඡාය කාරණං විභාවෙතුං ‘‘අය’’න්තිආදි වුත්තං. න චායං සාපත්තිකතාය එව සමානතං ඉච්ඡති, අථ ඛො අඤ්ඤථාපීති දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. අඤ්ඤෙන වා පටිපුග්ගලෙන සප්පටිපුග්ගලො. අයඤ්හි ‘‘සප්පටිපුග්ගලොව මං චොදෙය්‍යා’’ති ඉච්ඡති ‘‘එවාහං තස්ස පටිපුග්ගලෙහි සද්ධිං එකජ්ඣාසයො හුත්වා තස්ස උපරි කිඤ්චි වත්තුං කාතුං වා ලභිස්සාමී’’ති මඤ්ඤමානො. ඉමස්මිං පන පක්ඛෙ නො අප්පටිපුග්ගලොති නත්ථි එතස්ස පටිපුග්ගලොති අප්පටිපුග්ගලොති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො.

‘‘අහො වතා’’ති ඉදං පදං දිස්සතීති සම්බන්ධො, ඉමස්ස පුග්ගලස්ස ඉච්ඡාචාරෙ ඨිතත්තා භික්ඛූනං ධම්මං දෙසෙය්‍යාති වචනතො ‘‘තඤ්ච ඛො අනුමතිපුච්ඡායා’’ති වුත්තං. න හෙස ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛූ’’තිආදිනා කිඤ්චි වීතික්කමං උද්දිස්ස භගවතා පුච්ඡිතබ්බතං ඉච්ඡති. නො මග්ගං වා ඵලං වා විපස්සනං වා අන්තරං කත්වාති මග්ගභාවනං වා ඵලසච්ඡිකිරියං වා සිඛාප්පත්තවිපස්සනානුයොගං වා නිරොධසමාපජ්ජනං වා ඣානසමාපජ්ජනමෙව වා අන්තරං කාරණං කත්වා භගවතා අත්තානං පටිපුච්ඡිතබ්බං නො ඉච්ඡති. නිච්චං අනිච්චන්තිආදිනා අනුමතිග්ගහණවසෙන පුච්ඡිතබ්බං ඉච්ඡති, උත්තානමෙව කත්වා පුච්ඡිතබ්බං ඉච්ඡතීති අත්ථො. උපහරන්තෙ පස්සතීති සම්බන්ධො. අභබ්බට්ඨානභික්ඛුතාය නිහරිස්සන්ති සාසනතො.

තං සම්පත්තින්ති පරිවාරසම්පත්තිඤ්චෙව භික්ඛූහි කරියමානං සක්කාරගරුකාරසම්පත්තිඤ්ච. ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජන්ති මයා සංවිභාගෙ කරියමානෙ. සයමෙව පඤ්ඤායතීති සයමෙව ගන්ත්වා භික්ඛූනං පුරතො අත්තානං දස්සෙති, පුරතො වසන්තං පන භික්ඛු පුරක්ඛත්වා ගච්ඡන්තියෙවාති අධිප්පායො.

දක්ඛිණොදකන්ති අග්ගතො උපනීයමානං දක්ඛිණොදකං. යතො එව-කාරො, තතො අඤ්ඤත්ථ නියමො ඉච්ඡිතො. අවධාරණත්ථං වා එව-කාරග්ගහණන්ති කත්වා අහමෙව ලභෙය්‍යන්ති අහං ලභෙය්‍යමෙවාති එවමෙතං අවධාරණං දට්ඨබ්බන්ති අධිප්පායෙනාහ ‘‘අහමෙව ලභෙය්‍යන්ති ඉච්ඡා නාතිමහාසාවජ්ජා’’ති, අඤ්ඤථා යථාරුතවසෙන අවධාරණෙ ගය්හමානෙ ‘‘න අඤ්ඤෙ ලභෙය්‍යු’’න්ති අයමෙවෙත්ථ අත්ථො සියාති. පාසාදිකො හොතීති ඉදං තස්ස අග්ගාසනාදිපච්චාසීසනාය කාරණදස්සනං.

අනුමොදනන්ති මඞ්ගලාමඞ්ගලෙසු අනුමොදනාවසෙන පවත්තෙතබ්බධම්මකථං. ඛණ්ඩානුමොදනන්ති අනුමොදනෙකදෙසං. ‘‘පුබ්බෙ අනුමොදිතපුබ්බො අනුමොදතූ’’ති අවත්වා ථෙරෙන වුත්තමත්තෙයෙව.

තාදිසෙසු ඨානෙසූති තාදිසෙසු පෙසලානං බහුස්සුතානං වසනට්ඨානෙසු. සබ්බම්පි රතිං පවත්තනතො සබ්බරත්තිකානි. විනිච්ඡයකුසලානන්ති අනෙකවිහිතෙසු කඞ්ඛට්ඨානියෙසු කඞ්ඛාවිනයනාය තං තං පඤ්හානං විනිච්ඡයෙ කුසලානං ඡෙකානං. තෙසු තෙසු ධම්මකථිකෙසු අජ්ඣිට්ඨෙසු වාරෙන ධම්මං කථෙන්තෙසු ‘‘අයං බ්‍යත්තො’’ති ධම්මජ්ඣෙසකෙන අජ්ඣිට්ඨත්තා ඔකාසං අලභමානො.

සක්කච්චඤ්ච කරෙය්‍යුන්ති භික්ඛූ යං මම අභිවාදනපච්චුට්ඨානඤ්ජලිකම්මසාමීචිකම්මාදිං කරොන්ති. තං ආදරෙනෙව කරෙය්‍යුං, යඤ්ච මෙ පරික්ඛාරජාතං පටියාදෙන්ති, තම්පි සුන්දරං සම්මදෙව අභිසඞ්ඛතං කරෙය්‍යුන්ති අත්ථො. භාරියන්ති පාසාණච්ඡත්තං විය ගරුකාතබ්බං. එතං විධින්ති එතං ‘‘සක්කරෙය්‍යු’’න්තිආදිනා වුත්තසක්කාරාදිවිධිං. තෙනාති තෙන කාරණෙන, බාහුසච්චාදිගුණවිසෙසවතො එව සක්කාරාදීනං අරහත්තාති අත්ථො. එවරූපන්ති ඊදිසං ‘‘පියො ගරූ’’තිආදිනා (අ. නි. 7.37) වුත්තප්පකාරං. එවං කරෙය්‍යුන්ති එවං ‘‘සක්කරෙය්‍යු’’න්තිආදිනා වුත්තප්පකාරං සක්කාරාදිං කරෙය්‍යුං. එස නයොති යොයං භික්ඛුවාරෙ වුත්තවිධි, එසෙව නයො. ඉතො පරෙසු භික්ඛුනීවාරාදීසු වාරෙසු.

අහමෙව ලාභී අස්සන්ති එත්ථාපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව අවධාරණං ගහෙතබ්බං. පිණ්ඩපාතස්ස පණීතතා උපසෙචනාදිවසෙනාති ආහ ‘‘සප්පිතෙලමධුසක්ඛරාදිපූරිතාන’’න්ති. මඤ්චපීඨාදීනන්ති නිදස්සනමත්තං උතුසප්පායානං නිවාතානං ඵස්සිතතලානං පිහිතද්වාරකවාළවාතපානාදීනම්පි පණීතසෙනාසනභාවතො. ආදි-සද්දෙන වා තෙසම්පි ගහණං දට්ඨබ්බං. සබ්බත්ථාපීති සබ්බෙසු තෙසු චතූසුපි පච්චයවාරෙසු.

61. කායකම්මං දිස්වාති ඉදං න කායකම්මං චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං, කායකම්මුනා පන සහ පවත්තං ඔට්ඨපරිප්ඵන්දනං භාකුටිකරණං කායඞ්ගාදිදස්සනං කායකම්මදස්සනං විය හොතීති කත්වා වුත්තං. වචීකම්මං සුත්වාති එත්ථාපි එසෙව නයො, තස්මා කායවිකාරජනකා ධම්මා ‘‘දිස්සන්තී’’ති වුත්තා, වචීවිකාරජනකා ‘‘සූයන්තී’’ති. තතො එව ච තෙ පච්චක්ඛකාලෙ සම්මුඛකාලෙ දිස්සන්ති නාම. තිරොක්ඛකාලෙ අසම්මුඛකාලෙ සූයන්ති නාම. අනුරූපතො ගහණං අනුග්ගහො. ආරඤ්ඤිකත්තන්ති තස්ස භික්ඛුනො ධුතගුණත්තානුරූපතො ගණ්හාති. තෙනාහ ‘‘ආරඤ්ඤිකත්තං අනුග්ගණ්හාතී’’ති. අරඤ්ඤෙ නිවාසො අස්සාති ආරඤ්ඤිකො. පන්තං පරියන්තං දූරතරං සෙනාසනං අස්සාති පන්තසෙනාසනො. තං පන අත්ථමත්තෙන දස්සෙන්තෙන ‘‘පන්තසෙනාසනෙ වසතී’’ති වුත්තං. භික්ඛාසඞ්ඛාතානං පිණ්ඩානං පාතො පිණ්ඩාපාතො, තං පිණ්ඩපාතං උඤ්ඡති ගවෙසතීති පිණ්ඩපාතිකො. පිණ්ඩාය පතිතුං චරිතුං වතමෙතස්සාති වා පිණ්ඩපාති, සො එව පිණ්ඩපාතිකො. දානතො අවඛණ්ඩනතො අපෙතං අපදානං, සහ අපදානෙන සපදානං, අනවඛණ්ඩනං. අනුඝරං චරණසීලො සපදානචාරී. උන්නතභාවෙන පංසුකූලං විය පංසුකූලං, පංසු විය වා කුච්ඡිතභාවං උලති ගච්ඡතීති පංසුකූලං, තස්ස ධාරණං ඉධ පංසුකූලං, තං සීලමස්සාති පංසුකූලිකො.

තීහි කාරණෙහි ලූඛං වෙදිතබ්බං අග්ඝඵස්සවණ්ණපරිහානිතො අපංසුකූලම්පි, කො පන වාදො පංසුකූලන්ති අධිප්පායො. ථූලදීඝසුත්තකෙනාති ථූලෙන ඔලම්බමානෙන දීඝසුත්තකෙන. වණ්ණෙනාති එත්ථ ඵස්සෙනපි පරිහායතීති වත්තබ්බං. තඤ්හි තත්ථ ඛරඵස්සම්පි හොතියෙවාති. කස්මා පන පාළියං ආරඤ්ඤිකාදිග්ගහණෙන චත්තාරොව ධුතගුණා වුත්තාති? පධානත්තා, තග්ගහණෙනෙව ච ඉතො පරෙසම්පි සුඛපරිභොගතාය ගහණසම්භවතො. යො හි ආරඤ්ඤිකො පන්තසෙනාසනො, තස්ස අබ්භොකාසික-රුක්ඛමූලික-නෙසජ්ජික-යථාසන්ථතික-සොසානිකඞ්ගානි සුපරිපූරානි. යො ච පිණ්ඩපාතිකො සපදානචාරී ච, තස්ස පත්තපිණ්ඩිකඛලුපච්ඡාභත්තිකඑකාසනිකඞ්ගානි. යො පන පංසුකූලිකො, තස්ස තෙචීවරිකඞ්ගං සුපරිහරමෙවාති. පධානත්තා හි භගවතාපි ‘‘කදාහං නන්දං පස්සෙය්‍යං, ආරඤ්ඤං පංසුකූලික’’න්තිආදිනා (සං. නි. 2.242; නෙත්ති. 100) තත්ථ තත්ථ ආරඤ්ඤිකාදයො එව ගය්හන්ති. එත්තකාති පාළියං ආගතානං පරිච්ඡිජ්ජ ගහණමෙතං, න එත්තකා සබ්බෙපි එකස්ස එකංසතො සම්භවන්ති, නාපි එත්තකායෙව පාපධම්මා පහාතබ්බා. න හි මක්ඛපළාසාදීනං අප්පහීනභාවෙපි සබ්‍රහ්මචාරී නෙව සක්කරොන්ති…පෙ… න පූජෙන්තීති.

තමත්ථන්ති ‘‘යස්ස කස්සචී’’තිආදිනා වුත්තමත්ථං. උපමාය පාකටං කරොන්තොති අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච උදාහරණෙන විභාවෙන්තො. අහිකුණපාදීනං අතිපටිකූලජිගුච්ඡනීයතා අතිවිය දුග්ගන්ධතාය. සා ච අහීනං තිඛිණකොපතාය, කුක්කුරමනුස්සානං ඔදනකුම්මාසූපචයතාය සරීරස්ස හොතීති වදන්ති. ඉමෙසන්ති අහිආදීනං. වඩ්ඪෙත්වාති උපරූපරි ඛිපනෙන රචිතං කත්වා. තං පන වඩ්ඪිතං තෙන ච භාජනං පූරිතං හොතීති ආහ ‘‘වඩ්ඪෙත්වා පරිපූරෙත්වා’’ති. ජනස්ස දස්සනයොග්‍යං දස්සනීයං ජඤ්ඤං, තං පරමපරිසුද්ධං මනොහරඤ්ච හොතීති ආහ ‘‘චොක්ඛචොක්ඛ’’න්ති. අභිනවනිවිට්ඨා මහාමාතා වධුකා. සා පන පුත්තලාභයොග්‍යතං උපාදාය මඞ්ගලවචනෙන ‘‘ජනී’’ති වුච්චති, තස්සා නිය්‍යමානං පණ්ණාකාරං ජනියා හරතීති ජඤ්ඤං. උභයත්ථාති අත්ථද්වයෙ. පුනරුත්තන්ති ආමෙඩිතවචනමාහ. න මනාපං එතස්සාති අමනාපො, තස්ස භාවො අමනාපතා, තථාපවත්තො චිත්තුප්පාදොති ආහ ‘‘අමනාපං ඉදන්ති…පෙ… අධිවචන’’න්ති. බුද්ධවෙසත්තා ලිඞ්ගස්ස පරිසුද්ධකංසපාතිසදිසකා. කුණපරචනං විය ඉච්ඡාවචරෙහි සන්තානස්ස භරිතභාවො. සො පන තෙසං අප්පහීනතායාති ආහ ‘‘ඉච්ඡාවචරානං අප්පහාන’’න්ති.

62. ‘‘තෙන ගාමන්තවිහාරං අනුග්ගණ්හාතී’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ආරඤ්ඤිකත්ත’’න්ති පන පොත්ථකෙ ලිඛිතං. න හි සුක්කපක්ඛෙ පාළියං ආරඤ්ඤිකග්ගහණං අත්ථි, සති ච ඉච්ඡාවචරප්පහානෙ ගාමන්තවිහාරො එකන්තෙන න පටික්ඛිපිතබ්බො, ඉච්ඡිතබ්බොව තාදිසානං උත්තරිමනුස්සධම්මපටිච්ඡාදනතො. තථා හි වක්ඛති ‘‘අප්පිච්ඡතාසමුට්ඨානෙහී’’තිආදි. සාලිවරභත්තරචනං විය ඉච්ඡාවචරප්පහානං මනුඤ්ඤභාවතො තිත්තිහෙතුතො ච.

63. මං තන්ති ච උපයොගවචනං පටි-සද්දයොගෙන, අත්ථො පන සම්පදානමෙවාති ආහ ‘‘මය්හං තුය්හ’’න්ති ච. ‘‘සමයෙ’’ති භුම්මත්ථෙ ‘‘සමය’’න්ති උපයොගවචනං. ගිජ්ඣකූටපණ්ඩවඉසිගිලිවෙභාරවෙපුල්ලපබ්බතානං වසෙන සමන්තතො ගිරිපරික්ඛෙපෙන. රාජගහෙති සමීපත්ථෙ භුම්මවචනන්ති ආහ ‘‘තං නිස්සාය විහරාමී’’ති.

පුරාණයානකාරපුත්තොති පුරාණෙ පබ්බජිතතො පුබ්බෙ යානකාරපුත්තො තථාපඤ්ඤාතො. ජිම්හන්ති ගොමුත්තකුටිලං. තෙනාහ ‘‘සප්පගතමග්ගසදිස’’න්ති. සොති පණ්ඩුපුත්තො. ඉතරොති සමිති. චින්තිතට්ඨානමෙවාති චින්තිතචින්තිතට්ඨානමෙව තච්ඡති, තඤ්ච ඛො න තස්ස චිත්තානුසාරෙන, අථ ඛො අත්තනො සුත්තානුසාරෙන තච්ඡන්තො යානකාරපුත්තො. චිත්තන්ති අත්තනො චිත්තෙන මම චිත්තං ජානිත්වා විය.

‘‘න සද්ධාය පබ්බජිතො’’ති ඉමිනාව කම්මඵලසද්ධාය අභාවො නෙසං පකාසිතොති ආහ ‘‘අස්සද්ධාති බුද්ධධම්මසඞ්ඝෙසු සද්ධාවිරහිතා’’ති. පබ්බජිතානං ජීවිකා අත්ථො එතෙසන්ති ජීවිකත්ථා. තෙනාහ ‘‘ඉණභයාදීහී’’තිආදි. කෙරාටිකං වුච්චති සාඨෙය්‍යං. සඨානං ගුණවාණිජකානං කම්මං සාඨෙය්‍යන්ති ආහ ‘‘සාඨෙය්‍යඤ්හී’’තිආදි. තුච්ඡසභාවෙන මානො නළො වියාති නළො, මානසඞ්ඛාතො උග්ගතො නළො එතෙසන්ති උන්නළා. තෙනාහ ‘‘උට්ඨිතතුච්ඡමානා’’ති. ලහුකතාය වා චපලා. ඵරුසවචනතාය ඛරවචනා. තිරච්ඡානකථාබහුලතාය නිරත්ථකවචනපලාපිනො. අසංවුතකම්මද්වාරාති ඉදං කම්මද්වාරාදීනං අසංවුතභාවො උප්පත්තිද්වාරානං අසංවුතතාය එව හොතීති කත්වා වුත්තං. අථ වා ඡසු ඉන්ද්‍රියෙසූති නිමිත්තෙ භුම්මං, ඡසු ඉන්ද්‍රියෙසු නිමිත්තභූතෙසු අසංවුතකම්මද්වාරාති අත්ථො. යා මත්තාති භොජනෙ අයුත්තපරියෙසන-අයුත්තපටිග්ගහණ-අයුත්තපරිභොගෙ වජ්ජෙත්වා යුත්තපරියෙසන-යුත්තපටිග්ගහණ-යුත්තපරිභොගසඞ්ඛාතා යා මත්තා අප්පමත්තෙහි ජානිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘යුත්තතා’’ති. ජාගරෙති රත්තින්දිවං ආවරණියෙහි ධම්මෙහි චිත්තපරිසොධනසඞ්ඛාතෙ ජාගරෙ. තෙසං ජාගරිතාය අධිසීලසික්ඛාය ගාරවරහිතානං ඉතරසික්ඛාසු පතිට්ඨා එව නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘සික්ඛාපදෙසු බහුලගාරවා න හොන්තී’’ති වත්වා තමෙව ගාරවාභාවං සරූපෙන විභාවෙන්තො ‘‘ආපත්තිවීතික්කමබහුලා’’ති ආහ.

පකතියාපි සිද්ධාය රතනත්තයසද්ධාය කම්මඵලසද්ධාය ච සද්ධා. පිවන්ති මඤ්ඤෙ යථා තං ද්‍රවභූතං අමතං ලද්ධා. ඝසන්ති මඤ්ඤෙ යථා තං බහලපිණ්ඩිකසුධාභොජනං ලද්ධා. අත්තමනවාචං නිච්ඡාරෙන්තා ‘‘සාධු සාධූ’’ති. තමෙව පන සාධුකාරං හදයෙ ඨපෙත්වා අබ්භනුමොදන්තා. එත්ථ ච අත්තමනවාචානිච්ඡාරණං පිවනසදිසං කත්වා වුත්තං බහිද්ධාභාවතො, මනසා අබ්භනුමොදනං පන අබ්භන්තරභාවතො ඝසනසදිසං වුත්තං. සඞ්ඛාදනජ්ඣොහරණඤ්හි ඝසනන්ති. රස්සඤ්ච එකවචනං හොතීති ආහ ‘‘රස්සෙ සති සාරිපුත්තස්ස උපරි හොතී’’ති. දීඝඤ්ච බහුවචනං හොතීති ආහ ‘‘දීඝෙ සති සබ්‍රහ්මචාරීන’’න්ති. ‘‘උපරි හොතී’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ආලසියබ්‍යසනාදීහීති ආලසියෙන වා ඤාතිබ්‍යසනාදීහි වා. ‘‘මහානාගාති වුච්චන්තී’’ති වත්වා තත්ථ කාරණං විභාවෙන්තො ‘‘තත්‍රා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘න ගච්ඡන්තීති නාගා, න ආගච්ඡන්තීති නාගා, න ආගුං කරොන්තීති නාගා’’ති යො විවිධො වචනත්ථො ඉච්ඡිතො, තං විචාරෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘ඡන්දාදීහී’’තිආදි වුත්තං, තං පන ඤෙය්‍යාවබොධාය වචනතො අප්පමත්තකාරණං.

සයමෙව ආගුං න කරොති සබ්බථා මග්ගෙන පහීනආගුත්තා. සො කාමයොගාදිකෙ සබ්බසංයොගෙ දසවිධසංයොජනප්පභෙදානි ච සබ්බබන්ධනානි විසජ්ජ ජහිත්වා සබ්බත්ථ යක්ඛාදීසු, සබ්බෙසු වා භවෙසු කෙනචි සඞ්ගෙන න සජ්ජති තීහි ච විමුත්තීහි විමුත්තො, තතො එව ඉට්ඨාදීසු තාදිභාවප්පත්තියා තාදි, සො වුත්තලක්ඛණෙන තථත්තා තංසභාවත්තා නාගො පවුච්චතෙති අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති. අඤ්ඤෙහි ඛීණාසවනාගෙහි අග්ගසාවකත්තා ගුණවිසෙසයොගතො පුජ්ජතරා ච පාසංසතරා ච. සමං අනුමොදිසුන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සුභාසිතතො සම්පටිච්ඡනෙන සමප්පවත්තමොදතාය සමං සදිසං අබ්භනුමොදිංසු. තං පන සමනුමොදනං ‘‘තත්ථා’’තිආදිනා පාළිවසෙනෙව දස්සෙති.

සම්මුතිපරමත්ථදෙසනාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අනඞ්ගණසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.