4. භයභෙරවසුත්තවණ්ණනා

34. එවං මෙ සුතන්ති භයභෙරවසුත්තං. කො නික්ඛෙපො? කෙචි තාව එවමාහු ‘‘පුච්ඡාවසිකො නික්ඛෙපො’’ති. දුවිධා හි පුච්ඡා පාකටාපාකටභෙදතො. තත්ථ යස්සා දෙසනාය නිමිත්තභූතො ඤාතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො කිං-සද්දපුබ්බකෙන පකාසීයති, සා පාකටා පුච්ඡා යථා ‘‘කිංසූධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨ’’න්ති එවමාදි (සං. නි. 1.246; සු. නි. 183). යස්සා පන දෙසනාය නිමිත්තභූතො ඤාතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො කිං-සද්දරහිතෙන කෙවලෙනෙව සද්දපයොගෙන පකාසීයති, සා අපාකටා පුච්ඡා. ඤාතුං ඉච්ඡිතො හි අත්ථො ‘‘පඤ්හා, පුච්ඡා’’ති වුච්චති, තස්මායෙව ඉධ ‘‘යෙ මෙ භො ගොතමා’’තිආදිකා අපාකටාති ‘‘පුච්ඡාවසිකො නික්ඛෙපො’’ති. තයිදං අකාරණං, යස්මා සො බ්‍රාහ්මණො ‘‘යෙමෙ භො ගොතමා’’තිආදීනි වදන්තො න තත්ථ කඞ්ඛී විචිකිච්ඡී සංසයමාපන්නො අවොච, අථ ඛො අත්තනා යථානිච්ඡිතමත්ථං භගවති පසාදභාවබහුමානං පවෙදෙන්තො කථෙසි. තෙනාහ ‘‘භගවති පසාදං අලත්ථා’’තිආදි (ම. නි. අට්ඨ. 1.34). විහාරෙති විහාරකෙ නිවාසෙ. අවිච්ඡින්නෙයෙවාති පවත්තමානෙයෙව. පදද්වයස්සපි වසන්තෙ එවාති අත්ථො. එතං පුරොහිතට්ඨානං උණ්හීසාදිකකුධභණ්ඩෙහි සද්ධිං ලද්ධං, තථා ච ‘‘අස්ස රඤ්ඤා දින්න’’න්ති වදන්ති. තෙනාහ ‘‘තං තස්ස රඤ්ඤා දින්න’’න්ති. බ්‍රහ්මන්ති වෙදං. සො පන මන්තබ්‍රහ්මකප්පවසෙන තිවිධො. තත්ථ මන්තා පධානං මූලභාවතො, යෙ අට්ඨකාදීහි පවුත්තා, ඉතරෙ තන්නිස්සයෙන ජාතා, තෙන තෙසංයෙව ගහණං ‘‘මන්තෙ සජ්ඣායතී’’ති. තෙ හි ගුත්තභාසිතබ්බතාය ‘‘මන්තා’’ති වුච්චන්ති. ඉදමෙව හීති අවධාරණෙන ‘‘බ්‍රහ්මතො ජාතා’’තිආදිකං නිරුත්තිං පටික්ඛිපති.

යෙන වා කාරණෙනාති (සාරත්ථ. ටී. වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනායං 2; සං. නි. ටී. 1.1.1; අ. නි. ටී. 2.2.16) හෙතුම්හි ඉදං කරණවචනං. හෙතුඅත්ථො හි කිරියාකාරණං, න කරණං විය කිරියත්ථො, තස්මා නානප්පකාරගුණවිසෙසාධිගමත්ථා ඉධ උපසඞ්කමනකිරියාති ‘‘අන්නෙන වසතී’’තිආදීසු විය හෙතුඅත්ථමෙවෙතං කරණවචනං යුත්තං, න කරණත්ථං තස්ස අයුජ්ජමානත්තාති වුත්තං ‘‘යෙන වා කාරණෙනා’’තිආදි. භගවතො සතතප්පවත්තනිරතිසයසාදුවිපුලාමතරසසද්ධම්මඵලතාය සාදුඵලනිච්චඵලිතමහාරුක්ඛෙන භගවා උපමිතො, සාදුඵලූපභොගාධිප්පායග්ගහණෙනෙව හි මහාරුක්ඛස්ස සාදුඵලතා ගහිතාති.

උපසඞ්කමීති උපසඞ්කන්තො. සම්පත්තුකාමතාය හි කිඤ්චි ඨානං ගච්ඡන්තො තංතංපදෙසාතික්කමනෙන උපසඞ්කමි, උපසඞ්කන්තොති වා වත්තබ්බතං ලභති. තෙනාහ ‘‘ගතොති වුත්තං හොතී’’ති, උපගතොති අත්ථො. උපසඞ්කමිත්වාති පුබ්බකාලකිරියානිද්දෙසොති ආහ ‘‘උපසඞ්කමනපරියොසානදීපන’’න්ති. තතොති යං ඨානං පත්තො ‘‘උපසඞ්කමී’’ති වුත්තො, තතො උපගතට්ඨානතො. යථා ඛමනීයාදීනි පුච්ඡන්තොති (සං. නි. ටී. 1.1.112) යථා භගවා ‘‘කච්චි තෙ බ්‍රාහ්මණ ඛමනීයං, කච්චි යාපනීය’’න්තිආදිනා ඛමනීයාදීනි පුච්ඡන්තො තෙන බ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං සමප්පවත්තමොදො අහොසි පුබ්බභාසිතාය, තදනුකරණෙන එවං සොපි බ්‍රාහ්මණො භගවතා සද්ධිං සමප්පවත්තමොදො අහොසීති යොජනා. තං පන සමප්පවත්තමොදතං උපමාය දස්සෙතුං ‘‘සීතොදකං වියා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සම්මොදිතන්ති සංසන්දිතං. එකීභාවන්ති සම්මොදනකිරියාය සමානතං එකරූපතං. ඛමනීයන්ති ‘‘ඉදං චතුචක්කං නවද්වාරං සරීරයන්තං ඛණභඞ්ගුරතාය සභාවතො දුස්සහං, කච්චි ඛමිතුං සක්කුණෙය්‍ය’’න්ති පුච්ඡති. යාපනීයන්ති පච්චයායත්තවුත්තිකං චිරප්පබන්ධසඞ්ඛාතාය යාපනාය කච්චි යාපෙතුං සක්කුණෙය්‍යං. සීසරොගාදිආබාධාභාවෙන කච්චි අප්පාබාධං. දුක්ඛජීවිකාභාවෙන කච්චි අප්පාතඞ්කං. තංතංකිච්චකරණෙ උට්ඨානසුඛතාය කච්චි ලහුට්ඨානං. තදනරූපබලයොගතො කච්චි බලං. සුඛවිහාරසබ්භාවෙන කච්චි ඵාසුවිහාරො අත්ථීති තත්ථ තත්ථ කච්චි-සද්දං යොජෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො.

බලවප්පත්තා පීති පීතියෙව. තරුණපීති පාමොජ්ජං. සම්මොදනං ජනෙති කරොතීති සම්මොදනිකං, තදෙව සම්මොදනීයන්ති ආහ ‘‘සම්මොදජනනතො’’ති. සම්මොදිතබ්බතො සම්මොදනීයන්ති ඉමං පන අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සම්මොදිතුං යුත්තභාවතො’’ති ආහ. සරිතබ්බභාවතොති අනුස්සරිතබ්බභාවතො. ‘‘සරණීය’’න්ති වත්තබ්බෙ දීඝං කත්වා ‘‘සාරණීය’’න්ති වුත්තං. සුය්‍යමානසුඛතොති ආපාථමධුරතං ආහ, අනුස්සරියමානසුඛතොති විමද්දරමණීයතං. බ්‍යඤ්ජනපරිසුද්ධතායාති සභාවනිරුත්තිභාවෙන තස්සා කථාය වචනචාතුරියමාහ, අත්ථපරිසුද්ධතායාති අත්ථස්ස නිරුපක්කිලෙසතං. අනෙකෙහි පරියායෙහීති අනෙකෙහි කාරණෙහි.

අභිදූරඅච්චාසන්නපටික්ඛෙපෙන නාතිදූරනාච්චාසන්නං නාම ගහිතං, තං පන අවකංසතො උභින්නං පසාරිතහත්ථසඞ්ඝට්ටනෙන දට්ඨබ්බං. ගීවං පසාරෙත්වාති ගීවං පරිවත්තනවසෙන පසාරෙත්වා.

යෙමෙති එත්ථ සන්ධිවසෙන ඉකාරලොපොති දස්සෙන්තො ‘‘යෙ ඉමෙ’’තිආදිමාහ. උච්චාකුලීනතාය ජාතිවසෙන අභිජාතා ජාතිකුලපුත්තා. තෙනාහ ‘‘උච්චාකුලප්පසුතා’’ති. ආචාරසම්පත්තියා අභිජාතා ආචාරකුලපුත්තා. තෙනාහ ‘‘ආචාරසම්පන්නා’’ති. යත්ථ කත්ථචි අපාකටෙපි කුලෙ. තෙන බ්‍රාහ්මණෙන අධිප්පෙතා භික්ඛූසු දුවිධාපි සංවිජ්ජන්තීති ආහ ‘‘ඉධ පන ද්වීහිපි කාරණෙහි කුලපුත්තායෙවා’’ති.

සද්ධාති ඉදං කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘සද්ධායා’’ති, සද්ධාති වා සද්දහිත්වාති අත්ථො. ඉමස්මිං පක්ඛෙ පාළියං ය-කාරලොපෙන නිද්දෙසොති දට්ඨබ්බං. අගාරතොති අගාරවාසතො, උත්තරපදලොපෙන, නිස්සයූපචාරෙන වා අයං නිද්දෙසොති. භික්ඛනසීලතාදිලක්ඛණො භික්ඛුභාවො පබ්බජ්ජාසහචරිතාය සද්ධිං භික්ඛුභාවං අන්වාචිනන්තොති ආහ ‘‘පබ්බජ්ජං භික්ඛුභාවඤ්චා’’ති. කම්මවාචාලක්ඛණෙ පන භික්ඛුභාවෙ අධිප්පෙතෙ සමුච්චයත්ථො ච-සද්දො දට්ඨබ්බො. අනගාරස්ස භාවොති එතෙන පබ්බජ්ජානිස්සිතො සුවිසුද්ධො සීලාචාරගුණවිසෙසො ගහිතො, කසිගොරක්ඛාදිකම්මපටික්ඛෙපො ඉධ අනුප්පාදාදීහි වෙදිතබ්බො. සෙසග්ගහණෙ පන සරණගමනාදිවසෙන පබ්බජ්ජාය, සරණගමනාදිවසෙන උපසම්පදාය ච අනෙකභෙදත්තා ආහ ‘‘සබ්බථාපී’’ති, තෙන තෙන පකාරෙනාති අත්ථො. පුරතොගාමිතා පටිපත්තිගමනෙන, න කායගමනෙනාති ආහ ‘‘නායකො’’ති, සම්මාපටිපත්තියා නිබ්බානසම්පාපකොති අත්ථො. හිතකිරියායාති දිට්ඨධම්මිකාදිහිතචරියාය. ගාහණං අධිසීලාදීසු අච්චන්තාය නියොජනං, න කථනමත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ගාහෙතා’’ති වත්වා ‘‘සික්ඛාපෙතා’’ති ආහ. දිට්ඨානුගතින්ති දිට්ඨියා අනුගමනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘දස්සනානුගති’’න්ති වත්වා සික්ඛාත්තයසඞ්ගහං භගවතො සාසනං තෙන දිට්ඨත්තා දිට්ඨි, තස්ස තස්සෙව ඛමනවසෙන ඛන්ති, රුච්චනවසෙන රුචි, තංදිට්ඨිඛන්තිරුචිකාව භගවතො සාවකාති ආහ ‘‘යංදිට්ඨිකො’’තිආදි.

එස කිර අලත්ථාති සම්බන්ධො. දෙවපුත්තෙ වියාතිආදි කස්සචි පාරිජුඤ්ඤස්ස අභාවදීපනතො ‘‘සද්ධායා’’තිආදිනා වුත්තස්ස පබ්බජිතභාවස්ස පාකටීකරණං. සද්ධාය ඝරා නික්ඛම්ම පබ්බජිත්වාති ඉදං හට්ඨපහට්ඨාදිභාවස්ස කාරණවචනං. ඝාසච්ඡාදනපරමතාය සන්තුට්ඨෙති ඉදං අනුස්සඞ්කිතාපරිසඞ්කිතතාය කාරණවචනන්ති දට්ඨබ්බං.

එවමෙතන්තිආදිනා ආමෙඩිතවචනං සම්පහංසනවසෙන, පසාදවසෙන වා කතන්ති දට්ඨබ්බං. තථා හි එවං-සද්දො සම්පටිච්ඡනත්ථො අබ්භනුමොදනත්ථො ච වුත්තො. මමන්ති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං, නිපාතපදං වා එතං ‘‘ම’’න්ති ඉමිනා සමානත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. ආදීනීති ආදි-සද්දෙන නජීවිකාපකතාදිං සඞ්ගණ්හාති ඊදිසානංයෙවාති සද්ධාපබ්බජ්ජාය විභාවිතඅනභිජ්ඣාලුආදිසභාවානංයෙව, න ඉතරෙසං අභිජ්ඣාලුසභාවානං. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘සඞ්ඝාටිකණ්ණෙ චෙපි මෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ගහෙත්වා පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධො අස්ස පදෙ පදං නික්ඛිපන්තො, සො ච හොති අභිජ්ඣාලු කාමෙසු තිබ්බසාරාගො බ්‍යාපන්නචිත්තො පදුට්ඨමනසඞ්කප්පො මුට්ඨස්සති අසම්පජානො අසමාහිතො විබ්භන්තචිත්තො පාකටින්ද්‍රියො, අථ ඛො ආරකාව මම අහඤ්ච තස්සා’’ති (ඉතිවු. 92).

අජ්ඣොගාහෙත්වා අධිප්පෙතත්ථං සම්භවිතුං සාධෙතුං දුක්ඛානීති දුරභිසම්භවානි. අට්ඨකථායං පන තත්ථ නිවාසොයෙව දුක්ඛොති දස්සෙතුං ‘‘සම්භවිතුං දුක්ඛානි දුස්සහානී’’ති වුත්තං. අරඤ්ඤවනපත්ථානීති අරඤ්ඤලක්ඛණප්පත්තානි වනසණ්ඩානි. වනපත්ථ-සද්දො හි සණ්ඩභූතෙ රුක්ඛසමූහෙපි වත්තතීති අරඤ්ඤග්ගහණං. කිඤ්චාපීති අනුජානනසම්භාවනත්ථෙ නිපාතො. කිං අනුජානාති? නිප්පරියායතො අරඤ්ඤාභාවං ‘‘ගාමතො බහි අරඤ්ඤ’’න්ති. තෙනාහ ‘‘නිප්පරියායෙනා’’තිආදි. කිං සම්භාවෙති? ආරඤ්ඤකඞ්ගනිප්ඵාදකත්තං. යඤ්හි ආරඤ්ඤකඞ්ගනිප්ඵාදකං, තං විසෙසතො ‘‘අරඤ්ඤ’’න්ති වුත්තන්ති. තෙනෙවාහ ‘‘යං තං පඤ්චධනුසතික’’න්තිආදි. නික්ඛමිත්වා බහිඉන්දඛීලාති ඉන්දඛීලතො බහි නික්ඛමිත්වා, තතො බහි පට්ඨායාති අත්ථො. බහි ඉන්දඛීලාති යත්ථ ද්වෙ තීණි ඉන්දඛීලානි, තත්ථ බහිද්ධා ඉන්දඛීලතො පට්ඨාය, යත්ථ තං නත්ථි, තත්ථ තදරහට්ඨානතො පට්ඨායාති වදන්ති. යස්මා බහි ඉන්දඛීලතො පට්ඨාය මනුස්සූපචාරෙ භයභෙරවං නත්ථි, තස්මා ඉධ නාධිප්පෙතන්ති දට්ඨබ්බං.

ගාමන්තන්ති ගාමසමීපං. අනුපචාරට්ඨානන්ති නිච්චකිච්චවසෙන නුපචරිතබ්බට්ඨානං. තෙනාහ ‘‘යත්ථ න කසීයති න වපීයතී’’ති. පන්තානීති ඉමිනා ‘‘පරියන්තාන’’න්ති ඉමස්ස පරියායස්ස ඉධ පාළියං ගහිතත්තා වුත්තං ‘‘පරියන්තානන්ති ඉමමෙකං පරියායං ඨපෙත්වා’’ති. දූරානන්ති පන අයං පරියායො ඨපෙතබ්බො සියා තස්සාපි ‘‘පන්තානී’’ති ඉමිනාව අත්ථතො ගහිතත්තා, තථා සති ‘‘න මනුස්සූපචාරාන’’න්ති එදිසානම්පි ඨපෙතබ්බතා ආපජ්ජති, තස්මා සද්දතො එව ඨපනං දට්ඨබ්බං. පවිවෙකන්ති පකාරතො, පකාරෙහි වා විවෙචනං, රූපාදිපුථුත්තාරම්මණෙ පකාරතො ගමනාදිඉරියාපථප්පකාරෙහි අත්තනො කායස්ස විවෙචනං ගච්ඡතොපි තිට්ඨතොපි නිසජ්ජතොපි එකස්සෙව පවත්තති. තෙනෙව හි විවෙචෙතබ්බානං විවෙචනාකාරස්ස ච භෙදතො බහුවිධත්තා තෙ එකත්තෙන ගහෙත්වා ‘‘පවිවෙක’’න්ති එකවචනෙන වුත්තං. දුක්කරං පවිවෙකන්ති වා පවිවෙකං කත්තුං න සුඛන්ති අත්ථො. එකීභාවෙති එකිකභාවෙ. ද්වයංද්වයාරාමොති ද්වින්නං ද්වින්නං භාවාභිරතො. හරන්ති වියාති සංහරන්ති විය විඝාතුප්පාදනෙන. තෙනාහ ‘‘ඝසන්ති වියා’’ති, භයසන්තාසුප්පාදනෙන ඛාදිතුං ආගතා යක්ඛරක්ඛසපිසාචාදයො වියාති අධිප්පායො. ඊදිසස්සාති අලද්ධසමාධිනො. තිණපණ්ණමිගාදිසද්දෙහීති වාතෙරිතානං තිණපණ්ණාදීනං මිගපක්ඛිආදීනඤ්ච භිංසනකෙහි භෙරවෙහි සද්දෙහි විවිධෙහි ච අඤ්ඤෙහි ඛාණුආදීහි යක්ඛාදිආකාරෙහි උපට්ඨිතෙහි භිංසනකෙහි. එවං දුක්කරං දුරභිසම්භවං නාම කරොන්තො අහො අච්ඡරියා එතෙති විම්හිතො.

කායකම්මන්තවාරකථාවණ්ණනා

35. සොළසසු ඨානෙසූති ‘‘යෙ ඛො කෙචී’’තිආදිනා පාළියං වක්ඛමානෙසු සොළසසු කාරණෙසු. අපරිසුද්ධකායකම්මන්තතාදයො අරඤ්ඤෙ විහරන්තානං චිත්තුත්‍රාසනිමිත්තතාය විසෙසතො වික්ඛෙපාවහා, පරිසුද්ධකායකම්මන්තතාදයො පන තදභාවතො තෙසං අවික්ඛෙපාවහා. තෙනාහ ‘‘අපරිසුද්ධකායකම්මන්තසන්දොසහෙතූ’’තිආදි. සොළසසූති ච වොදානපක්ඛංයෙව ගහෙත්වා වුත්තං. සංකිලෙසග්ගහණම්පි යාවදෙව වොදානදස්සනත්ථන්ති. ආරම්මණපරිග්ගහරහිතානන්ති අපරිසුද්ධකායකම්මන්තාදිකස්ස අරඤ්ඤෙ දිට්ඨස්ස තස්ස ආරම්මණස්ස ‘‘යෙ ඛො කෙචී’’තිආදිනා පාළියං ආගතනයෙන පරිග්ගණ්හනඤාණරහිතානං. ආරම්මණපරිග්ගහයුත්තානන්ති එත්ථ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අත්තනාති භගවන්තං සන්ධාය වදති, සයන්ති අත්ථො. තාදිසොති ආරම්මණපරිග්ගහයුත්තො.

සම්බුජ්ඣති එතෙනාති සම්බොධො, අරියමග්ගොති ආහ ‘‘අරියමග්ගප්පත්තිතො’’ති. අග්ගමග්ගාධිගමාධීනො බුද්ධානං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාධිගමොති ආහ ‘‘අනභිසම්බුද්ධස්සාති අප්පටිවිද්ධචතුසච්චස්සා’’ති. අනවසෙසතො ඤෙය්‍යං, බුජ්ඣිතුං අරහතීති බොධි, මහාවීරියතාදිනා තත්ථ විසෙසයොගතො සත්තොති ආහ ‘‘බුජ්ඣනකසත්තස්සා’’ති. තෙනාහ ‘‘සම්මාසම්බොධි’’න්තිආදි. නියතභාවප්පත්තිතො පට්ඨාය මහාසත්තා යථා මහාබොධියානපටිපදා හානභාගියා, ඨිතිභාගියා වා න හොති, අථ ඛො විසෙසභාගියා නිබ්බෙධභාගියා ච හොති, තථා පටිපජ්ජනතො බොධියං නින්නගොණපබ්භාරා එවාති ආහ ‘‘බොධියා වා සත්තස්සෙව ලග්ගස්සෙවා’’ති. තෙනාහ ‘‘දීපඞ්කරස්ස හී’’තිආදි. අට්ඨධම්මසමොධානෙනාති –

‘‘මනුස්සත්තං ලිඞ්ගසම්පත්ති, හෙතු සත්ථාරදස්සනං;

පබ්බජ්ජා ගුණසම්පත්ති, අධිකාරො ච ඡන්දතා’’ති. (බු. වං. 2.59) –

ඉමෙසං අභිනීහාරස්ස අඞ්ගභූතානං අට්ඨන්නං ධම්මානං සමොධානෙන සමවධානෙන.

පබ්බජ්ජූපගතාති පබ්බජ්ජං උපගතා. තෙන පබ්බජ්ජාමත්තෙන සමණා, න සමිතපාපතායාති දස්සෙති. ජාතිමත්තෙන ඉධ බ්‍රාහ්මණාති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘භොවාදිනො වා’’ති. තෙ හි ‘‘භො භො’’ති වදනසීලා, තෙනාහ ‘‘භොවාදී නාම සො හොති, සචෙ හොති සකිඤ්චනො’’ති (ධ. ප. 396; සු. නි. 625). පාණාතිපාතාදිනාති ආදි-සද්දෙන අදින්නාදානං අබ්‍රහ්මචරියඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. අපරිසුද්ධෙනාති ච විසෙසනං කායකම්මන්තාපෙක්ඛාය, න පාණාතිපාතාදිඅපෙක්ඛාය. න හි පාණාතිපාතාදිකො තස්ස පුබ්බභාගපයොගො ච කොචි පරිසුද්ධො නාම අත්ථි. භායනට්ඨෙන භයං, භීරුතාවහට්ඨෙන භෙරවං. සන්දොසහෙතූති සදොසහෙතු. ස-සද්දො හි ඉධ සානුසාරො වුත්තො. තෙනාහ ‘‘අත්තනො දොසස්ස හෙතූ’’ති. එකන්තෙන චිත්තුත්‍රාසලක්ඛණස්ස භයස්ස වසෙන ‘‘සාවජ්ජ’’න්ති වුත්තං. චිත්තුත්‍රාසො හි එකන්තසාවජ්ජො භායනට්ඨෙන භයඤ්චාති. අක්ඛෙමන්ති ඉදං උභයවසෙන. චිත්තුත්‍රාසොපි හි සරීරචිත්තානං අනත්ථාවහතො අක්ඛෙම, තථා භයානකාරම්මණම්පීති. අට්ඨකථායං පන අත්ථද්වයං යථාසඞ්ඛ්‍යං යොජිතං. සයං පරිකප්පිතභයානකාරම්මණනිමිත්තං චිත්තුත්‍රාසසමුප්පාදනවසෙන ආනෙන්තා භයභෙරවං අව්හායන්ති විය හොන්තීති වුත්තං ‘‘අව්හායන්තීති පක්කොසන්තී’’ති. තෙති මාරිතමනුස්සානං ඤාතිමිත්තාදයො. ගච්ඡං ගහනභූතං මහන්තං කණ්ටකසණ්ඩං, ගුම්බං නාතිමහන්තන්ති වදන්ති. ගච්ඡන්ති පන තිණවනං වෙදිතබ්බං, ‘‘ගච්ඡෙ රුළ්හතිණෙ’’ති වුත්තං, ගුම්බං කණ්ටකලතාදිභරිතාවිරුළ්හං. බද්ධා වධිතා වියාති බද්ධා හුත්වා තාළියමානා විය.

‘‘න ඛො පනාති එත්ථ ඛොති අවධාරණත්ථෙ නිපාතො, පනා’’ති විසෙසත්ථෙ. තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘අඤ්ඤෙ සමණබ්‍රාහ්මණා විය අහං අපරිසුද්ධකායකම්මන්තො හුත්වා අරඤ්ඤවනපත්ථානි පන්තානි සෙනාසනානි න ඛො පන පටිසෙවාමි, පරිසුද්ධකායකම්මන්තොයෙව පන හුත්වා තානි පටිසෙවාමී’’ති. එවං වා එත්ථ අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා. ‘‘පරිසුද්ධකායකම්මන්තොහමස්මී’’ති හි තෙන අවධාරණෙන විභාවිතත්ථදස්සනං. තෙසමහං අඤ්ඤතරොති තාය පරිසුද්ධකායකම්මතාය තෙසං අරියානං අහං අඤ්ඤතරොති කායකම්මපාරිසුද්ධියා මහාසත්තො අත්තානං අරියෙසු පක්ඛිපති. පරමසල්ලෙඛභාවප්පත්තා හි තදා බොධිසත්තස්ස කායකම්මපාරිසුද්ධි, තථා වචීකම්මාදිපාරිසුද්ධි, යතො මාරො රන්ධගවෙසී හුත්වා ඡබ්බස්සානි නිරන්තරං අනුබන්ධො අන්තරං න ලභති. තෙනාහ –

‘‘සත්ත වස්සානි භගවන්තං, අනුබන්ධිං පදාපදං;

ඔතාරං නාධිගච්ඡිස්සං, සම්බුද්ධස්ස සතීමතො’’ති. (සු. නි. 448);

භිය්‍යොති අධිකං සවිසෙසං, උපරූපරි වා. භීතතසිතා භයූපද්දවෙන ඡම්භිතසරීරා හට්ඨලොමා හොන්ති, අභීතාතසිතා පන භයූපද්දවාභාවතො අහට්ඨලොමා ඛෙමෙන සොත්ථිනා තිට්ඨන්තීති තෙසං ඛෙමප්පත්ති සොත්ථිභාවො වා පන්නලොමතාය පාකටො හොතීති පාළියං ‘‘පල්ලොම’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘පන්නලොමත’’න්තිආදි. එත්ථ ච භිය්‍යො පල්ලොමමාපාදිං අරඤ්ඤෙ විහාරායාති පටිඤ්ඤානිද්දෙසො. පරිසුද්ධකායකම්මන්තොහමස්මීති හෙතුදස්සනං. ‘‘යෙ හි වො අරියා’’ති සදිසූදාහරණදස්සනං. යෙ ඛො කෙචි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වාති විසදිසූදාහරණදස්සනං. සෙසානි අන්වයබ්‍යතිරෙකවිභාවනානීති දට්ඨබ්බන්ති අයමෙත්ථ යුත්තිවිභාවනා. ඉමිනා නයෙන සෙසවාරෙසුපි යුත්තිවිභාවනා වෙදිතබ්බා.

කායකම්මන්තවාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වචීකම්මන්තවාරාදිකථාවණ්ණනා

36. අපරිසුද්ධෙන මුසාවාදාදිනාති එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ආදි-සද්දෙන පන සඞ්ගහිතං තෙසඤ්ච මුසාවාදාදීනං පවත්තිභෙදං භයභෙරවාව්හානමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘කථ’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

භණ්ඩෙසූති සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකෙසු භණ්ඩෙසු. උප්පාදෙත්වාති අත්තනො පරිණාමවසෙන අභිජ්ඣාසඞ්ඛාතං විසමලොභං උප්පාදෙත්වා. කුජ්ඣිත්වාති විනාසචින්තාවසෙන පරස්ස කුජ්ඣිත්වා. එවඤ්හි නෙසං ‘‘යෙසං අපරජ්ඣිම්හා, තෙ ඉදානි අනුබන්ධිත්වා’’තිආදිනා පච්ඡා ආසඞ්කුප්පත්ති සියා. ‘‘එතෙ අම්හාකං පරිග්ගහවත්ථුං ගහෙතුකාමා මඤ්ඤෙ, විනාසං කාතුකාමා මඤ්ඤෙ’’ති යථා පරෙ පරතො තෙසං අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදප්පවත්තිං පරිග්ගණ්හන්ති, තාදිසං මනොකම්මන්තං සන්ධාය ‘‘තෙ පරෙස’’න්තිආදි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කාමං අකුසලකායකම්මවචීකම්මපවත්තිකාලෙපි අභිජ්ඣාදයො පවත්තන්තියෙව, තදා පන තෙ චෙතනාපක්ඛිකා වා අබ්බොහාරිකා වාති මනොකම්මන්තවාරෙ එව අභිජ්ඣාදිවසෙන යොජනා කතා. අථ වා ද්වාරන්තරෙ පවත්තානම්පි පාණාතිපාතාදීනං වචීකම්මාදිභාවාභාවො විය ද්වාරන්තරෙ පවත්තානම්පි අභිජ්ඣාදීනං කායකම්මාදිභාවාභාවො, මනොකම්මභාවො එව පන සිද්ධොති කත්වා මනොකම්මන්තවාරෙ එව අභිජ්ඣාදයො උද්ධටා. තථා හි වුත්තං –

‘‘ද්වාරෙ චරන්ති කම්මානි, න ද්වාරා ද්වාරචාරිනො;

තස්මා ද්වාරෙහි කම්මානි, අඤ්ඤමඤ්ඤං වවත්ථිතා’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. 1.කායකම්මද්වාර);

කිඤ්චාපි අට්ඨකථායං සාසනෙ පබ්බජිතවසෙන ආජීවවාරෙ භයභෙරවාව්හානං යොජිතං, ‘‘යෙ ඛො කෙචි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා’’ති පන වචනතො බාහිරකවසෙන ගහට්ඨවසෙන ච යොජනා වෙදිතබ්බා. ගහට්ඨානම්පි හි ජාතිධම්මකුලධම්මදෙසධම්මවිලොමනවසෙන අඤ්ඤථාපි මිච්ඡාජීවො ලබ්භතෙව, තාය එව ච ආජීවවිපත්තියා අඤ්ඤථා වා නෙසං අරඤ්ඤවාසො සම්භවෙය්‍යාති.

37. එවං ආජීවට්ඨමකසීලවසෙන භයභෙරවං දස්සෙත්වා තතො පරං නීවරණප්පහානාදිවසෙන තං දස්සෙතුං දෙසනා වඩ්ඪිතාති තදත්ථං විවරන්තො ‘‘ඉතො පර’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ නීවරණවසෙන පුන වුත්තාති අයමධිප්පායො – එවං සීලවිසුද්ධිමත්තම්පි අරඤ්ඤෙ විහරතො භයභෙරවාභාවං ආවහති, කිමඞ්ගං පන නීවරණානි පහාය අප්පනාසමාධිං, උපචාරසමාධිමෙව වා සම්පාදයතොති සමාධිසම්පදාය භයභෙරවාභාවහෙතුකං දස්සෙතුං උපරි දෙසනා වඩ්ඪිතාති අකුසලමනොකම්මන්තභාවෙන ගහිතාපි අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදා නීවරණවසෙන පුන වුත්තාති අධිප්පායො. අභි-පුබ්බො ඣා-සද්දො අභිජ්ඣායනත්ථොති ආහ ‘‘පරභණ්ඩාදිඅභිජ්ඣායනසීලා’’ති. වත්ථුකාමෙසූති රූපාදීසු කිලෙසකාමස්ස වත්ථුභූතෙසු කාමෙසු. බහලකිලෙසරාගාති ථිරමූලදුම්මොචනීයතාහි අජ්ඣොසානෙ පභූතකිලෙසකාමා. අභිජ්ඣා චෙත්ථ අප්පත්තවිසයපත්ථනා, තිබ්බසාරාගො සම්පත්තිවිසයාභිනිවෙසො. තෙ හි ලොභාභිභූතා පුග්ගලා අත්තනි තිබ්බසාපෙක්ඛතාය එව ලොභාභිභූතතාය අවවත්ථිතාරම්මණා අවිනිච්ඡිතවිසයා අරඤ්ඤෙ තං තං විසයං අනුපධාරිත්වා විහරන්ති, රජ්ජුආදීනි යාථාවතො න සල්ලක්ඛෙන්ති. තෙනාහ ‘‘තෙස’’න්තිආදි. උපට්ඨාති සන්තචිත්තතාය. තථා හි වුත්තං ‘‘ආකුලචිත්තා’’ති. ‘‘ඉදානිම්හ නට්ඨා’’ති තසන්ති විතසන්ති, ආගන්ත්වා බාධියමානා විය හොන්ති, එවං තං භයභෙරවං අත්තනි සමාරොපනට්ඨෙන අව්හායන්ති පක්කොසන්තීති යොජනං සන්ධායාහ ‘‘සෙසං තාදිසමෙවා’’ති. ‘‘අනභිජ්ඣාලුහමස්මී’’ති පාළිපදෙ චිරපරිචිතඅලොභජ්ඣාසයතාය කමලදලෙ ජලබින්දු විය අලග්ගමානසත්තා සබ්බත්ථ අනපෙක්ඛොහමස්මීති අත්ථො.

38. පකතිභාවවිජහනෙනාති පරිසුද්ධභාවසඞ්ඛාතස්ස ච පකතිභාවස්ස විජහනෙන. සාවජ්ජධම්මසමුප්පත්තියා හි චිත්තස්ස අනවජ්ජභාවො ජහිතො හොතීති. විපන්නචිත්තාති කිලෙසාසුචිදූසිතතාය කුථිතචිත්තා. තෙනාහ ‘‘කිලෙසානුගතං…පෙ… පූතිකං හොතී’’ති. පදුට්ඨමනසඞ්කප්පාති විසසංසට්ඨමුත්තං විය දොසෙන පදූසිතචිත්තසඞ්කප්පා. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘තෙ අවවත්ථිතාරම්මණා හොන්තී’’තිආදිනා අභිජ්ඣාලුවාරෙ වුත්තනයෙනෙව. යථා හි ලොභවසෙන, එවං දොසාදිවසෙනපි අවවත්ථිතාරම්මණා හොන්තීති. සබ්බත්ථාති හෙට්ඨා උපරි චාති සබ්බත්ථ ඨානෙසු වණ්ණෙතබ්බා.

39. ‘‘යා චිත්තස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා’’ති වචනතො ථිනං චිත්තස්ස ගෙලඤ්ඤභාවෙන ගහණං ගච්ඡතීති ආහ ‘‘චිත්තගෙලඤ්ඤභූතෙන ථිනෙනා’’ති. තථා ‘‘යා කායස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා’’ති (ධ. ස. 1163) වචනතො මිද්ධං විසෙසතො නාමකායස්ස ගෙලඤ්ඤභාවෙන ගහණං ගච්ඡතීති ආහ ‘‘සෙසනාමකායගෙලඤ්ඤභූතෙන මිද්ධෙනා’’ති. සෙසග්ගහණඤ්චෙත්ථ චිත්තනිවත්තනත්ථං. ඉදඤ්ච මිද්ධං රූපකායස්සපි ගෙලඤ්ඤාවහන්ති දට්ඨබ්බං නිද්දාය හෙතුභාවතො. තථා හි තං ‘‘නිද්දා චපලායිකා’’ති නිද්දිට්ඨං. තෙනාහ ‘‘තෙ නිද්දාබහුලා හොන්තී’’ති.

40. උද්ධච්චපකතිකාති උද්ධච්චසීලා අනවට්ඨිතසභාවා. අනවට්ඨානරසඤ්හි උද්ධච්චං. තෙනාහ ‘‘විප්ඵන්දමානචිත්තා’’තිආදි. ඉධාති ‘‘අවූපසන්තචිත්තා’’ති ඉමස්මිං පදෙ. කුක්කුච්චං ගහෙතුං වට්ටති සංවණ්ණනාවසෙන පච්ඡානුතාපස්සපි චිත්තස්ස අවූපසමකරත්තා. උද්ධච්චං පන සරූපෙනෙව ගහිතන්ති අධිප්පායො.

41. එකමෙවිදං පඤ්චමං නීවරණං යදිදං කඞ්ඛා විචිකිච්ඡාති ච. යදි එවං කස්මා ද්විධා කත්වා වුත්තන්ති ආහ ‘‘කිං නු ඛො’’තිආදි. කඞ්ඛනතොති සංසයනතො. විචිකිච්ඡාති වුච්චති ‘‘ධම්මසභාවං විචිනන්තො එතාය කිච්ඡති, විගතා තිකිච්ඡා වා’’ති කත්වා.

42. එවං නීවරණාභාවකිත්තනමුඛෙන සමාධිසම්පදාය භයභෙරවාභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි අත්තුක්කංසනාදිඅභාවකිත්තනමුඛෙන පඤ්ඤාසම්පදාය භයභෙරවාභාවං දස්සෙතුං ‘‘යෙ ඛො කෙචී’’තිආදිනා උපරි දෙසනා වඩ්ඪිතා, තදත්ථං විවරිතුං ‘‘අත්තුක්කංසනකා’’තිආදි වුත්තං. උක්කංසෙන්ති මානවසෙන පග්ගණ්හනෙන. තෙනාහ ‘‘උච්චෙ ඨානෙ ඨපෙන්තී’’ති. ථිනමිද්ධඋද්ධච්චකුක්කුච්චවිචිකිච්ඡාවාරෙසු ගය්හමානං අභිජ්ඣාලුවාරසදිසන්ති තත්ථ තං අනාමසිත්වා අත්තුක්කංසකවාරෙ කිඤ්චි විසදිසං අත්ථීති තං දස්සෙතුං ‘‘තෙ කථ’’න්තිආදි වුත්තං.

43. ඡම්භනං ඡම්භො, කායස්ස ඡම්භිතත්තහෙතුභූතො බලවචිත්තුත්‍රාසො. සො එතෙසං අත්ථීති ඡම්භී. තෙනාහ ‘‘කායථම්භනා’’තිආදි. භීරුකජාතිකාති භායනකසීලා. එකමෙව චෙතං සාවජ්ජභයං කායෙ ඡම්භිතත්තස්ස, චිත්තෙ ච කායෙ ච ථද්ධභාවස්ස උප්පාදනවසෙන ‘‘ඡම්භො භීරුතා’’ති ච වුච්චතීති තංසමඞ්ගිනො සමණබ්‍රාහ්මණා ‘‘ඡම්භී භීරුකජාතිකා’’ති වුත්තා, ඉධ භයභෙරවං සරූපෙනෙව ගහිතං.

44. ලබ්භති පාපුණීයතීති ලාභසද්දස්ස කම්මසාධනත්තමාහ. සක්කච්චං කාතබ්බො දාතබ්බොති සක්කාරො. තදත්ථදීපකන්ති ලාභාදිං පහාය අරඤ්ඤෙ වසතො භයභෙරවාව්හායනං නත්ථීති දීපකං. සො කිර ලාභගරුතායෙව පියො ගාමො එතස්සාති ‘‘පියගාමිකො’’ති නාමං ලභති. කම්මමුත්තොති ජරාජිණ්ණත්තා කම්මං කාතුං න සක්කොතීති සාමිකෙහි විස්සට්ඨො.

45. අලසභාවෙන සම්මාවායාමස්ස අකරණතො කුච්ඡිතං සීදන්තීති කුසීතා. වීරස්ස භාවො, කම්මං වා වීරියං, විධිනා වා ඊරෙතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති වීරියං, සම්මාවායාමො. තෙන හීනා හීනවීරියා. කායවිඤ්ඤත්තියා සමුට්ඨානවසෙන පවත්තවීරියං කායිකවීරියං, වත්තකරණචඞ්කමනාදීසු දට්ඨබ්බං. නිසජ්ජ සයිත්වා ච කම්මට්ඨානමනසිකාරවසෙන පවත්තවීරියං චෙතසිකවීරියං. තත්ථ පුරිමං විසෙසතො කොසජ්ජපටිපක්ඛතාවසෙන, දුතියං වීරියාරම්භතාවසෙන පාකටං හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘කුසීතා’’තිආදිමාහ. තෙ හි හීනවීරියා අලසතායෙව ආරම්මණවවත්ථානමත්තම්පි කාතුං න සක්කොන්ති.

46. නට්ඨස්සතීති අලබ්භමානස්සති, පච්චයවෙකල්ලෙන විජ්ජමානායපි සතියා සතිකිච්චං කාතුං අසමත්ථතාය එවං වුත්තං. න සම්පජානාති අසම්පජානා. තංයොගනිවත්තියඤ්චායං අ-කාරො ‘‘අහෙතුකා ධම්මා (ධ. ස. 2.දුකමාතිකා), අභික්ඛුකො ආවාසො’’තිආදීසු (චූළව. 76) වියාති ආහ ‘‘පඤ්ඤාරහිතා’’ති. නනු සොළසමො පඤ්ඤාවාරො, අයං සතිවාරො, තත්ථ කස්මා සංකිලෙසපක්ඛෙ පඤ්ඤා ගහිතාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘ඉමස්ස චා’’තිආදි. සතිභාජනීයමෙවෙතං, යදිදං චුද්දසමො වාරො, පඤ්ඤා පනෙත්ථ චුද්දසමෙ වාරෙ කෙවලා සති දුබ්බලාති සතිදුබ්බල්‍යදීපනත්ථං ‘‘අසම්පජානා’’ති පටික්ඛෙපමුඛෙන වුත්තා. ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘දුවිධා හී’’තිආදි වුත්තං.

47. අප්පනාසමාධිනා, උපචාරසමාධිනා වා චිත්තං ආරම්මණෙ සමං, සම්මා වා ආහිතං නාම හොති, නාඤ්ඤථාති දස්සෙන්තො ‘‘අසමාහිතාති උපචාරප්පනාසමාධිවිරහිතා’’ති ආහ. විබ්භන්තචිත්තාති අනවට්ඨිතචිත්තා. පුබ්බෙ නීවරණභාවසාමඤ්ඤෙන උද්ධච්චං ගහිතං ‘‘උද්ධතා අවූපසන්තචිත්තා’’ති, ඉධ සමාධානාභාවෙන උද්ධච්චහෙතුකො චිත්තවිබ්භමො වුත්තො ‘‘අසමාහිතා විබ්භන්තචිත්තා’’ති, අයමෙතෙසං විසෙසො. පුබ්බෙ වුත්තනයෙනාති පුබ්බෙ ‘‘උද්ධච්චෙන හි එකාරම්මණෙ චිත්තං විප්ඵන්දති ධජයට්ඨියං වාතෙන පටාකා වියා’’ති (ම. නි. අට්ඨ. 1.40) වුත්තනයෙන. සබ්බං පුබ්බසදිසමෙවාති භයභෙරවාව්හායනස්ස අභිජ්ඣාලුවාරෙ වුත්තසදිසතං සන්ධාය වදති.

48. දුප්පඤ්ඤාති එත්ථ දු-සද්දො ‘‘දුස්සීලො’’තිආදීසු විය අභාවත්ථො, න ‘‘දුග්ගති, දුප්පටිපන්නො’’තිආදීසු විය ගරහත්ථොති දස්සෙතුං ‘‘නිප්පඤ්ඤානමෙතං අධිවචන’’න්ති වත්වා ‘‘පඤ්ඤා පන දුට්ඨා නාම නත්ථී’’ති වුත්තං. තෙති දුප්පඤ්ඤා. සබ්බත්ථාති චතූසුපි පාඨවිකප්පෙසු. එලන්ති වා දොසො වුච්චති. තෙනාහ ‘‘යා සා වාචා නෙලා කණ්ණසුඛා’’ති. තථා හි සීලං ‘‘නෙලඞ්ග’’න්ති වුත්තං. දුප්පඤ්ඤා ච කථෙන්තා සදොසමෙව කථං කථෙන්ති අපණ්ඩිතභාවතො. තෙනෙවාහ ‘‘දුබ්භාසිතභාසී’’ති. තස්මා එලසබ්භාවතො එලං මුඛං එතෙසන්ති එලමූගාති වුත්තාති එවම්පි වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යාය පඤ්ඤාය වසෙන ‘‘පඤ්ඤාසම්පන්නො’’ති වුත්තං, තං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘නො ච ඛො’’තිආදි වුත්තං. නනු ච බොධිසත්තා බහුලවිපස්සනාපඤ්ඤාය සමන්නාගතා හොන්තීති? හොන්ති, තදා පන බොධිසත්තෙන න විපස්සනාරම්භො කතො, නො ච විපස්සනාපඤ්ඤා අධිප්පෙතාති වුත්තං ‘‘නො ච ඛො විපස්සනාපඤ්ඤායා’’ති.

කෙචි පනෙත්ථ ‘‘සද්ධාවිරහිතා අපරිසුද්ධකායකම්මන්තාදයො විය භයභෙරවාව්හායනස්ස විසෙසකාරණං, නාපි සද්ධාලුතා පල්ලොමතායාති සද්ධාවාරො අනුද්ධටො’’ති වදන්ති, තං අකාරණං. කම්මඵලෙ හි සද්දහන්තො කම්මපටිසරණතංයෙව නිස්සාය භයභෙරවං තිණායපි අමඤ්ඤමානො පල්ලොමතමාපජ්ජෙය්‍ය. යස්මා පන වීරියාදයො සද්ධාය විනා නප්පවත්තන්තීති තෙසං උපනිස්සයභූතා සහජාතා ච සා තග්ගහණෙනෙව ගහිතා හොතීති විසුං න උද්ධටා. තථා හි සා ඣානස්ස පුබ්බභාගපටිපදායම්පි න උද්ධටා, කිං වා එතාය සද්ධාය, අද්ධා සා ඉමස්මිං ආරම්මණපරිග්ගහට්ඨානෙ න ගහෙතබ්බාව, තතො ධම්මස්සාමිනා ඉධ න උද්ධටා, එවං අඤ්ඤෙසුපි එදිසෙසු ඨානෙසු නිච්ඡයො කාතබ්බො. යථානුලොමදෙසනා හි සුත්තන්තකථාති.

වචීකම්මන්තවාරාදිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සොළසට්ඨානාරම්මණපරිග්ගහො නිට්ඨිතො.

භයභෙරවසෙනාසනාදිවණ්ණනා

49. සොළසාරම්මණානීති සොළසට්ඨානානි ආරම්මණානි. එවරූපාසු රත්තීසූති චාතුද්දසීආදිකා උපරි වක්ඛමානා රත්තියො සන්ධාය වදති. එවරූපෙ සෙනාසනෙති එත්ථාපි එසෙව නයො. යාති අනියමතො උද්දිට්ඨානං පුන ‘‘තා’’ති වචනං නිද්දෙසො විය හොතීති වුත්තං ‘‘යා තාති උභයමෙතං රත්තීනංයෙව උද්දෙසනිද්දෙසවචන’’න්ති. අභීති ලක්ඛණත්ථෙ ‘‘අඤ්ඤෙ ච අභිඤ්ඤාතා බ්‍රාහ්මණමහාසාලා’’තිආදීසු විය. කථං පනෙත්ථ ලක්ඛණත්ථතා වෙදිතබ්බා? ලක්ඛීයති එතෙනාති ලක්ඛණන්ති ආහ ‘‘චන්දපාරිපූරියා’’තිආදි. පුණ්ණමාසියං චන්දපාරිපූරියා අමාවාසියං චන්දපරික්ඛයෙන. ආදි-සද්දෙන චන්දස්ස උපඩ්ඪමණ්ඩලතාරාහුග්ගහතාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. උපසග්ගමත්තමෙව අභි-සද්දො ලක්ඛිතසද්දෙනෙව ලක්ඛණත්ථස්ස විඤ්ඤායමානත්තාති අධිප්පායො.

පඨමදිවසතො පභුතීති පඨමපාටිපදදිවසතො පට්ඨාය. යස්මා චොදකො භගවතො කාලෙ අනභිලක්ඛිතාපි අපරභාගෙ අභිලක්ඛිතා ජාතා, තස්මා තං අභිලක්ඛණීයතං උපාදාය ‘‘සබ්බදස්සිනා භගවතා පඤ්චමී කස්මා න ගහිතා’’ති චොදෙති, ඉතරො සබ්බකාලිකාසු චාතුද්දසීආදීසු ගය්හමානාසු අසබ්බකාලිකාය කථං ගහණන්ති අධිප්පායෙන ‘‘අසබ්බකාලිකත්තා’’ති පරිහරති.

තථාවිධාසූති ‘‘අභිඤ්ඤාතා’’තිආදිනා යථා වුත්තා, තථාවිධාසු. දෙවතාධිට්ඨිතභාවෙන ආරාමාදීනං ලොකස්ස චෙතියභාවොති ආහ ‘‘පූජනීයට්ඨෙනා’’ති. මනුස්සා යෙභුය්‍යෙන ගාමාදීනං ද්වාරෙසු තථාරූපෙ රුක්ඛෙ චෙතියට්ඨානියෙ කත්වා වොහරන්තීති ආහ ‘‘ගාමනිගමාදිද්වාරෙසූ’’තිආදි. දස්සනමත්තෙනපි සවනමත්තෙනපි භයුප්පාදනෙන පාකතිකසත්තෙ භිංසෙන්තීති භිංසනකානි. තෙනාහ ‘‘භයජනකානී’’තිආදි. භායති එතස්මාති භයං, අතිවිය සප්පටිභයං භෙරවං.

ආයාචනඋපහාරකරණාරහන්ති තංතංබලිකම්මපණිධිකම්මකරණයොග්ගං. පුප්ඵධූප…පෙ… ධරණිතලන්ති ඉදං යථාපටිසූතෙන සුප්පාදිනා උපහාරකරණදස්සනං. කොට්ටෙන්තොති පහරන්තො, සිඞ්ගප්පහාරඛුරප්පහාරෙහි සද්දං කරොන්තොති අධිප්පායො. සබ්බචතුප්පදානං ඉධ මගොති නාමං, න ‘‘අච්ඡචම්මං මිගචම්මං එළකචම්ම’’න්තිආදීසු (මහාව. 259) විය, රොහිතොතිආදි මිගවිසෙසානන්ති අධිප්පායො. චාලෙත්වාති අග්ගමද්දනෙන චාලෙත්වා. මොරග්ගහණඤ්චෙත්ථ උපලක්ඛණන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉධ සබ්බපක්ඛිගහණං අධිප්පෙත’’න්ති. එස නයොති ඉදං යථා ‘‘මොරො වා’’ති එත්ථ වා-සද්දො අවුත්තවිකප්පනත්ථො, එවං ‘‘මිගො වා’’ති එත්ථාපීති මිගසද්දස්ස විසෙසත්ථවුත්තිතං සන්ධායාහ. ඉතො පභූතීති ‘‘යංනූනාහං යා තා රත්තියො’’තිආදිනා භයභෙරවස්ස ගවෙසනචින්තනතො පභුති, න ගවෙසනාරම්භතො පභුති. ‘‘අප්පෙව නාමාහං භයභෙරවං පස්සෙය්‍ය’’න්ති එත්ථාපි හි ආරම්මණමෙව භයභෙරවං. සුඛාරම්මණං රූපං සුඛමිව ‘‘රූපං සුඛං සුඛානුපතිතං සුඛාවක්කන්ත’’න්තිආදීසු (සං. නි. 3.60). කථං භයග්ගහණෙන ච රූපාරම්මණග්ගහණන්ති ආහ ‘‘පරිත්තස්ස චා’’තිආදි. ‘‘ආගච්ඡතී’’ති වචනතො ගවෙසනාරම්භතො පභුති ‘‘එතං භය’’න්ති ආරම්මණං අධිප්පෙතන්ති කෙචි ‘‘තං න පස්සෙය්‍ය’’න්ති චක්ඛුනා දස්සනස්ස අධිප්පෙතත්තා, තස්මා වුත්තනයෙනෙව අත්ථො ගහෙතබ්බො. භයං ආකඞ්ඛමානොති උපපරික්ඛනවසෙන අහං භයවත්ථුං ආකඞ්ඛන්තො විහරාමි, තං කිමත්ථියං, එත්තකොපි භයසමන්නාහාරො මය්හං අයුත්තොති අධිප්පායො.

යං පකාරං භූතො යථාභූතො, සො පනෙත්ථ පකාරො ඉරියාපථවසෙන යුත්තො පාළියං තථා ආගතත්තාති ආහ ‘‘යෙන යෙන ඉරියාපථෙන භූතස්සා’’ති. භවිතස්සාති ඉදං ‘‘භූතස්සා’’ති ඉමිනා සමානත්ථං පදන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘සමඞ්ගීභූතස්සා’’ති පදං පුරිමපදලොපෙන භූතස්සාති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘සමඞ්ගීභූතස්ස වා’’ති ආහ. භයභෙරවාරම්මණෙති භයභෙරවාභිමතෙ ආරම්මණෙ. නෙව මහාසත්තො තිට්ඨතීතිආදි ‘‘තථාභූතො ච තං පටිවිනෙය්‍ය’’න්ති යථා චින්තිතං, තථා පටිපන්නභාවදස්සනං. ඉරියාපථපටිපාටි නාම ඨානගමනනිසජ්ජානිපජ්ජාති වදන්ති, උප්පටිපාටි පන පඨමං නිපජ්ජා, පුන නිසජ්ජා, පුන ඨානං, පච්ඡා ගමනන්ති එවං වෙදිතබ්බා. ආසන්නපටිපාටියාති ගමනස්ස තාව ඨානං ආසන්නං, ඨානස්ස නිසජ්ජා ගමනඤ්ච, නිසජ්ජාය නිපජ්ජා ඨානඤ්ච, නිපජ්ජාය නිසජ්ජා ආසන්නා. ඉධ පන ගමනස්ස ඨානං, ඨානස්ස ච ගමනං, නිසජ්ජාය ච නිපජ්ජා, නිපජ්ජාය ච නිසජ්ජා ආසන්නභාවෙන ගහිතා, ඉතරෙ පරම්පරාවසෙනාති වෙදිතබ්බා. භික්ඛුස්ස පන ඉරියාපථා සම්පත්තපටිපාටියා විය අපරාපරුප්පත්තිවසෙන වුච්චන්ති.

භයභෙරවසෙනාසනාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අසම්මොහවිහාරවණ්ණනා

50. අයඤ්ච මෙ සබ්බසො භයභෙරවාභාවො විසෙසතො අසම්මොහධම්මත්තාති දස්සෙතුං ‘‘සන්ති ඛො පනා’’තිආදිනා උපරි දෙසනා වඩ්ඪිතාති අයං වා එත්ථ අනුසන්ධි. ඣායීනං සම්මොහට්ඨානෙසූති ඉමිනා අජ්ඣායීනං සම්මොහට්ඨානෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙති. අත්ථීති ඉදං නිපාතපදං පුථුවචනම්පි හොති ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.373-374; ම. නි. 1.110; 3.154; සං. නි. 4.127; ඛු. පා. 3.ද්වතිංසාකාර) වියාති ‘‘සන්තී’’ති පදස්ස අත්ථදස්සනවසෙන වුත්තං. කිං ඛණත්තයසමඞ්ගිතාය තෙ අත්ථි, නොති ආහ ‘‘සංවිජ්ජන්ති උපලබ්භන්තී’’ති, මහති ලොකසන්නිවාසෙ එදිසාපි සංවිජ්ජන්ති ඤාණෙන ගහෙතබ්බතාය උපලබ්භන්තීති. ඔදාතකසිණලාභීති අප්පමාණඔදාතකසිණලාභී. එවං හිස්ස සමන්තතො ආලොකො විය උපට්ඨාති. පරිකම්මන්ති සමාපත්තිපුබ්බභාගමාහ. එත්තකං සූරියෙ ගතෙ වුට්ඨහාමීති,නො ච ඛො අද්ධානපරිච්ඡෙදෙ කුසලො හොති, කෙවලං ‘‘දිවා එව වුට්ඨහාමී’’ති මනසිකාරං උප්පාදෙසි. විසදං හොති සබ්බං ආරම්මණජාතං, දිබ්බචක්ඛුනා පස්සන්තස්ස විය විභූතං. අවිසදන්ති එත්ථ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවංසඤ්ඤිනොති රත්තිං ‘‘දිවා’’ති, දිවා ච ‘‘රත්තී’’ති එවංසඤ්ඤිනො.

අන්තොසෙනාසනෙ රත්තිං නිසින්නො හොතීති රත්ති-සද්දො අජ්ඣාහරිතබ්බො. පරිත්තාසනාදීහි, අඤ්ඤෙහි වා කාරණෙහි. ගම්භීරාය භූමිගබ්භසදිසාය ඝනවනපටිච්ඡන්නාය බහලතරජාලවනපටලපටිච්ඡන්නාය. අන්තරහිතසූරියාලොකෙ කාලෙති එතෙනෙව දිවාති අවුත්තසිද්ධො. සම්මොහවිහාරො නාම බහුවිධොති ආහ ‘‘සම්මොහවිහාරානං අඤ්ඤතර’’න්ති.

පාකටො බොධිසත්තස්ස රත්තින්දිවපරිච්ඡෙදො අන්තමසො ලවතුටිඛණස්සපි උපාදාය සුවවත්ථිතත්තා, තථා රත්තිදිවසකොට්ඨාසපරිච්ඡෙදො අත්තනා කාතබ්බකිච්චවසෙන කාලඤාණවසෙන ච.

කාලථම්භෙ ලද්ධබ්බඡායාවසෙන ද්වඞ්ගුලකාලෙ. යාමඝණ්ටිකං පහරති සඞ්ඝස්ස තංතංවත්තකරණත්ථං. මුග්ගරන්ති ඝණ්ටිකප්පහරණමුග්ගරං. යාමයන්තං පතති අඤ්ඤෙහි භික්ඛූහි යොජිතන්ති අධිප්පායො. යාව අඤ්ඤෙ භික්ඛූ භොජනසාලං උපගච්ඡන්ති, තාව දිවාවිහාරට්ඨානං ගන්ත්වා සමණධම්මං කරොති.

යං ඛො තන්ති එත්ථ යන්ති අනියමුද්දෙසො, ඛොති අවධාරණෙ, යමෙව පුග්ගලන්ති අත්ථො. තන්ති වුච්චමානාකාරවචනං. මමෙවාති මං එව. අසම්මොහසභාවොති සභාවභූතඅසම්මොහො. ‘‘උප්පන්නො’’ති වුත්තත්තා ‘‘මනුස්සලොකෙ’’ති වුත්තං. පඤ්ඤාසම්පත්තියාති යාථාවතො හිතස්ස ජානනසමත්ථෙන අත්තනො පඤ්ඤාගුණෙන, න කෙවලං අජ්ඣාසයෙනෙව හිතෙසිතා, අථ ඛො පයොගෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘හිතූපදෙසකො’’ති ආහ. අජ්ඣාසයෙන පන හිතෙසිතා ‘‘ලොකානුකම්පායා’’ති ඉමිනා දස්සිතා. උපකරණෙහි විනා න කදාචි භොගසුඛං උපකරණදානඤ්ච චාගසම්පත්තිහෙතුකන්ති ආහ ‘‘චාගසම්පත්තියා…පෙ… දායකො’’ති. මෙත්තාසම්පත්තියා හිතූපසංහාරෙන රක්ඛිතා. කරුණාසම්පත්තියා දුක්ඛාපනයනෙන ගොපායිතා. නනු ච පුබ්බෙපි වුත්තං ‘‘හිතාය සුඛායා’’ති, අථ කස්මා පුන තං ගහිතන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘ඉධ දෙවමනුස්සග්ගහණෙනා’’තිආදි. තෙන පුබ්බෙ අවිසෙසතො හිතාදීනි දස්සිතානි, ඉදානි විසෙසතො සහ පයොජනෙන තානි දස්සිතානීති දීපෙති. නිබ්බානතො පරො පරමො අත්ථො නාම නත්ථීති ආහ ‘‘පරමත්ථත්තායා’’ති. හිනොති නිබ්බානං ගච්ඡතීති හිතං, මග්ගො. උක්කංසතො සුඛත්ථං අරියඵලන්ති ආහ ‘‘තතො උත්තරි සුඛාභාවතො’’ති.

අසම්මොහවිහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පුබ්බභාගපටිපදාදිවණ්ණනා

51. අසම්මොහවිහාරන්ති අසම්මොහවුත්තිං, අසම්මොහසම්බොධින්ති වා අත්ථො. තන්ති සමථවිපස්සනාභාවනාසඞ්ඛාතං පටිපදං. පුබ්බභාගතො පභුතීති භාවනාය පුබ්බභාගවීරියාරම්භාදිතො පට්ඨාය. කෙචීති උත්තරවිහාරවාසිනො.

බොධිමණ්ඩෙති (සාරත්ථ. ටී. 1.11.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා; අ. නි. ටී. 3.8.11) බොධිසඞ්ඛාතස්ස ඤාණස්ස මණ්ඩභාවප්පත්තෙ ඨානෙ. චතුරඞ්ගන්ති ‘‘කාමං තචො ච න්හාරු ච, අට්ඨි ච අවසිස්සතූ’’තිආදිනා (ම. නි. 2.184; සං. නි. 2.237; අ. නි. 2.5; 8.13; මහානි. 17, 196) වුත්තචතුරඞ්ගසමන්නාගතං. පග්ගහිතන්ති ආරම්භං සිථිලං අකත්වා දළ්හපරක්කමසඞ්ඛාතුස්සහනභාවෙන ගහිතං. තෙනාහ ‘‘අසිථිලප්පවත්තිතන්ති වුත්තං හොතී’’ති. අසල්ලීනන්ති අසඞ්කුචිතං කොසජ්ජවසෙන සඞ්කොචං අනාපන්නං.

උපට්ඨිතාති ඔගාහනසඞ්ඛාතෙන අපිලාපනභාවෙන ආරම්මණං උපගන්ත්වා ඨිතා. තෙනාහ ‘‘ආරම්මණාභිමුඛීභාවෙනා’’ති. සම්මොසස්ස විද්ධංසනවසෙන පවත්තියා න සම්මුට්ඨාති අසම්මුට්ඨා. කිඤ්චාපි චිත්තමිව චිත්තපස්සද්ධිවසෙන කායපස්සද්ධිවසෙනෙව කායො පස්සද්ධො හොති, තථාපි යස්මා කායපස්සද්ධි උප්පජ්ජමානා චිත්තපස්සද්ධියා සහෙව උප්පජ්ජති, න විනා, තස්මා වුත්තං ‘‘කායචිත්තපස්සද්ධිසම්භවෙනා’’ති. රූපකායොපි පස්සද්ධොයෙව හොති කායපස්සද්ධියා උභයෙසම්පි කායානං පස්සම්භනාවහත්තා. සො ච ඛො කායො. විගතදරථොති විගතකිලෙසදරථො. නාමකායෙ හි විගතදරථෙ රූපකායොපි වූපසන්තදරථපරිළාහො හොති. සම්මා ආහිතන්ති නානාරම්මණෙසු විධාවනසඞ්ඛාතවික්ඛෙපං විච්ඡින්දිත්වා එකස්මිංයෙව ආරම්මණෙ අවික්ඛිත්තභාවාපාදානෙන සම්මදෙව ආහිතං. තෙනාහ ‘‘සුට්ඨු ඨපිත’’න්තිආදි. චිත්තස්ස අනෙකග්ගභාවො වික්ඛෙපවසෙන චඤ්චලතා, සා සති එකග්ගතාය න හොතීති ආහ ‘‘එකග්ගං අචලං නිප්ඵන්දන’’න්ති. එත්තාවතාති ‘‘ආරද්ධං ඛො පනා’’තිආදිනා වීරියසතිපස්සද්ධිසමාධීනං කිච්චසිද්ධිදස්සනෙන. නනු ච සද්ධාපඤ්ඤානම්පි කිච්චසිද්ධි ඣානස්ස පුබ්බපටිපදාය ඉච්ඡිතබ්බාති? සච්චං ඉච්ඡිතබ්බා, සා පන නානන්තරියභාවෙන අවුත්තසිද්ධාති න ගහිතා. අසති හි සද්ධාය වීරියාරම්භාදීනං අසම්භවොයෙව, පඤ්ඤාපරිග්ගහෙ ච නෙසං අසති පඤ්ඤායාරම්භාදිභාවො න සියා. තථා අසල්ලීනාසම්මොසතාදයො වීරියාදීනන්ති අසල්ලීනතාදිග්ගහණෙනෙවෙත්ථ පඤ්ඤාකිච්චසිද්ධි ගහිතාති දට්ඨබ්බං. ඣානභාවනායං වා සමාධිකිච්චං අධිකං ඉච්ඡිතබ්බන්ති දස්සෙතුං සමාධිපරියොසානාව ඣානස්ස පුබ්බපටිපදා කථිතාති දට්ඨබ්බං.

වුත්තං, තස්මා ඉධ න වත්තබ්බං. විසුද්ධිමග්ගො හි ඉමිස්සා සංවණ්ණනාය එකදෙසභූතොති වුත්තොවායමත්ථොති. විහරතීති ආගතං පරුද්දෙසිකත්තා විහාරස්ස. ඉධ විහාසින්ති ආගතං අත්ථුද්දෙසිකත්තා. ඉදං කිර සබ්බබුද්ධානං අවිජහිතන්ති ආහ ‘‘ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨාන’’න්ති. රූපවිරාගභාවනාවසෙන (සාරත්ථ. ටී. 1.12.නෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා) පවත්තො චතුබ්බිධොපි අරූපජ්ඣානවිසෙසො චතුත්ථජ්ඣානසඞ්ගහො එවාති ආහ ‘‘චත්තාරි ඣානානී’’ති. යුත්තං තාව චිත්තෙකග්ගතා භවොක්කමනත්ථතා විය විපස්සනාපාදකතාපි චතුන්නං ඣානානං සාධාරණාති තෙසං වසෙන ‘‘චත්තාරි ඣානානී’’ති වචනං, අභිඤ්ඤාපාදකතා පන නිරොධපාදකතා ච චතුත්ථස්සෙව ඣානස්ස ආවෙණිකා, සා කථං චතුන්නං ඣානානං සාධාරණා වුත්තාති? පරම්පරාධිට්ඨානභාවතො. පදට්ඨානපදට්ඨානම්පි හි පදට්ඨානන්තෙව වුච්චති, කාරණකාරණම්පි කාරණන්ති යථා ‘‘තිණෙහි සත්තං සිද්ධ’’න්ති, එවඤ්ච කත්වා පයොජනනිද්දෙසෙ අට්ඨසමාපත්තිග්ගහණං සමත්ථිතං හොති. චිත්තෙකග්ගතත්ථානීති චිත්තසමාධානත්ථානි, දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථානීති අත්ථො. චිත්තෙකග්ගතාසීසෙන හි දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරො වුත්තො, සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවවසෙන චෙතං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘එකග්ගචිත්තා සුඛං දිවසං විහරිස්සාමා’’ති. භවොක්කමනත්ථානීති භවෙසු නිබ්බත්තිඅත්ථානි.

යස්මා (සාරත්ථ. ටී. 1.12.නෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා) බොධිසත්තෙන බොධිමණ්ඩූපසඞ්කමනතො පුබ්බෙපි චරිමභවෙ චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තිතපුබ්බං, තදා පන තං නිබ්බත්තිතමත්තමෙව අහොසි, න විපස්සනාදිපාදකං, තස්මා ‘‘බොධිරුක්ඛමූලෙ නිබ්බත්තිත’’න්ති තතො විසෙසෙත්වා වුත්තං. විපස්සනාපාදකන්ති විපස්සනාරම්භෙ විපස්සනාය පාදකං. අභිඤ්ඤාපාදකන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. බුද්ධානඤ්හි පඨමාරම්භෙ එව පාදකජ්ඣානෙන පයොජනං අහොසි, න තතො පරං උපරිමග්ගාධිගමඵලසමාපත්තිඅභිඤ්ඤාවළඤ්ජනාදිඅත්ථං. අභිසම්බොධිසමධිගමතො පට්ඨාය හි සබ්බං ඤාණසමාධිකිච්චං ආකඞ්ඛමත්තපටිබද්ධමෙවාති. සබ්බකිච්චසාධකන්ති අනුපුබ්බවිහාරාදිසබ්බකිච්චසාධකං. සබ්බලොකියලොකුත්තරගුණදායකන්ති එත්ථ විපස්සනාභිඤ්ඤාපාදකත්තා එව චතුත්ථස්ස ඣානස්ස භගවතො සබ්බලොකියලොකුත්තරගුණදායකතා වෙදිතබ්බා. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානඤ්හි මග්ගඤාණං, මග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං අභිසම්බොධි, තදධිගමසමකාලමෙව භගවතො සබ්බෙ බුද්ධගුණා හත්ථගතා අහෙසුං, චතුත්ථජ්ඣානසන්නිස්සයො ච මග්ගාධිගමොති.

පුබ්බභාගපටිපදාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පුබ්බෙනිවාසකථාවණ්ණනා

52. ද්වින්නං විජ්ජානන්ති පුබ්බෙනිවාසඤාණදිබ්බචක්ඛුඤාණසඞ්ඛාතානං ද්වින්නං විජ්ජානං. අනුපදවණ්ණනාති තාසං විජ්ජානං නිද්දෙසපාළියා අනුපදවණ්ණනා. භාවනානයොති උප්පාදනවිධි. ‘‘සො’’ති පච්චත්තවචනස්ස අහං-සද්දෙන සම්බන්ධනෙ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘අභිනින්නාමෙසි’’න්තිආදි වුත්තං. පාළියං වා ‘‘අභිනින්නාමෙසි’’න්ති උත්තමපුරිසස්ස යොගොති අහං-සද්දෙන ආනෙත්වා වුච්චමානෙ තදත්ථො පාකටො හොතීති ‘‘සො අහ’’න්ති වුත්තං. අභිනීහරින්ති චිත්තං ඣානාරම්මණතො අපනෙත්වා පුබ්බෙනිවාසාභිමුඛං පෙසෙසිං, පුබ්බෙනිවාසනින්නං පුබ්බෙනිවාසපොණං පුබ්බෙනිවාසපබ්භාරං අකාසින්ති අත්ථො.

පුබ්බෙඅතීතජාතීසු නිවුත්ථක්ඛන්ධා පුබ්බෙනිවාසො. නිවුත්ථාති ච අජ්ඣාවුත්ථා අනුභූතා අත්තනො සන්තානෙ උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධා, ගොචරනිවාසෙන නිවුත්ථධම්මා වා අත්තනො විඤ්ඤාණෙනවිඤ්ඤාතා, පරවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතාපි වා ඡින්නවටුමකානුස්සරණාදීසු, තං පුබ්බෙනිවාසං යාය සතියා අනුස්සරති, තාය සම්පයුත්තං ඤාණං පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤ්ඤාණං. පටිනිවත්තන්තස්සාති පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරණවසෙන යාවදිච්ඡකං ගන්ත්වා පච්චාගච්ඡන්තස්ස. තස්මාති වුත්තස්සෙවත්ථස්ස කාරණභාවෙන පච්චාමසනං, පටිනිවත්තන්තස්ස පච්චවෙක්ඛණභාවතොති වුත්තං හොති. ඉධූපපත්තියාති ඉධ චරිමභවෙ උපපත්තියා. අනන්තරන්ති අතීතානන්තරමාහ. අමුත්‍රාති අමුකස්මිං භවෙති අත්ථො. උදපාදින්ති උප්පජ්ජිං. තාහි දෙවතාහීති තුසිතාදෙවතාහි. එකගොත්තොති තුසිතගොත්තෙන එකගොත්තො. මහාබොධිසත්තානං සන්තානස්ස පරියොසානාවත්ථාය දෙවලොකූපපත්තිජනකං නාම අකුසලෙන කම්මුනා අනුපද්දුතමෙව හොතීති අධිප්පායෙන ‘‘දුක්ඛං පන සඞ්ඛාරදුක්ඛමෙවා’’ති වුත්තං. මහාපුඤ්ඤානම්පි පන දෙවපුත්තානං පුබ්බනිමිත්තුප්පත්තිකාලාදීසු අනිට්ඨාරම්මණසමායොගො හොතියෙවාති ‘‘කදාචි දුක්ඛදුක්ඛස්සපි සම්භවො නත්ථී’’ති න සක්කා වත්තුං. සත්තපඤ්ඤාස…පෙ… පරියන්තොති ඉදං මනුස්සානං වස්සගණනාවසෙන වුත්තං. තත්ථ දෙවානං වස්සගණනාය පන චතුසහස්සමෙව.

අතීතභවෙ (සාරත්ථ. ටී. 1.12.පුබ්බෙනිවාසකථායං) ඛන්ධා තප්පටිබද්ධනාමගොත්තානි ච සබ්බං පුබ්බෙනිවාසන්තෙව සඞ්ගහිතන්ති ආහ ‘‘කිං විදිතං කරොති? පුබ්බෙනිවාස’’න්ති. මොහො පටිච්ඡාදකට්ඨෙන‘‘තමො’’ති වුච්චති ‘‘තමො වියා’’ති කත්වා. ඔභාසකරණට්ඨෙනාති කාතබ්බතො කරණං, ඔභාසොව කරණං, අත්තනො පච්චයෙන ඔභාසභාවෙන නිබ්බත්තෙතබ්බට්ඨෙනාති අත්ථො. සෙසං පසංසාවචනන්ති පටිපක්ඛවිධමනපවත්තිවිසෙසානං බොධනතො වුත්තං. අවිජ්ජා විහතාති එතෙන විජ්ජනට්ඨෙන විජ්ජාති අයම්පි අත්ථො දීපිතොති දට්ඨබ්බං. යස්මා විජ්ජා උප්පන්නාති එතෙන විජ්ජාපටිපක්ඛා අවිජ්ජා, පටිපක්ඛතා චස්සා පහාතබ්බභාවෙන විජ්ජාය ච පහායකභාවෙනාති දස්සෙති. එස නයො ඉතරස්මිම්පි පදද්වයෙති ඉමිනා තමො විහතො විනට්ඨො. කස්මා? යස්මා ආලොකො උප්පන්නොති ඉමමත්ථං අතිදිසති. පෙසිතත්තස්සාති යථාධිප්පෙතත්ථසිද්ධිං පති විස්සට්ඨචිත්තස්ස. යථා අප්පමත්තස්සාති අඤ්ඤස්සපි කස්සචි මාදිසස්සාති අධිප්පායො.

පුබ්බෙනිවාසකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දිබ්බචක්ඛුඤාණකථාවණ්ණනා

53. ඉධාති භයභෙරවසුත්තෙ වුත්තං. ඉධ අයං විසෙසොති යොජනා. වුත්තසදිසමෙව ‘‘මෙති මයා’’තිආදිනා. පරිකම්මකිච්චන්ති ‘‘අභිඤ්ඤාපාදකචතුත්ථජ්ඣානතො වුට්ඨාය සබ්බපච්ඡිමා නිසජ්ජා ආවජ්ජිතබ්බා’’තිආදිනා, කසිණාරම්මණං අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං සබ්බාකාරෙන අභිනීහාරක්ඛමං කත්වා’’තිආදිනා ච වුත්තෙන පරිකම්මෙන කිච්චං පයොජනං නත්ථි. න තෙන ඉධ අත්ථොති තෙන භාවනානයෙන ඉධ පාළියා අත්ථවණ්ණනායං අත්ථො නත්ථි තථාභාවනාය ඉධ අනධිප්පෙතත්තාති අධිප්පායො.

දිබ්බචක්ඛුඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආසවක්ඛයඤාණකථාවණ්ණනා

54. විපස්සනාපාදකන්ති (සාරත්ථ. ටී. 1.14.ආසවක්ඛයඤාණකථායං; දී. නි. ටී. 1.248; අ. නි. ටී. 2.3.59) විපස්සනාය පදට්ඨානභූතං. විපස්සනා ච තිවිධා විපස්සනකපුග්ගලභෙදෙන. මහාබොධිසත්තානඤ්හි පච්චෙකබොධිසත්තානඤ්ච විපස්සනා චින්තාමයඤාණසංවද්ධිතත්තා සයම්භුඤාණභූතා, ඉතරෙසං සුතමයඤාණසංවද්ධිතත්තා පරොපදෙසසම්භූතා, සා ‘‘ඨපෙත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං අවසෙසරූපාරූපජ්ඣානානං අඤ්ඤතරතො වුට්ඨායා’’තිආදිනා අනෙකධා අරූපමුඛවසෙන චතුධාතුවවත්ථානෙ වුත්තානං තෙසං තෙසං ධාතුපරිග්ගහමුඛානං අඤ්ඤතරමුඛවසෙන අනෙකධාව විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.306) නානානයතො විභාවිතා. මහාබොධිසත්තානං පන චතුවීසතිකොටිසතසහස්සමුඛෙන පභෙදගමනතො නානානයං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසන්නිස්සයස්ස අරියමග්ගඤාණස්ස අධිට්ඨානභූතං පුබ්බභාගඤාණගබ්භං ගණ්හාපෙන්තං පරිපාකං ගච්ඡන්තං පරමගම්භීරසණ්හසුඛුමතරං අනඤ්ඤසාධාරණං විපස්සනාඤාණං හොති, යං අට්ඨකථාසු මහාවජිරඤාණන්ති වුච්චති. යස්ස ච පවත්තිවිභාගෙන චතුවීසතිකොටිසතසහස්සප්පභෙදස්ස පාදකභාවෙන සමාපජ්ජියමානා චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා දෙවසිකං සත්ථු වළඤ්ජනකසමාපත්තියො වුච්චන්ති, ස්වායං බුද්ධානං විපස්සනාචාරො පරමත්ථමඤ්ජූසාය විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාය (විසුද්ධි. මහාටී. 1.144) උද්දෙසතො දස්සිතො, අත්ථිකෙහි තතො ගහෙතබ්බොති.

ආසවානං ඛෙපනතො සමුච්ඡින්දනතො ආසවක්ඛයො, අරියමග්ගො, උක්කට්ඨනිද්දෙසවසෙන අරහත්තමග්ගග්ගහණං. ආසවානං ඛයෙ ඤාණං ආසවක්ඛයඤාණන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තත්‍ර චෙතං ඤාණ’’න්ති වත්වා ඛයෙති ච ආධාරෙ භුම්මං, න විසයෙති දස්සෙන්තො ‘‘තප්පරියා පන්නත්තා’’ති ආහ. ඉදං දුක්ඛන්ති දුක්ඛස්ස අරියසච්චස්ස තදා පච්චක්ඛතො ගහිතභාවදස්සනං. එත්තකං දුක්ඛන්ති දුක්ඛස්ස අරියසච්චස්ස තදා පච්චක්ඛතො ගහිතභාවදස්සනං. එත්තකං දුක්ඛන්ති තස්ස පරිච්ඡිජ්ජ ගහිතභාවදස්සනං. න ඉතො භිය්‍යොති අනවසෙසෙත්වා ගහිතභාවදස්සනං. තෙනාහ ‘‘සබ්බම්පි දුක්ඛසච්ච’’න්තිආදි. සරසලක්ඛණපටිවෙධෙනාති සභාවසඞ්ඛාතස්ස ලක්ඛණස්ස අසම්මොහතො පටිවිජ්ඣනෙන. අසම්මොහපටිවෙධොති ච යථා තස්මිං ඤාණෙ පවත්තෙ පච්ඡා දුක්ඛස්ස සරූපාදිපරිච්ඡෙදෙ සම්මොහො න හොති, තථා පවත්ති. තෙනාහ ‘‘යථාභූතං අබ්භඤ්ඤාසි’’න්ති. යං ඨානං පත්වාති යං නිබ්බානං මග්ගස්ස ආරම්මණපච්චයට්ඨෙන කාරණභූතං ආගම්ම. තදුභයවතො හි පුග්ගලස්ස පත්ති තදුභයස්ස පත්තීති වුත්තං. පත්වාති වා පාපුණනහෙතු. අප්පවත්තින්ති අප්පවත්තිනිමිත්තං. තෙ වා නප්පවත්තන්ති එත්ථාති අප්පවත්ති, නිබ්බානං. තස්සාති දුක්ඛනිරොධස්ස. සම්පාපකන්ති සච්ඡිකිරියාවසෙන සම්මදෙව පාපකං.

කිලෙසවසෙනාති ආසවසඞ්ඛාතකිලෙසවසෙන. යස්මා ආසවානං දුක්ඛසච්චපරියායො තප්පරියාපන්නත්තා, සෙසසච්චානඤ්ච තංසමුදයාදිපරියායො අත්ථි, තස්මා වුත්තං. ‘‘පරියායතො’’ති. දස්සෙන්තො සච්චානීති යොජනා. ආසවානංයෙව චෙත්ථ ගහණං ‘‘ආසවානං ඛයඤාණායා’’ති ආරද්ධත්තා. තථා හි ආසවවිමුත්ති සීසෙනෙව සබ්බසංකිලෙසවිමුත්ති වුත්තා. ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති යථාභූතං අබ්භඤ්ඤාසි’’න්තිආදිනා මිස්සකමග්ගො ඉධ කථිතොති ‘‘සහ විපස්සනාය කොටිප්පත්තං මග්ගං කථෙතී’’ති වුත්තං. එත්ථ ච සච්චපටිවෙධස්ස තදා අතීතකාලිකත්තා ‘‘යථාභූතං අබ්භඤ්ඤාසි’’න්ති වත්වාපි අභිසමයකාලෙ තස්ස පච්චුප්පන්නතං උපාදාය ‘‘එවං ජානතො එවං පස්සතො’’ති වත්තමානකාලෙන නිද්දෙසො කතො. සො ච කාමං මග්ගක්ඛණතො පරං යාවජ්ජතනා අතීතකාලිකො එව, සබ්බපඨමං පනස්ස අතීතකාලිකත්තං ඵලක්ඛණෙන වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘විමුච්චිත්ථාති ඉමිනා ඵලක්ඛණං දස්සෙතී’’ති. ජානතො පස්සතොති වා හෙතුනිද්දෙසොයං. ජානනහෙතු දස්සනහෙතු කාමාසවා චිත්තං විමුච්චිත්ථාති යොජනා. භවාසවග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ භවරාගස්ස විය භවදිට්ඨියාපි සමවරොධොති දිට්ඨාසවස්සපි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

ඛීණාජාතීතිආදීහි පදෙහි. තස්සාති පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස. භූමීන්ති පවත්තිට්ඨානං. න තාවස්ස අතීතා ජාති ඛීණා මග්ගභාවනායාති අධිප්පායො. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘පුබ්බෙව ඛීණත්තා’’ති. න අනාගතා අස්සජාති ඛීණාති යොජනා. න අනාගතාති ච අනාගතත්තසාමඤ්ඤං ගහෙත්වා ලෙසෙන චොදෙති. තෙනාහ ‘‘අනාගතෙ වායාමාභාවතො’’ති, අනාගතවිසෙසො පනෙත්ථ අධිප්පෙතො, තස්ස ච ඛෙපනෙ වායාමොපි ලබ්භතෙව. තෙනාහ ‘‘යා පන මග්ගස්සා’’තිආදි. එකචතුපඤ්චවොකාරභවෙසූති භවත්තයග්ගහණං වුත්තනයෙන අනවසෙසතො ජාතියා ඛීණභාවදස්සනත්ථං. තන්ති යථාවුත්තං ජාතිං. සොති භගවා.

බ්‍රහ්මචරියවාසො නාම ඉධ මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස නිබ්බත්තනමෙවාති ආහ ‘‘නිට්ඨිත’’න්ති. සම්මාදිට්ඨියා චතූසු සච්චෙසු පරිඤ්ඤාදිකිච්චසාධනවසෙන පවත්තමානාය සම්මා සඞ්කප්පාදීනම්පි දුක්ඛසච්චෙ පරිඤ්ඤාභිසමයානුගුණා පවත්ති, ඉතරසච්චෙසු ච නෙසං පහානාභිසමයාදිවසෙන පවත්ති පාකටා එව. තෙන වුත්තං ‘‘චතූහි මග්ගෙහි පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියාභාවනාවසෙනා’’ති. ඉත්ථත්තායාති ඉමෙ පකාරා ඉත්ථං, තබ්භාවො ඉත්ථත්තං, තදත්ථන්ති වුත්තං හොති. තෙ පන පකාරා අරියමග්ගබ්‍යාපාරභූතා පරිඤ්ඤාදයො ඉධාධිප්පෙතාති ආහ ‘‘එවංසොළසකිච්චභාවායා’’ති. තෙ හි මග්ගං පච්චවෙක්ඛතො මග්ගානුභාවෙන පාකටා හුත්වා උපට්ඨහන්ති, පරිඤ්ඤාදීසු ච පහානමෙව පධානං තදත්ථත්තා ඉතරෙසන්ති ආහ ‘‘කිලෙසක්ඛයායවා’’ති. පහීනකිලෙසපච්චවෙක්ඛණවසෙන වා එතං වුත්තං. ඉත්ථත්තායාති නිස්සක්කෙ සම්පදානවචනන්ති ආහ ‘‘ඉත්ථභාවතො’’ති. අපරං අනාගතං. ඉමෙ පන චරිමත්තභාවසඞ්ඛාතා පඤ්චක්ඛන්ධා. පරිඤ්ඤාතා තිට්ඨන්තීති එතෙන තෙසං අප්පතිට්ඨතං දස්සෙති. අපරිඤ්ඤාමූලකා හි පතිට්ඨා. යථාහ ‘‘කබළීකාරෙ චෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරෙ අත්ථි රාගො අත්ථි නන්දී අත්ථි තණ්හා, පතිට්ඨිතං තත්ථ විඤ්ඤාණං විරූළ්හ’’න්තිආදි (සං. නි. 2.64; මහානි. 7; කථා. 296). තෙනෙවාහ ‘‘ඡින්නමූලකා රුක්ඛා වියා’’තිආදි.

පච්චවෙක්ඛණඤාණපරිග්ගහිතං, න පඨමදුතියඤාණද්වයාධිගමං විය කෙවලන්ති අධිප්පායො. දස්සෙන්තො නිගමනවසෙනාති අධිප්පායො. සරූපතො හි තං පුබ්බෙ දස්සිතමෙවාති. පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන අතීතාරම්මණසභාගතාය තබ්භාවීභාවතො ච අතීතංසඤාණං සඞ්ගහෙත්වාති යොජනා. තත්ථ අතීතංසඤාණන්ති අතීතඛන්ධායතනධාතුසඞ්ඛාතෙ අතීතකොට්ඨාසෙ අප්පටිහතං ඤාණං. දිබ්බචක්ඛුනාති සපරිභණ්ඩෙන දිබ්බචක්ඛුඤාණෙන. පච්චුප්පන්නංසො ච අනාගතංසො ච පච්චුප්පන්නානාගතංසං, තත්ථ ඤාණං පච්චුප්පන්නානාගතංසඤාණං. සකලලොකියලොකුත්තරගුණන්ති එතෙන සබ්බං ලොකං උත්තරිත්වා අභිභුය්‍ය ඨිතත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස විය සෙසාසාධාරණඤාණස්ස බලඤාණආවෙණිකබුද්ධධම්මාදීනම්පි අනඤ්ඤසාධාරණානං බුද්ධගුණානං සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘සබ්බෙපි සබ්බඤ්ඤුගුණෙ සඞ්ගහෙත්වා’’ති.

ආසවක්ඛයඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අරඤ්ඤවාසකාරණවණ්ණනා

55. සියා ඛො පන තෙ බ්‍රාහ්මණාති එත්ථ සියාති ‘‘අප්පෙවා’’ති ඉමිනා සමානත්ථො නිපාතො, තස්මා ‘බ්‍රාහ්මණ, අප්පෙව ඛො පන තෙ එවමස්සා’ති අත්ථො. යං පන අට්ඨකථායං ‘‘කදාචී’’ති වුත්තං, තම්පි ඉමමෙවත්ථං සන්ධාය වුත්තං අකාරණං බ්‍රාහ්මණෙන පරිකප්පිතමත්ථං පටිපක්ඛිපිත්වා අත්තනො අධිප්පෙතං කාරණං දස්සෙන්තො. අත්ථොව ඵලං තදධීනවුත්තිතාය වසො එතස්සාති අත්ථවසො, හෙතූති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අත්තනො ච දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරන්ති එතෙන සත්ථා අත්තනො විවෙකාභිරතිං පකාසෙතීති දස්සෙන්තො ‘‘දිට්ඨධම්මො නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඉරියාපථවිහාරානන්ති ඉරියාපථපවත්තීනං. තප්පවත්තියො හි එකස්මිං ඉරියාපථෙ උප්පන්නදුක්ඛං අඤ්ඤෙන ඉරියාපථෙන විච්ඡින්දිත්වා හරණතො විහාරාති වුච්චන්ති. පච්ඡිමඤ්ච ජනතං අනුකම්පමානොති එතෙන යො ආදිතො බ්‍රාහ්මණෙන ‘‘භවං තෙසං ගොතමො පුබ්බඞ්ගමො…පෙ… දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජතී’’ති වුත්තො, යො ච තථා ‘‘එවමෙතං බ්‍රාහ්මණා’’තිආදිනා අත්තනා සම්පටිච්ඡිතො, තමෙව අත්ථං නිගමනවසෙන දස්සෙන්තො යථානුසන්ධිනාව සත්ථා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

අරඤ්ඤවාසකාරණවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දෙසනානුමොදනාවණ්ණනා

56. එවං නිට්ඨාපිතාය දෙසනාය බ්‍රාහ්මණො තත්ථ භගවති පසාදං පවෙදෙන්තො ‘‘අභික්කන්ත’’න්තිආදිමාහ. අභික්කන්තාති (සාරත්ථ. ටී. 1.15.දෙසනානුමොදනකථා; දී. නි. ටී. 1.250; සං. නි. ටී. 1.1.1; අ. නි. ටී. 2.2.16) අතික්කන්තා, විගතාති අත්ථොති ආහ ‘‘ඛයෙ දිස්සතී’’ති. තෙනෙව හි ‘‘නික්ඛන්තො පඨමො යාමො’’ති වුත්තං. අභික්කන්තතරොති අතිවිය කන්තතරො මනොරමො. තාදිසො ච සුන්දරො භද්දකො නාම හොතීති ආහ ‘‘සුන්දරෙ දිස්සතී’’ති.

කොති දෙවනාගයක්ඛගන්ධබ්බාදීසු කො කතමො. මෙති මම. පාදානීති පාදෙ. ඉද්ධියාති ඉමාය එවරූපාය දෙවිද්ධියා. යසසාති ඉමිනා එදිසෙන පරිවාරෙන පරිජනෙන. ජලන්ති විජ්ජොතමානො. අභික්කන්තෙනාති අතිවිය කන්තෙන කමනීයෙන අභිරූපෙන. වණ්ණෙනාති ඡවිවණ්ණෙන සරීරවණ්ණනිභාය. සබ්බා ඔභාසයං දිසාති දසපි දිසා ඔභාසෙන්තො පභාසෙන්තො, චන්දො විය සූරියො විය ච එකොභාසං එකාලොකං කරොන්තොති ගාථාය අත්ථො. අභිරූපෙති උළාරරූපෙ සම්පන්නරූපෙ.

‘‘චොරො චොරො, සප්පො සප්පො’’තිආදීසු භයෙ ආමෙඩිතං. ‘‘විජ්ඣ විජ්ඣ, පහර පහරා’’තිආදීසු කොධෙ, ‘‘සාධු සාධූතිආදීසු (ම. නි. 1.327; සං. නි. 2.127; 3.35; 5.1085) පසංසායං, ‘‘ගච්ඡ ගච්ඡ, ලුනාහි ලුනාහී’’තිආදීසු තුරිතෙ, ‘‘ආගච්ඡ ආගච්ඡා’’තිආදීසු කොතූහලෙ, ‘‘බුද්ධො බුද්ධොති චින්තෙන්තො’’තිආදීසු (බු. වං. 2.44) අච්ඡරෙ, ‘‘අභික්කමථායස්මන්තො, අභික්කමථායස්මන්තො’’තිආදීසු (දී. නි. 3.20; අ. නි. 9.11) හාසෙ, ‘‘කහං එකපුත්තක, කහං එකපුත්තකා’’තිආදීසු (ම. නි. 2.353; සං. නි. 2.63) සොකෙ, ‘‘අහො සුඛං අහො සුඛ’’න්තිආදීසු (උදා. 20; දී. නි. 3.305; චූළව. 332) පසාදෙ. ච-සද්දො අවුත්තසමුච්චයත්ථො. තෙන ගරහාඅසම්මානාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තත්ථ ‘‘පාපො පාපො’’තිආදීසු ගරහායං. ‘‘අභිරූපක අභිරූපකා’’තිආදීසු අසම්මානෙ දට්ඨබ්බං.

නයිදං ආමෙඩිතවසෙන ද්වික්ඛත්තුං වුත්තං, අථ ඛො අත්ථද්වයවසෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. අභික්කන්තන්ති වචනං අපෙක්ඛිත්වා නපුංසකලිඞ්ගවසෙන වුත්තං, තං පන භගවතො වචනං ධම්මස්ස දෙසනාති කත්වා තථා වුත්තං. අත්ථමත්තදස්සනං වා එතං, තස්මා අත්ථවසෙන ලිඞ්ගවිභත්තිවිපරිණාමො වෙදිතබ්බො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. දොසනාසනතොති රාගාදිකිලෙසදොසවිධමනතො, ගුණාධිගමනතොති සීලාදිගුණානං සම්පාපනතො. යෙ ගුණෙ දෙසනා අධිගමෙති, තෙසු පධානභූතා දස්සෙතබ්බාති තෙ පධානභූතෙ තාව දස්සෙතුං ‘‘සද්ධාජනනතො පඤ්ඤාජනනතො’’ති වුත්තං. සද්ධාපමුඛා හි ලොකියා ගුණා, පඤ්ඤාපමුඛා ලොකුත්තරා. සීලාදිඅත්ථසම්පත්තියා සාත්ථතො, සභාවනිරුත්තිසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනතො. සුවිඤ්ඤෙය්‍යසද්දපයොගතාය උත්තානපදතො, සණ්හසුඛුමභාවෙන දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යත්ථතාය ගම්භීරත්ථතො. සිනිද්ධමුදුමධුරසද්දපයොගතාය කණ්ණසුඛතො, විපුලවිසුද්ධපෙමනීයත්ථතාය හදයඞ්ගමතො. මානාතිමානවිධමනෙන අනත්තුක්කංසනතො, ථම්භසාරම්භමද්දනෙන අපරවම්භනතො. හිතාධිප්පායපවත්තියා පරෙසං රාගපරිළාහාදිවූපසමනෙන ච කරුණාසීතලතො, කිලෙසන්ධකාරවිධමනෙන පඤ්ඤාවදාතතො. කරවීකරුතමඤ්ජුතාය ආපාථරමණීයතො, පුබ්බාපරාවිරුද්ධසුවිසුද්ධත්ථතාය විමද්දක්ඛමතො. ආපාථරමණීයතාය එව සුය්‍යමානසුඛතො, විමද්දක්ඛමතාය හිතජ්ඣාසයප්පවත්තිතතාය ච වීමංසියමානහිතතො. එවමාදීහීති ආදිසද්දෙන සංසාරචක්කනිවත්තනතො, සද්ධම්මචක්කප්පවත්තනතො, මිච්ඡාවාදවිධමනතො, සම්මාවාදපතිට්ඨාපනතො, අකුසලමූලසමුද්ධරණතො, කුසලමූලසංරොපනතො, අපායද්වාරපිධානතො, සග්ගමග්ගද්වාරවිවරණතො, පරියුට්ඨානවූපසමනතො, අනුසයසමුග්ඝාතනතොති එවමාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

අධොමුඛට්ඨපිතන්ති කෙනචි අධොමුඛං ඨපිතං. හෙට්ඨාමුඛජාතන්ති සභාවෙනෙව හෙට්ඨාමුඛජාතං. උග්ඝාටෙය්‍යාති විවටං කරෙය්‍ය. හත්ථෙ ගහෙත්වාති ‘‘පුරත්ථාභිමුඛො, උත්තරාභිමුඛො වා ගච්ඡා’’තිආදීනි අවත්වා හත්ථෙ ගහෙත්වා ‘‘නිස්සන්දෙහං එස මග්ගො, එවං ගච්ඡා’’ති වදෙය්‍ය. කාළපක්ඛචාතුද්දසීති කාළපක්ඛෙ චාතුද්දසී.

නිකුජ්ජිතං ආධෙය්‍යස්ස අනාධාරභූතං භාජනං ආධාරභාවාපාදනවසෙන උක්කුජ්ජෙය්‍ය. හෙට්ඨාමුඛජාතතාය සද්ධම්මවිමුඛං, අධොමුඛට්ඨපිතතාය අසද්ධම්මෙ පතිතන්ති එවං පදද්වයං යථාරහං යොජෙතබ්බං, න යථාසඞ්ඛ්‍යං. කාමං කාමච්ඡන්දාදයොපි පටිච්ඡාදකා, මිච්ඡාදිට්ඨි පන සවිසෙසං පටිච්ඡාදිකාති ආහ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිගහනපටිච්ඡන්න’’න්ති. තෙනාහ භගවා ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිපරමාහං, භික්ඛවෙ, වජ්ජං වදාමී’’ති (අ. නි. 1.310). සබ්බො අපායගාමිමග්ගො කුම්මග්ගො ‘‘කුච්ඡිතො මග්ගො’’ති කත්වා. සම්මාදිට්ඨිආදීනං උජුපටිපක්ඛතාය මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො අට්ඨ මිච්ඡත්තධම්මා මිච්ඡාමග්ගො. තෙනෙව හි තදුභයපටිපක්ඛතං සන්ධාය ‘‘සග්ගමොක්ඛමග්ගං ආචික්ඛන්තෙනා’’ති වුත්තං. සප්පිආදිසන්නිස්සයො පදීපො න තථා උජ්ජලො, යථා තෙලසන්නිස්සයොති තෙලපජ්ජොතග්ගහණං. එතෙහි පරියායෙහීති එතෙහි නිකුජ්ජිතුක්කුජ්ජනපටිච්ඡන්නවිවරණාදිඋපමොපමිතබ්බපකාරෙහි, එතෙහි වා යථාවුත්තෙහි සොළසාරම්මණපරිග්ගහඅසම්මොහවිහාරදිබ්බවිහාරවිභාවනපරියායෙහි විජ්ජාත්තයවිභාවනාපදෙසෙන අත්තනො සබ්බඤ්ඤුගුණවිභාවනපරියායෙහි ච. තෙනාහ ‘‘අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො’’ති.

දෙසනානුමොදනාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පසන්නකාරවණ්ණනා

පසන්නකාරන්ති පසන්නෙහි කාතබ්බං සක්කාරං. සරණන්ති පටිසරණං. තෙනාහ ‘‘පරායණ’’න්ති. පරායණභාවො ච අනත්ථනිසෙධනෙන අත්ථසම්පටිපාදනෙන ච හොතීති ආහ ‘‘අඝස්ස තාතා හිතස්ස ච විධාතා’’ති. අඝස්සාති දුක්ඛතොති වදන්ති, පාපතොති පන යුත්තං. නිස්සක්කෙ චෙතං සාමිවචනං. එත්ථ ච නායං ගමි-සද්දො නී-සද්දාදයො විය ද්විකම්මකො, තස්මා යථා ‘‘අජං ගාමං නෙතී’’ති වුච්චති, එවං ‘‘ගොතමං සරණං ගච්ඡාමී’’ති වත්තුං න සක්කා, ‘‘සරණන්ති ගච්ඡාමී’’ති පන වත්තබ්බං. ඉති-සද්දො චෙත්ථ ලුත්තනිද්දිට්ඨො, තස්ස චායමත්ථො – ගමනඤ්ච තදධිප්පායෙන භජනං, තථා ජානනං වාති දස්සෙන්තො ‘‘ඉති ඉමිනා අධිප්පායෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ භජාමීතිආදීසු පුරිමස්ස පුරිමස්ස පච්ඡිමං පච්ඡිමං අත්ථවචනං. භජනං වා සරණාධිප්පායෙන උපසඞ්කමනං, සෙවනං සන්තිකාවචරතා, පයිරුපාසනං වත්තපටිවත්තකරණෙන උපට්ඨානන්ති එවං සබ්බථාපි අනඤ්ඤසරණතංයෙව දීපෙති. ‘‘ගච්ඡාමී’’ති පදස්ස කථං ‘‘බුජ්ඣාමී’’ති අයමත්ථො ලබ්භතීති ආහ ‘‘යෙසඤ්හී’’තිආදි.

අධිගතමග්ගෙ,සච්ඡිකතනිරොධෙති පදද්වයෙනපි ඵලට්ඨා එව දස්සිතා, න මග්ගට්ඨාති තෙ දස්සෙන්තො ‘‘යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ චා’’ති ආහ. නනු ච කල්‍යාණපුථුජ්ජනොපි යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජතීති වුච්චතීති? කිඤ්චාපි වුච්චති, නිප්පරියායෙන පන මග්ගට්ඨා එව තථා වත්තබ්බා, න ඉතරෙ නියාමොක්කමනාභාවතො. තථා හි තෙ එව ‘‘අපායෙසු අපතමානෙ ධාරෙතී’’ති වුත්තා. සම්මත්තනියාමොක්කමනෙන හි අපායවිනිමුත්තිසම්භවො. අක්ඛායතීති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා. තෙන ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති සුත්තපදං (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) සඞ්ගණ්හාති, විත්ථාරොති වා ඉමිනා. එත්ථ ච අරියමග්ගො නිය්‍යානිකතාය, නිබ්බානං තස්ස තදත්ථසිද්ධිහෙතුතායාති උභයමෙවෙත්ථ නිප්පරියායෙන ධම්මොති වුත්තො. නිබ්බානඤ්හි ආරම්මණපච්චයභූතං ලභිත්වා අරියමග්ගස්ස තදත්ථසිද්ධි, අරියඵලානං ‘‘යස්මා තාය සද්ධාය අවූපසන්තායා’’තිආදිවචනතො මග්ගෙන සමුච්ඡින්නානං කිලෙසානං පටිප්පස්සද්ධිපහානකිච්චතාය නිය්‍යානානුගුණතාය නිය්‍යානපරියොසානතාය ච. පරියත්තිධම්මස්ස පන නිය්‍යානධම්මසමධිගමහෙතුතායාති ඉමිනා පරියායෙන ධම්මභාවො ලබ්භති එව, ස්වායමත්ථො පාඨාරුළ්හො එවාති දස්සෙන්තො ‘‘න කෙවල’’න්තිආදිමාහ.

කාමරාගො භවරාගොති එවමාදිභෙදො සබ්බොපි රාගො විරජ්ජති පහීයති එතෙනාති රාගවිරාගොති මග්ගො කථිතො. එජාසඞ්ඛාතාය තණ්හාය අන්තොනිජ්ඣානලක්ඛණස්ස සොකස්ස ච තදුප්පත්තියං සබ්බසො පරික්ඛීණත්තා අනෙජමසොකන්ති ඵලං කථිතං. අප්පටිකූලන්ති අවිරොධදීපනතො කෙනචි අවිරුද්ධං, ඉට්ඨං පණීතන්ති වා අත්ථො. පගුණරූපෙන පවත්තිතත්තා, පකට්ඨගුණවිභාවනතො වා පගුණං. යථාහ ‘‘විහිංසසඤ්ඤී පගුණං න භාසිං, ධම්මං පණීතං මනුජෙසු බ්‍රහ්මෙ’’ති. සබ්බධම්මක්ඛන්ධා කථිතාති යොජනා.

දිට්ඨිසීලසඞ්ඝාතෙනාති ‘‘යායං දිට්ඨි අරියා නිය්‍යානිකා නිය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය, තථාරූපාය දිට්ඨියා දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො විහරතී’’ති (දී. නි. 3.324, 356; ම. නි. 1.492; 3.54) එවං වුත්තාය දිට්ඨියා, ‘‘යානි තානි සීලානි අඛණ්ඩානි අච්ඡිද්දානි අසබලානි අකම්මාසානි භුජිස්සානි විඤ්ඤුප්පසත්ථානි අපරාමට්ඨානි සමාධිසංවත්තනිකානි, තථාරූපෙහි සීලෙහි සීලසාමඤ්ඤගතො විහරතී’’ති (දී. නි. 3.324; ම. නි. 1.492; 3.54; අ. නි. 6.12; පරි. 274) එවං වුත්තානං සීලානඤ්ච සංහතභාවෙන, දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙනාති අත්ථො. සංහතොති ඝටිතො. අරියපුග්ගලා හි යත්ථ කත්ථචි දූරෙ ඨිතාපි අත්තනො ගුණසාමග්ගියා සංහතා එව. අට්ඨ ච පුග්ගල ධම්මදසා තෙති තෙ පුරිසයුගවසෙන චත්තාරොපි පුග්ගලවසෙන අට්ඨෙව අරියධම්මස්ස පච්චක්ඛදස්සාවිතාය ධම්මදසා. තීණි වත්ථූනි සරණන්ති ගමනෙන තික්ඛත්තුං ගමනෙන ච තීණි සරණගමනානි. පටිවෙදෙසීති අත්තනො හදයගතං වාචාය පවෙදෙසි.

පසන්නකාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සරණගමනකථාවණ්ණනා

සරණගමනස්ස විසයපභෙදඵලසංකිලෙසභෙදානං විය කත්තු ච විභාවනා තත්ථ කොසල්ලාය හොතීති ‘‘සරණගමනෙසු කොසල්ලත්ථං සරණං…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං තෙන විනා සරණගමනස්සෙව අසම්භවතො. කස්මා පනෙත්ථ වොදානං න ගහිතං, නනු වොදානවිභාවනාපි තත්ථ කොසල්ලාවහාති? සච්චමෙතං, තං පන සංකිලෙසග්ගහණෙනෙව අත්ථතො දීපිතං හොතීති න ගහිතං. යානි හි තෙසං සංකිලෙසකාරණානි අඤ්ඤාණාදීනි, තෙසං සබ්බෙන සබ්බං අනුප්පන්නානං අනුප්පාදනෙන, උප්පන්නානඤ්ච පහානෙන වොදානං හොතීති. හිංසත්ථස්ස සර-සද්දස්ස වසෙනෙතං පදං දට්ඨබ්බන්ති ‘‘හිංසතීති සරණ’’න්ති වත්වා තං පන හිංසනං කෙසං, කථං, කස්ස වාති චොදනං සොධෙන්තො ‘‘සරණගතාන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ භයන්ති වට්ටභයං. සන්තාසන්ති චිත්තුත්‍රාසං. තෙනෙව චෙතසිකදුක්ඛස්ස ගහිතත්තා දුක්ඛන්ති ඉධ කායිකං දුක්ඛං. දුග්ගතිපරිකිලෙසන්ති දුග්ගතිපරියාපන්නං සබ්බං දුක්ඛං. තයිදං සබ්බං පරතො ඵලකථායං ආවි භවිස්සති. එතන්ති ‘‘සරණ’’න්ති පදං.

එවං අවිසෙසතො සරණසද්දස්ස අත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි විසෙසතො දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. හිතෙ පවත්තමානෙනාති ‘‘සම්පන්නසීලා, භික්ඛවෙ, විහරථා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.64, 69) අත්ථෙ නියොජනෙන. අහිතා ච නිවත්තනෙනාති ‘‘පාණාතිපාතස්ස ඛො පාපකො විපාකො පාපකං අභිසම්පරාය’’න්තිආදිනා ආදීනවදස්සනාදිමුඛෙන අනත්ථතො විනිවත්තනෙන. භයං හිංසතීති හිතාහිතෙසු අප්පවත්තිපවත්තිහෙතුකං බ්‍යසනං අප්පවත්තිකරණෙන විනාසෙති. භවකන්තාරා උත්තාරණෙන මග්ගසඞ්ඛාතො ධම්මො, ඉතරො අස්සාසදානෙන සත්තානං භයං හිංසතීති යොජනා. කාරානන්ති දානවසෙන පූජාවසෙන ච උපනීතානං සක්කාරානං. විපුලඵලපටිලාභකරණෙන සත්තානං භයං හිංසති අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යභාවතොති අධිප්පායො. ඉමිනාපි පරියායෙනාති ඉමිනාපි විභජිත්වා වුත්තෙන කාරණෙන.

‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති එවං පවත්තො තත්ථ රතනත්තයෙ පසාදො තප්පසාදො, තදෙව රතනත්තයං ගරු එතස්සාති තග්ගරු, තස්ස භාවො තග්ගරුතා, තප්පසාදො ච තග්ගරුතා ච තප්පසාදතග්ගරුතා, තාහි. විධුතදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසම්මොහඅස්සද්ධියාදිතාය විහතකිලෙසො. ‘‘තදෙව රතනත්තයං පරායණං ගති තාණං ලෙණ’’න්ති එවං ආකාරෙන පවත්තියා තප්පරායණතාකාරපවත්තො චිත්තුප්පාදො සරණගමනං ‘‘සරණන්ති ගච්ඡති එතෙනා’’ති. තංසමඞ්ගීති තෙන යථාවුත්තචිත්තුප්පාදෙන සමන්නාගතො. එවං උපෙතීති එවං භජති සෙවති පයිරුපාසති, එවං වා ජානාති බුජ්ඣතීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච පසාදග්ගහණෙන ලොකියසරණගමනමාහ. තඤ්හි පසාදප්පධානං, න ඤාණප්පධානං. ගරුතාගහණෙන ලොකුත්තරං. අරියා හි රතනත්තයං ගුණාභිඤ්ඤාතාය පාසාණච්ඡත්තං විය ගරුං කත්වා පස්සන්ති, තස්මා තප්පසාදෙන වික්ඛම්භනවසෙන විහතකිලෙසො තග්ගරුතාය සමුච්ඡෙදවසෙනාති යොජෙතබ්බං. තප්පරායණතා පනෙත්ථ තග්ගතිකතාති තාය චතුබ්බිධම්පි වක්ඛමානං සරණගමනං ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. අවිසෙසෙන වා පසාදගරුතා ජොතිතාති පසාදග්ගහණෙන අවෙච්චප්පසාදස්ස ඉතරස්ස ච ගහණං, තථා ගරුතාගහණෙනාති උභයෙනපි උභයං සරණගමනං යොජෙතබ්බං.

මග්ගක්ඛණෙ ඉජ්ඣතීති යොජනා. නිබ්බානාරම්මණං හුත්වාති එතෙන අත්ථතො චතුසච්චාධිගමොයෙව ලොකුත්තරං සරණගමනන්ති දස්සෙති. තත්ථ හි නිබ්බානධම්මො සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන, මග්ගධම්මො භාවනාභිසමයවසෙන පටිවිජ්ඣියමානොයෙව සරණගමනත්තං සාධෙති, බුද්ධගුණා පන සාවකගොචරභූතා පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන, තථා අරියසඞ්ඝගුණා. තෙනාහ ‘‘කිච්චතො සකලෙපි රතනත්තයෙ ඉජ්ඣතී’’ති, ඉජ්ඣන්තඤ්ච සහෙව ඉජ්ඣති, න ලොකියං විය පටිපාටියා අසම්මොහපටිවෙධෙන පටිවිද්ධත්තාති අධිප්පායො. යෙ පන වදන්ති ‘‘න සරණගමනං නිබ්බානාරම්මණං හුත්වා පවත්තති, මග්ගස්ස අධිගතත්තා පන අධිගතමෙව හොති එකච්චානං තෙවිජ්ජාදීනං ලොකියවිජ්ජාදයො වියා’’ති, තෙසං ලොකියමෙව සරණගමනං සියා, න ලොකුත්තරං, තඤ්ච අයුත්තං දුවිධස්සපි ඉච්ඡිතබ්බත්තා. තන්ති ලොකියසරණගමනං. සද්ධාපටිලාභො ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා’’තිආදිනා. සද්ධාමූලිකාති යථාවුත්තසද්ධාපුබ්බඞ්ගමා සම්මාදිට්ඨි බුද්ධසුබුද්ධතං ධම්මසුධම්මතං සඞ්ඝසුප්පටිපතිඤ්ච ලොකියාවබොධවසෙනෙව සම්මා ඤායෙන දස්සනතො. ‘‘සද්ධාමූලිකා සම්මාදිට්ඨී’’ති එතෙන සද්ධූපනිස්සයා යථාවුත්තලක්ඛණා පඤ්ඤා ලොකියසරණගමනන්ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨිජුකම්මන්ති වුච්චතී’’ති ‘‘දිට්ඨි එව අත්තනො පච්චයෙහි උජුං කරීයතී’’ති කත්වා. දිට්ඨි වා උජුං කරීයති එතෙනාති දිට්ඨිජුකම්මං, තථා පවත්තො චිත්තුප්පාදො. එවඤ්ච කත්වා ‘‘තප්පරායණතාකාරපවත්තො චිත්තුප්පාදො’’ති ඉදඤ්ච වචනං සමත්ථිතං හොති. සද්ධාපුබ්බඞ්ගමසම්මාදිට්ඨිග්ගහණං පන චිත්තුප්පාදස්ස තප්පධානතායාති දට්ඨබ්බං. ‘‘සද්ධාපටිලාභො’’ති ඉමිනා මාතාදීහි උස්සාහිතදාරකාදීනං විය ඤාණවිප්පයුත්තසරණගමනං දස්සෙති, ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති ඉමිනා ඤාණසම්පයුත්තසරණගමනං.

තයිදං ලොකියං සරණගමනං. අත්තා සන්නිය්‍යාතීයති අප්පීයති පරිච්චජීයති එතෙනාති අත්තසන්නිය්‍යාතනං, යථාවුත්තං දිට්ඨිජුකම්මං. තං රතනත්තයං පරායණං පටිසරණං එතස්සාති තප්පරායණො, පුග්ගලො, චිත්තුප්පාදො වා, තස්ස භාවො තප්පරායණතා, යථාවුත්තදිට්ඨිජුකම්මමෙව. සරණන්ති අධිප්පායෙන සිස්සභාවං අන්තෙවාසිකභාවං උපගච්ඡති එතෙනාති සිස්සභාවූපගමනං. සරණගමනාධිප්පායෙනෙව පණිපතති එතෙනාති පණිපාතො. සබ්බත්ථ යථාවුත්තදිට්ඨිජුකම්මවසෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අත්තපරිච්චජනන්ති සංසාරදුක්ඛනිත්ථරණත්ථං අත්තනො අත්තභාවස්ස පරිච්චජනං. එස නයො සෙසෙසුපි. බුද්ධාදීනංයෙවාති අවධාරණං ඉතරෙසුපි සරණගමනවිසෙසෙසු යථාරහං වත්තබ්බං. එවඤ්හි තදඤ්ඤනිවත්තනං කතං හොති.

එවං අත්තසන්නියාතනාදීනි එකෙන පකාරෙන දස්සෙත්වා ඉදානි අපරෙහිපි පකාරෙහි දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි ආරද්ධං. තෙන පරියායන්තරෙහිපි අත්තසන්නිය්‍යාතනාදි කතමෙව හොති අත්ථස්ස අභින්නත්තාති දස්සෙති. ආළවකාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන සාතාගිරිහෙමවතාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. නනු චෙතෙ ආළවකාදයො මග්ගෙනෙව ආගතසරණගමනා, කථං තෙසං තප්පරායණතාසරණගමනං වුත්තන්ති? මග්ගෙනාගතසරණගමනෙහිපි ‘‘සො අහං විචරිස්සාමි ගාමා ගාම’’න්තිආදිනා (සං. නි. 1.246) තෙහි තප්පරායණතාකාරස්ස පවෙදිතත්තා තථා වුත්තං.

ඤාති…පෙ… වසෙනාති එත්ථ ඤාතිවසෙන භයවසෙන ආචරියවසෙන දක්ඛිණෙය්‍යවසෙනාති පච්චෙකං ‘‘වසෙනා’’ති පදං යොජෙතබ්බං. තත්ථ ඤාතිවසෙනාති ඤාතිභාවවසෙන. එවං සෙසෙසුපි. දක්ඛිණෙය්‍යපණිපාතෙනාති දක්ඛිණෙය්‍යතාහෙතුකෙන පණිපාතෙන. ඉතරෙහීති ඤාතිභාවාදිවසප්පවත්තෙහි තීහි පණිපාතෙහි. ඉතරෙහීතිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘තස්මා’’තිආදි වුත්තං. වන්දතීති පණිපාතස්ස ලක්ඛණවචනං. එවරූපන්ති දිට්ඨධම්මිකං සන්ධාය වදති. සම්පරායිකඤ්හි නිය්‍යානිකං වා අනුසාසනං පච්චාසීසන්තො දක්ඛිණෙය්‍යපණිපාතමෙව කරොතීති අධිප්පායො. සරණගමනප්පභෙදොති සරණගමනවිභාගො.

අරියමග්ගොයෙව ලොකුත්තරසරණගමනන්ති ආහ ‘‘චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි විපාකඵල’’න්ති. සබ්බදුක්ඛක්ඛයොති සකලස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස අනුප්පාදනිරොධො. එතන්ති ‘‘චත්තාරි අරියසච්චානි, සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතී’’ති (ධ. ප. 190) එවං වුත්තං අරියසච්චදස්සනං.

නිච්චතො අනුපගමනාදිවසෙනාති නිච්චන්ති අග්ගහණාදිවසෙන. අට්ඨානන්ති හෙතුපටික්ඛෙපො. අනවකාසොති පච්චයපටික්ඛෙපො. උභයෙනපි කාරණමෙව පටික්ඛිපති. යන්ති යෙන කාරණෙන. දිට්ඨිසම්පන්නොති මග්ගදිට්ඨියා සම්පන්නො සොතාපන්නො. කඤ්චි සඞ්ඛාරන්ති චතුභූමකෙසු සඞ්ඛතසඞ්ඛාරෙසු එකසඞ්ඛාරම්පි. නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍යාති ‘‘නිච්චො’’ති ගණ්හෙය්‍ය. සුඛතො උපගච්ඡෙය්‍යාති ‘‘එකන්තසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’ති (දී. නි. 1.76) එවං අත්තදිට්ඨිවසෙන සුඛතො ගාහං සන්ධායෙතං වුත්තං. දිට්ඨිවිප්පයුත්තචිත්තෙන පන අරියසාවකො පරිළාහවූපසමනත්ථං මත්තහත්ථිපරිත්තාසිතො විය චොක්ඛබ්‍රාහ්මණො උක්කාරභූමිං කඤ්චි සඞ්ඛාරං සුඛතො උපගච්ඡති. අත්තවාරෙ කසිණාදිපඤ්ඤත්තිසඞ්ගහණත්ථං ‘‘සඞ්ඛාර’’න්ති අවත්වා ‘‘කඤ්චි ධම්ම’’න්ති වුත්තං. ඉමෙසුපි වාරෙසු චතුභූමකවසෙනෙව පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො තෙභූමකවසෙනෙව වා. යං යඤ්හි පුථුජ්ජනො ගාහවසෙන ගණ්හාති, තතො තතො අරියසාවකො ගාහං විනිවෙඨෙති. මාතරන්තිආදීසු ජනිකා මාතා, ජනකො පිතා, මනුස්සභූතො ඛීණාසවො අරහාති අධිප්පෙතො. කිං පන අරියසාවකො අඤ්ඤං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යාති? එතම්පි අට්ඨානං, පුථුජ්ජනභාවස්ස පන මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථං අරියසාවකස්ස ඵලදීපනත්ථඤ්චෙවං වුත්තං. දුට්ඨචිත්තො වධකචිත්තෙන පදුට්ඨචිත්තො. ලොහිතං උප්පාදෙය්‍යාති ජීවමානකසරීරෙ ඛුද්දකමක්ඛිකාය පිවනමත්තම්පි ලොහිතං උප්පාදෙය්‍ය. සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යාති සමානසංවාසකං සමානසීමායං ඨිතං සඞ්ඝං ‘කම්මෙන උද්දෙසෙන වොහරන්තො අනුස්සාවනෙන සලාකග්ගාහෙනා’’ති (පරි. 458) එවං වුත්තෙහි පඤ්චහි කාරණෙහි භින්දෙය්‍ය. අඤ්ඤං සත්ථාරන්ති අඤ්ඤං තිත්ථකරං ‘‘අයං මෙ සත්ථා’’ති එවං ගණ්හෙය්‍යාති නෙතං ඨානං විජ්ජතීති අත්ථො.

න තෙ ගමිස්සන්ති අපායභූමින්ති තෙ බුද්ධං සරණං ගතා තන්නිමිත්තං අපායභූමිං න ගමිස්සන්ති, දෙවකායං පන පරිපූරෙස්සන්තීති අත්ථො.

දසහි ඨානෙහීති දසහි කාරණෙහි. අධිග්ගණ්හන්තීති අධිභවන්ති. වෙලාමසුත්තාදිවසෙනාපීති එත්ථ ‘‘චතුරාසීතිසහස්සසඞ්ඛානං සුවණ්ණපාතිරූපියපාතිකංසපාතීනං යථාක්කමං රූපියසුවණ්ණහිරඤ්ඤපූරානං කරීසස්ස චතුත්ථභාවප්පමාණානං සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතානං චතුරාසීතියා හත්ථිසහස්සානං චතුරාසීතියා අස්සසහස්සානං චතුරාසීතියා රථසහස්සානං චතුරාසීතියා ධෙනුසහස්සානං චතුරාසීතියා කඤ්ඤාසහස්සානං චතුරාසීතියා පල්ලඞ්කසහස්සානං චතුරාසීතියා වත්ථකොටිසහස්සානං අපරිමාණස්ස ච ඛජ්ජභොජ්ජාදිභෙදස්ස ආහාරස්ස පරිච්චජනවසෙන සත්තමාසාධිකානි සත්ත සංවච්ඡරානි නිරන්තරං පවත්තවෙලාමමහාදානතො එකස්ස සොතාපන්නස්ස දින්නදානං මහප්ඵලතරං, තතො සතං සොතාපන්නානං දින්නදානතො එකස්ස සකදාගාමිස්ස, තතො එකස්ස අනාගාමිස්ස, තතො එකස්ස අරහතො, තතො එකස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස, තතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස, තතො බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස දින්නදානං මහප්ඵලතරං, තතො චාතුද්දිසං සඞ්ඝං උද්දිස්ස විහාරකරණං, තතො සරණගමනං මහප්ඵලතර’’න්ති ඉමමත්ථං දීපෙන්තස්ස වෙලාමසුත්තස්ස (අ. නි. 9.20) වසෙන. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යං ගහපති, වෙලාමො බ්‍රාහ්මණො දානං අදාසි මහාදානං, යො එකං දිට්ඨිසම්පන්නං භොජෙය්‍ය, ඉදං තතො මහප්ඵලතර’’න්තිආදි (අ. නි. 9.20). වෙලාමසුත්තාදීති ආදි-සද්දෙන අග්ගප්පසාදසුත්තාදීනං (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

අඤ්ඤාණං වත්ථුත්තයස්ස ගුණානං අජානනං තත්ථ සම්මොහො, ‘‘බුද්ධො නු ඛො, න නු ඛො බුද්ධො’’තිආදිනා විචිකිච්ඡා සංසයො,මිච්ඡාඤාණං තස්ස ගුණානං අගුණභාවපරිකප්පනෙන විපරීතග්ගාහො. ආදි-සද්දෙන අනාදරාගාරවාදීනං සඞ්ගහො. න මහාජුතිකන්ති න උජ්ජලං, අපරිසුද්ධං අපරියොදාතන්ති අත්ථො. න මහාවිප්ඵාරන්ති අනුළාරං. සාවජ්ජොති දිට්ඨිතණ්හාදිවසෙන සදොසො. ලොකියං සරණගමනං සික්ඛාසමාදානං විය අග්ගහිතකාලපරිච්ඡෙදං ජීවිතපරියන්තමෙව හොති, තස්මා තස්ස ඛන්ධභෙදෙන භෙදොති ආහ ‘‘අනවජ්ජො කාලකිරියායා’’ති. සොති අනවජ්ජො සරණගමනභෙදො. සතිපි අනවජ්ජත්තෙ ඉට්ඨඵලොපි න හොතීති ආහ ‘‘අඵලො’’ති.

සරණගමනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උපාසකවිධිකථාවණ්ණනා

කො උපාසකොති සරූපපුච්ඡා, තස්මා කිංලක්ඛණො උපාසකොති වුත්තං හොති. කස්මාති හෙතුපුච්ඡා. තෙන කෙන පවත්තිනිමිත්තෙන උපාසකසද්දො තස්මිං පුග්ගලෙ නිරුළ්හොති දස්සෙති. කිමස්ස සීලන්ති කීදිසං අස්ස උපාසකස්ස සීලං, කිත්තකෙන සීලෙනායං සීලසම්පන්නො නාම හොතීති අත්ථො. කො ආජීවොති කො අස්ස සම්මාආජීවො, සො පන මිච්ඡාජීවස්ස පරිවජ්ජනෙන හොතීති සොපි විභජීයතීති. කා විපත්තීති කා අස්ස සීලස්ස, ආජීවස්ස වා විපත්ති. අනන්තරස්ස හි විධි වා පටිසෙධො වා. කා සම්පත්තීති එත්ථාපි එසෙව නයො.

යො කොචීති ඛත්තියාදීසු යො කොචි. තෙන සරණගමනමෙවෙත්ථ කාරණං, න ජාතිආදිවිසෙසොති දස්සෙති. උපාසනතොති තෙනෙව සරණගමනෙන තත්ථ ච සක්කච්චකාරිතාය ආදරගාරවබහුමානාදියොගෙන පයිරුපාසනතො. වෙරමණියොති වෙරං වුච්චති පාණාතිපාතාදිදුස්සීල්‍යං, තස්ස මණනතො හනනතො විනාසනතො වෙරමණියො, පඤ්ච විරතියො විරතිප්පධානත්තා තස්ස සීලස්ස. තෙනෙවාහ තත්ථ තත්ථ ‘‘පටිවිරතො හොතී’’ති.

මිච්ඡාවණිජ්ජාති න සම්මාවණිජ්ජා අයුත්තවණිජ්ජා අසාරුප්පවණිජ්ජා. පහායාති අකරණෙනෙව පජහිත්වා. ධම්මෙනාති ධම්මතො අනපෙතෙන. තෙන අඤ්ඤම්පි අධම්මිකං ජීවිකං පටික්ඛිපති. සමෙනාති අවිසමෙන. තෙන කායවිසමාදිදුච්චරිතං වජ්ජෙත්වා කායසමාදිනා සුචරිතෙන ජීවනං දස්සෙති. සත්ථවණිජ්ජාති ආවුධභණ්ඩං කත්වා වා කාරෙත්වා වා යථාකතං වා පටිලභිත්වා තස්ස වික්කයො. සත්ථවණිජ්ජාති මනුස්සවික්කයො. මංසවණිජ්ජාති සූනකාරාදයො විය මිගසූකරාදිකෙ පොසෙත්වා මංසං සම්පාදෙත්වා වික්කයො. මජ්ජවණිජ්ජාති යං කිඤ්චි මජ්ජං යොජෙත්වා තස්ස වික්කයො. විසවණිජ්ජාති විසං යොජෙත්වා, විසං ගහෙත්වා වා තස්ස වික්කයො. තත්ථ සත්ථවණිජ්ජා පරොපරොධනිමිත්තතාය අකරණීයා වුත්තා, සත්තවණිජ්ජා අභුජිස්සභාවකරණතො, මංසවිසවණිජ්ජා වධහෙතුතො, මජ්ජවණිජ්ජා පමාදට්ඨානතො.

තස්සෙවාති පඤ්චවෙරමණිලක්ඛණස්ස සීලස්ස චෙව පඤ්චමිච්ඡාවණිජ්ජාලක්ඛණස්ස ආජීවස්ස ච. විපත්තීති භෙදො පකොපො ච. යායාති යාය පටිපත්තියා. චණ්ඩාලොති උපාසකචණ්ඩාලො. මලන්ති උපාසකමලං. පතිකිට්ඨොති උපාසකනිහීනො. බුද්ධාදීසු කම්මකම්මඵලෙසු ච සද්ධාවිපරියායො අස්සද්ධියං මිච්ඡාධිමොක්ඛො. යථාවුත්තෙන අස්සද්ධියෙන සමන්නාගතො අස්සද්ධො. යථාවුත්ත සීලවිපත්ති ආජීවවිපත්තිවසෙන දුස්සීලො. ‘‘ඉමිනා දිට්ඨාදිනා ඉදං නාම මඞ්ගලං භවිස්සතී’’ති එවං බාලජනපරිකප්පිතකොතූහලසඞ්ඛාතෙන දිට්ඨසුතමුතමඞ්ගලෙන සමන්නාගතො කොතූහලමඞ්ගලිකො. මඞ්ගලං පච්චෙතීති දිට්ඨමඞ්ගලාදිභෙදං මඞ්ගලමෙව පත්තියායති. නො කම්මන්ති කම්මස්සකතං නො පත්තියායති. ඉතො බහිද්ධාති ඉතො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධසාසනතො බහිද්ධා බාහිරකසමයෙ. දක්ඛිණෙය්‍යං පරියෙසතීති දුප්පටිපන්නං දක්ඛිණාරහසඤ්ඤී ගවෙසති. පුබ්බකාරං කරොතීති දානමානනාදිකං කුසලකිරියං පඨමං කරොති. එත්ථ ච දක්ඛිණෙය්‍යපරියෙසනපුබ්බකාරෙ එකං කත්වා පඤ්ච ධම්මා වෙදිතබ්බා.

විපත්තියං වුත්තවිපරියායෙන සම්පත්ති ඤාතබ්බා. අයං පන විසෙසො – චතුන්නම්පි පරිසානං රතිජනනට්ඨෙන උපාසකොව රතනං උපාසකරතනං. ගුණසොභාකිත්තිසද්දසුගන්ධතාහි උපාසකොව පදුමං උපාසකපදුමං. තථා උපාසකපුණ්ඩරීකො.

ආදිම්හීති ආදිඅත්ථෙ. කොටියන්ති පරියන්තකොටියං. විහාරග්ගෙනාති ඔවරකකොට්ඨාසෙන, ‘‘ඉමස්මිං ගබ්භෙ වසන්තානං ඉදං නාම පනසඵලං පාපුණාතී’’තිආදිනා තංතංවසනට්ඨානකොට්ඨාසෙනාති අත්ථො. අජ්ජතන්ති අජ්ජඉච්චෙව අත්ථො.

පාණෙහි උපෙතන්ති ඉමිනා තස්ස සරණගමනස්ස ආපාණකොටිකතං දස්සෙන්තො ‘‘යාව මෙ ජීවිතං පවත්තතී’’තිආදිනා වත්වා පුන ජීවිතෙන තං වත්ථුත්තයං පටිපූජෙන්තො ‘‘සරණගමනං රක්ඛාමී’’ති උප්පන්නං තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අධිප්පායං විභාවෙන්තො ‘‘අහඤ්හී’’තිආදිමාහ. පාණෙහි උපෙතන්ති හි යාව මෙ පාණා ධරන්ති, තාව සරණං උපෙතං, උපෙන්තො ච න වාචාමත්තෙන, න එකවාරං චිත්තුප්පාදනමත්තෙන, අථ ඛො පාණෙ පරිච්චජිත්වාපි යාවජීවං උපෙතන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බොති.

උපාසකවිධිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භයභෙරවසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.