10. සතිපට්ඨානසුත්තවණ්ණනා

105. ජානපදිනොති (දී. නි. ටී. 2.95) ජනපදවන්තො, ජනපදස්ස වා ඉස්සරා රාජකුමාරා. ගොත්තවසෙන කුරූ නාම. තෙසං නිවාසො යදි එකො ජනපදො, කථං බහුවචනන්ති ආහ ‘‘රුළ්හීසද්දෙනා’’ති. අක්ඛරචින්තකා හි ඊදිසෙසු ඨානෙසු යුත්තෙ විය සලිඞ්ගවචනානි (පාණිනි 1.251) ඉච්ඡන්ති, අයමෙත්ථ රුළ්හී යථා අඤ්ඤත්ථාපි ‘‘අඞ්ගෙසු විහරති, මල්ලෙසු විහරතී’’ති ච. තබ්බිසෙසනෙ පන ජනපද-සද්දෙ ජාති-සද්දෙ එකවචනමෙව. අට්ඨකථාචරියා පනාති පන-සද්දො විසෙසත්ථජොතනො. තෙන පුථුඅත්ථවිසයතාය එවං තං බහුවචනන්ති ‘‘බහුකෙ පනා’’තිආදිනා වක්ඛමානං විසෙසං දීපෙති. සුත්වාති මන්ධාතුමහාරාජස්ස ආනුභාවදස්සනානුසාරෙන පරම්පරාගතං කථං සුත්වා. අනුසංයායන්තෙනාති අනුවිචරන්තෙන. එතෙසං ඨානන්ති චන්දිමසූරියමුඛෙන චාතුමහාරාජිකභවනමාහ. තෙනාහ ‘‘තත්ථ අගමාසී’’තිආදි. සොති මන්ධාතුමහාරාජා. තන්ති චාතුමහාරාජිකරජ්ජං. ගහෙත්වාති සම්පටිච්ඡිත්වා. පුන පුච්ඡි පරිණායකරතනං. දොවාරිකභූමියං තිට්ඨන්ති සුධම්මාය දෙවසභාය දෙවපුරස්ස ච චතූසු ද්වාරෙසු ආරක්ඛාය අධිකතත්තා. දිබ්බරුක්ඛසහස්සපටිමණ්ඩිතන්ති ඉදං ‘‘චිත්තලතාවන’’න්තිආදීසුපි යොජෙතබ්බං.

පථවියං පතිට්ඨාසීති භස්සිත්වා පථවියා ආසන්නෙ ඨානෙ අට්ඨාසි, ඨත්වා ච නචිරස්සෙව අන්තරධායි තෙනත්තභාවෙන රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්සරියස්ස අභාවතො. ‘‘චිරතරං කාලං ඨත්වා’’ති අපරෙ. දෙවභාවො පාතුරහොසි දෙවලොකෙ පවත්තිවිපාකදායිනො අපරාපරියායවෙදනීයස්ස කම්මස්ස කතොකාසත්තා. අවයවෙ සිද්ධො විසෙසො සමුදායස්ස විසෙසකො හොතීති එකම්පි රට්ඨං බහුවචනෙන වොහරීයති.

ද-කාරෙන අත්ථං වණ්ණයන්ති නිරුත්තිනයෙන. කම්මාසොති කම්මාසපාදො වුච්චති උත්තරපදලොපෙන යථා ‘‘රූපභවො රූප’’න්ති. කථං පන සො කම්මාසපාදොති ආහ ‘‘තස්ස කිරා’’තිආදි. දමිතොති එත්ථ කීදිසං දමනං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘පොරිසාදභාවතො පටිසෙධිතො’’ති. ඉමෙ පන ථෙරාති මජ්ඣිමභාණකෙ වදති, තෙ පන චූළකම්මාසදම්මං සන්ධාය තථා වදන්ති. යක්ඛිනිපුත්තො හි කම්මාසපාදො අලීනසත්තුකුමාරකාලෙ බොධිසත්තෙන තත්ථ දමිතො, සුතසොමකාලෙ පන බාරාණසිරාජා පොරිසාදභාවපටිසෙධනෙන යත්ථ දමිතො, තං මහාකම්මාසදම්මං නාම. පුත්තොති වත්වා අත්‍රජොති වචනං ඔරසපුත්තභාවදස්සනත්ථං.

යෙහි ආවසිතපදෙසො කුරුරට්ඨන්ති නාමං ලභි, තෙ උත්තරකුරුතො ආගතා මනුස්සා තත්ථ රක්ඛිතනියාමෙනෙව පඤ්ච සීලානි රක්ඛිංසු, තෙසං දිට්ඨානුගතියා පච්ඡිමා ජනතාති, සො දෙසධම්මවසෙන අවිච්ඡෙදතො වත්තමානො කුරුවත්තධම්මොති පඤ්ඤායිත්ථ, අයඤ්ච අත්ථො කුරුධම්මජාතකෙන (ජා. 1.3.76-78) දීපෙතබ්බො. සො අපරභාගෙ යත්ථ පඨමං සංකිලිට්ඨො ජාතො, තං දස්සෙතුං ‘‘කුරුරට්ඨවාසීන’’න්තිආදි වුත්තං. යත්ථ භගවතො වසනොකාසො කොචි විහාරො න හොති, තත්ථ කෙවලං ගොචරගාමකිත්තනං නිදානකථාය පකති, යථා තංසක්කෙසු විහරති දෙවදහං නාම සක්කානං නිගමොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අවසනොකාසතො’’තිආදිමාහ.

උද්දෙසවාරකථාවණ්ණනා

106. කස්මා භගවා ඉමං සුත්තමභාසීති අසාධාරණසමුට්ඨානං පුච්ඡති, සාධාරණං පන පාකටන්ති අනාමට්ඨං, තෙන සුත්තනික්ඛෙපො පුච්ඡිතොති කත්වා ඉතරො ‘‘කුරුරට්ඨවාසීන’’න්තිආදිනා අපරජ්ඣාසයොයං සුත්තනික්ඛෙපොති දස්සෙති. එතෙන බාහිරසමුට්ඨානං විභාවිතන්ති දට්ඨබ්බං. අජ්ඣත්තිකං පන අසාධාරණඤ්ච මූලපරියායසුත්තාදිටීකායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. කුරුරට්ඨං කිර (දී. නි. ටී. 2.373) තදා තන්නිවාසීනං සත්තානං යෙභුය්‍යෙන යොනිසොමනසිකාරවන්තතාය පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤතාබලෙන උතුආදිසම්පන්නමෙව අහොසි. තෙන වුත්තං ‘‘උතුපච්චයාදිසම්පන්නත්තා’’ති. ආදි-සද්දෙන භොජනාදිසම්පත්තිං සඞ්ගණ්හාති. කෙචි පන ‘‘පුබ්බෙ කුරුවත්තධම්මානුට්ඨානවාසනාය උත්තරකුරු විය යෙභුය්‍යෙන උතුආදිසම්පන්නමෙව හොන්තං භගවතො කාලෙ සාතිසයං උතුසප්පායාදියුත්තං තං රට්ඨං අහොසී’’ති වදන්ති. චිත්තසරීරකල්ලතායාති චිත්තස්ස සරීරස්ස ච අරොගතාය. අනුග්ගහිතපඤ්ඤාබලාති ලද්ධුපකාරඤාණානුභාවා, අනු අනු වා ආචිණ්ණපඤ්ඤාතෙජා. එකවීසතියා ඨානෙසූති කායානුපස්සනාවසෙන චුද්දසසුඨානෙසු, වෙදනානුපස්සනාවසෙන එකස්මිං ඨානෙ, තථා චිත්තානුපස්සනාවසෙන, ධම්මානුපස්සනාවසෙන පඤ්චසු ඨානෙසූති එවං එකවීසතියා ඨානෙසු. කම්මට්ඨානං අරහත්තෙ පක්ඛිපිත්වාති චතුසච්චකම්මට්ඨානං යථා අරහත්තං පාපෙති, එවං දෙසනාවසෙන අරහත්තෙ පක්ඛිපිත්වා. සුවණ්ණචඞ්කොටකසුවණ්ණමඤ්ජූසාසු පක්ඛිත්තානි සුමනචම්පකාදිනානාපුප්ඵානි මණිපුත්තාදිසත්තරතනානි ච යථා භාජනසම්පත්තියා සවිසෙසං සොභන්ති, කිච්චකරානි ච හොන්ති මනුඤ්ඤාභාවතො, එවං සීලදස්සනාදිසම්පත්තියා භාජනවිසෙසභූතාය කුරුරට්ඨවාසිපරිසාය දෙසිතා ච භගවතො අයං දෙසනා භිය්‍යොසොමත්තාය සොභති, කිච්චකාරී ච හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘යථා හි පුරිසො’’තිආදිනා. එත්ථාති කුරුරට්ඨෙ.

පකතියාති සරසතො, ඉමිස්සා සතිපට්ඨානසුත්තදෙසනාය පුබ්බෙපීති අධිප්පායො. අනුයුත්තා විහරන්ති සත්ථු දෙසනානුසාරතොති අධිප්පායො. විස්සට්ඨඅත්තභාවනාති අනිච්චාදිවසෙන කිස්මිඤ්චි යොනිසොමනසිකාරෙ චිත්තං අනියොජෙත්වා රූපාදිආරම්මණෙ අභිරතිවසෙන විස්සට්ඨචිත්තෙන භවිතුං න වට්ටති, පමාදවිහාරං පහාය අප්පමත්තෙන භවිතබ්බන්ති අධිප්පායො.

එකායනොති එත්ථ අයන-සද්දො මග්ගපරියායො. න කෙවලමයනමෙව, අථ ඛො අඤ්ඤෙපි බහූ මග්ගපරියායාති පදුද්ධාරං කරොන්තො ‘‘මග්ගස්ස හී’’තිආදි වත්වා යදි මග්ගපරියායො අයන-සද්දො, කස්මා පුන මග්ගොති වුත්තන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. තත්ථ එකමග්ගොති එකො එව මග්ගො. න හි නිබ්බානගාමී මග්ගො අඤ්ඤො අත්ථීති. නනු සතිපට්ඨානං ඉධ ‘‘මග්ගො’’ති අධිප්පෙතං, තදඤ්ඤෙ ච බහූ මග්ගධම්මා අත්ථීති? සච්චං අත්ථි, තෙ පන සතිපට්ඨානග්ගහණෙනෙව ගහිතා තදවිනාභාවතො. තථා හි ඤාණවීරියාදයො නිද්දෙසෙ ගහිතා. උද්දෙසෙ පන සතියා එව ගහණං වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙනාති දට්ඨබ්බං. න ද්වෙධාපථභූතොති ඉමිනා ඉමස්ස මග්ගස්ස අනෙකමග්ගතාභාවං විය අනිබ්බානගාමිභාවාභාවඤ්ච දස්සෙති. එකෙනාති අසහායෙන. අසහායතා ච දුවිධා අත්තදුතියතාභාවෙන වා, යා ‘‘වූපකට්ඨකායතා’’ති වුච්චති, තණ්හාදුතියතාභාවෙන වා, යා ‘‘පවිවිත්තචිත්තතා’’ති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘වූපකට්ඨෙන පවිවිත්තචිත්තෙනා’’ති. සෙට්ඨොපි ලොකෙ ‘‘එකො’’ති වුච්චති ‘‘යාව පරෙ එකතො කරොසී’’තිආදීසූති ආහ ‘‘එකස්සාති සෙට්ඨස්සා’’ති. යදි සංසාරතො නිස්සරණට්ඨො අයනට්ඨො අඤ්ඤෙසම්පි උපනිස්සයසම්පන්නානං සාධාරණො කථං භගවතොති ආහ ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි. ඉමස්මිං ඛොති එත්ථ ඛො-සද්දො අවධාරණෙ, තස්මා ඉමස්මිං යෙවාති අත්ථො. දෙසනාභෙදොයෙව හෙසො, යදිදං මග්ගොති වා අයනොති වා. තෙනාහ ‘‘අත්ථො පනෙකො’’ති.

නානාමුඛභාවනානයප්පවත්තොති කායානුපස්සනාදිමුඛෙන තත්ථාපි ආනාපානාදිමුඛෙන භාවනානයෙන පවත්තො. එකායනන්ති එකගාමිනං, නිබ්බානගාමිනන්ති අත්ථො. නිබ්බානඤ්හි අදුතියත්තා සෙට්ඨත්තා ච ‘‘එක’’න්ති වුච්චති. යථාහ ‘‘එකඤ්හි සච්චං න දුතීයමත්ථී’’ති (සු. නි. 890) ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) ච. ඛයො එව අන්තොති ඛයන්තො, ජාතියා ඛයන්තං දිට්ඨවාති ජාතිඛයන්තදස්සී. අවිභාගෙන සබ්බෙපි සත්තෙ හිතෙන අනුකම්පතීති හිතානුකම්පී. අතරිංසූති තරිංසු. පුබ්බෙති පුරිමකා බුද්ධා, පුබ්බෙ වා අතීතකාලෙ.

තන්ති තං තෙසං වචනං, තං වා කිරියාවුත්තිවාචකත්තං න යුජ්ජති. න හි සඞ්ඛෙය්‍යප්පධානතාය සත්තවාචිනො එක-සද්දස්ස කිරියාවුත්තිවාචකතා අත්ථි. ‘‘සකිම්පි උද්ධං ගච්ඡෙය්‍යා’’තිආදීසු (අ. නි. 7.72) විය ‘‘සකිං අයනො’’ති ඉමිනා බ්‍යඤ්ජනෙන භවිතබ්බං. එවං අත්ථං යොජෙත්වාති එවං පදත්ථං යොජෙත්වා. උභයථාපීති පුරිමනයෙන පච්ඡිමනයෙන ච. න යුජ්ජති ඉධාධිප්පෙතමග්ගස්ස අනෙකවාරං පවත්තිසබ්භාවතො. තෙනාහ ‘‘කස්මා’’තිආදි. අනෙකවාරම්පි අයතීති පුරිමනයස්ස, අනෙකඤ්චස්ස අයනං හොතීති පච්ඡිමනයස්ස ච පටික්ඛෙපො.

ඉමස්මිං පදෙති ‘‘එකායනො අයං භික්ඛවෙ මග්ගො’’ති ඉමස්මිං වාක්‍යෙ, ඉමස්මිං වා ‘‘පුබ්බභාගමග්ගො ලොකුත්තරමග්ගො’’ති සංසයට්ඨානෙ. මිස්සකමග්ගොති ලොකියෙන මිස්සකො ලොකුත්තරමග්ගො. විසුද්ධිආදීනං නිප්පරියායහෙතුං සඞ්ගණ්හන්තො ආචරියත්ථෙරො ‘‘මිස්සකමග්ගො’’ති ආහ, ඉතරො පරියායහෙතු ඉධාධිප්පෙතොති ‘‘පුබ්බභාගමග්ගො’’ති.

සද්දං සුත්වාවාති ‘‘කාලො, භන්තෙ, ධම්මස්සවනායා’’ති කාලාරොචනසද්දං සුත්වා. එවං උක්ඛිපිත්වාති. එවං ‘‘මධුරං ඉමං කුහිං ඡඩ්ඩෙමා’’ති අඡඩ්ඩෙන්තා උච්ඡුභාරං විය පග්ගහෙත්වා න විචරන්ති. ආලුළෙතීති විලුළිතො ආකුලො හොතීති අත්ථො. එකායනමග්ගො වුච්චති පුබ්බභාගසතිපට්ඨානමග්ගොති. එත්තාවතා ඉධාධිප්පෙතත්ථෙ සිද්ධෙ තස්සෙව අලඞ්කාරත්ථං සො පන යස්ස පුබ්බභාගමග්ගො, තං දස්සෙතුං ‘‘මග්ගානට්ඨඞ්ගිකො’’තිආදිකා ගාථාපි පටිසම්භිදාමග්ගතොව ආනෙත්වා ඨපිතා.

නිබ්බානගමනට්ඨෙනාති නිබ්බානං ගච්ඡති අධිගච්ඡති එතෙනාති නිබ්බානගමනං, සො එව අවිපරීතසභාවතාය අත්ථො, තෙන නිබ්බානගමනට්ඨෙන, නිබ්බානාධිගමුපායතායාති අත්ථො. මග්ගනීයට්ඨෙනාති ගවෙසිතබ්බතාය, ‘‘ගමනීයට්ඨෙනා’’ති වා පාඨො, උපගන්තබ්බත්තාති අත්ථො. රාගාදීහීති. ඉමිනා රාගදොසමොහානංයෙව ගහණං ‘‘රාගො මලං, දොසො මලං, මොහො මල’’න්ති (විභ. 924) වචනතො. ‘‘අභිජ්ඣාවිසමලොභාදීහී’’ති පන ඉමිනා සබ්බෙසම්පි උපක්කිලෙසානං සඞ්ගණ්හනත්ථං තෙ විසුං උද්ධටා. සත්තානං විසුද්ධියාති වුත්තස්ස අත්ථස්ස එකන්තිකතං දස්සෙන්තො ‘‘තථා හී’’තිආදිමාහ. කාමං ‘‘විසුද්ධියා’’ති සාමඤ්ඤජොතනා, චිත්තවිසුද්ධි එව පනෙත්ථ අධිප්පෙතාති දස්සෙතුං ‘‘රූපමලවසෙන පනා’’තිආදි වුත්තං. න කෙවලං අට්ඨකථාවචනමෙව, අථ ඛො ඉදමෙත්ථ ආහච්චභාසිතන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තථා හී’’තිආදිමාහ.

සා පනායං චිත්තවිසුද්ධි සිජ්ඣමානා යස්මා සොකාදීනං අනුප්පාදාය සංවත්තති, තස්මා වුත්තං ‘‘සොකපරිදෙවානං සමතික්කමායා’’තිආදි. තත්ථ සොචනං ඤාතිබ්‍යසනාදිනිමිත්තං චෙතසො සන්තාපො අන්තොනිජ්ඣානං සොකො. ඤාතිබ්‍යසනාදිනිමිත්තමෙව සොකාධිකතාය ‘‘කහං, එකපුත්තක, කහං, එකපුත්තකා’’ති පරිදෙවවසෙන ලපනං පරිදෙවො, ආයතිං අනුප්පජ්ජනං ඉධ සමතික්කමොති ආහ ‘‘පහානායා’’ති. තං පනස්ස සමතික්කමාවහතං නිදස්සනවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘අයං හී’’තිආදිමාහ.

තත්ථ යං පුබ්බෙ තං විසොධෙහීති අතීතෙසු ඛන්ධෙසු තණ්හාසංකිලෙසවිසොධනං වුත්තං. පච්ඡාති පරතො. තෙති තුය්හං. මාහූති මා අහු. කිඤ්චනන්ති රාගාදිකිඤ්චනං. එතෙන අනාගතෙසු ඛන්ධෙසු සංකිලෙසවිසොධනං වුත්තං. මජ්ඣෙති තදුභයවෙමජ්ඣෙ. නො චෙ ගහෙස්සසීති න උපාදියිස්සසි චෙ. එතෙන පච්චුප්පන්නෙ ඛන්ධපබන්ධෙ උපාදානප්පවත්ති වුත්තා. උපසන්තො චරිස්සසීති එවං අද්ධත්තයගතසංකිලෙසවිසොධනෙ සති නිබ්බුතසබ්බපරිළාහතාය උපසන්තො හුත්වා විහරිස්සසීති අරහත්තනිකූටෙන ගාථං නිට්ඨපෙසි. තෙනාහ ‘‘ඉමං ගාථ’’න්තිආදි.

පුත්තාති ඔරසා, අඤ්ඤෙපි වා යෙ කෙචි. පිතාති ජනකො. බන්ධවාති ඤාතකා. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – පුත්තා වා පිතා වා බන්ධවා වා අන්තකෙන මච්චුනා අධිපන්නස්ස අභිභූතස්ස මරණතො තාණාය න හොන්ති, තස්මා නත්ථි ඤාතීසු තාණතාති. න හි ඤාතීනං වසෙන මරණතො ආරක්ඛා අත්ථි, තස්මා පටාචාරෙ ‘‘උභො පුත්තා කාලකතා’’තිආදිනා (අප. ථෙරී 2.2.498) මා නිරත්ථකං පරිදෙවි, ධම්මංයෙව පන යාථාවතො පස්සාති අධිප්පායො.

සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතාති යථානුලොමං පවත්තිතාය සාමුක්කංසිකාය ධම්මදෙසනාය පරියොසානෙ සහස්සනයපටිමණ්ඩිතෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. කථං පනායං සතිපට්ඨානමග්ගවසෙන සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසීති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. න හි චතුසච්චකම්මට්ඨානකථාය විනා සාවකානං අරියමග්ගාධිගමො අත්ථි. ‘‘ඉමං ගාථං සුත්වා’’ති පන ඉදං සොකවිනොදනවසෙන පවත්තිතාය ගාථාය පඨමං සුතත්තා වුත්තං. එස නයො ඉතරගාථායපි. භාවනාති පඤ්ඤාභාවනා. සා හි ඉධාධිප්පෙතා. තස්මාති යස්මා රූපාදීනං අනිච්චාදිතො අනුපස්සනාපි සතිපට්ඨානභාවනා, තස්මා. තෙපීති සන්තතිමහාමත්තපටාචාරා.

පඤ්චසතෙ චොරෙති සතසතචොරපරිවාරෙ පඤ්ච චොරෙ පටිපාටියා පෙසෙසි. තෙ අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ථෙරං පරියෙසන්තා අනුක්කමෙන ථෙරස්ස සමීපෙ සමාගච්ඡිංසු. තෙනාහ ‘‘තෙ ගන්ත්වා ථෙරං පරිවාරෙත්වා නිසීදිංසූ’’ති. වෙදනං වික්ඛම්භෙත්වා පීතිපාමොජ්ජං උප්පජ්ජීති සම්බන්ධො. ථෙරස්ස හි සීලං පච්චවෙක්ඛතො සුපරිසුද්ධං සීලං නිස්සාය උළාරං පීතිපාමොජ්ජං උප්පජ්ජමානං ඌරුට්ඨිභෙදජනිතං දුක්ඛවෙදනං වික්ඛම්භෙසි. පාදානීති පාදෙ. සඤ්ඤපෙස්සාමීති සඤ්ඤත්තිං කරිස්සාමි. අඩ්ඩියාමීති ජිගුච්ඡාමි. හරායාමීති ලජ්ජාමි. විපස්සිසන්ති සම්මසිං.

පචලායන්තානන්ති පචලායනං නිද්දං උපගතානං. වතසම්පන්නොති ධුතචරණසම්පන්නො. පමාදන්ති පචලායනං සන්ධායාහ. ඔරුද්ධමානසොති උපරුද්ධඅධිචිත්තො. පඤ්ජරස්මින්ති සරීරෙ. සරීරඤ්හි න්හාරුසම්බන්ධඅට්ඨිසඞ්ඝාතතාය ඉධ ‘‘පඤ්ජර’’න්ති වුත්තං.

පීතවණ්ණාය පටාකාය පරිහරණතො මල්ලයුද්ධචිත්තකතාය ච පීතමල්ලො. තීසු රජ්ජෙසූති පණ්ඩුචොළගොළරජ්ජෙසු. මල්ලා සීහළදීපෙ සක්කාරසම්මානං ලභන්තීති තම්බපණ්ණිදීපං ආගම්ම. තංයෙව අඞ්කුසං කත්වාති ‘‘රූපාදයො ‘මමා’ති න ගහෙතබ්බා’’ති න තුම්හාකවග්ගෙන (සං. නි. 3.33-34) පකාසිතමත්ථං අත්තනො චිත්තමත්තහත්ථිනො අඞ්කුසං කත්වා. ජණ්ණුකෙහි චඞ්කමති ‘‘නිසින්නෙ නිද්දාය අවසරො හොතී’’ති. බ්‍යාකරිත්වාති අත්තනො වීරියාරම්භස්ස සඵලතාපවෙදනමුඛෙන සබ්‍රහ්මචාරීනං උස්සාහං ජනෙන්තො අඤ්ඤං බ්‍යාකරිත්වා. භාසිතන්ති වචනං. කස්ස පන තන්ති ආහ ‘‘බුද්ධසෙට්ඨස්ස,සබ්බලොකග්ගවාදිනො’’ති. න තුම්හාකන්තිආදි තස්ස පවත්තිආකාරදස්සනං. තයිදං මෙ සඞ්ඛාරානං අච්චන්තවූපසමකාරණන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අනිච්චා වතා’’ති ගාථං ආහරි. තෙන ඉදානාහං සඞ්ඛාරානං ඛණෙ ඛණෙ භඞ්ගසඞ්ඛාතස්ස රොගස්ස අභාවෙන අරොගො පරිනිබ්බුතොති දස්සෙති.

අස්සාති සක්කස්ස. උපපත්තීති දෙවූපපත්ති. පුනපාකතිකාව අහොසි සක්කභාවෙනෙව උපපන්නත්තා. සුබ්‍රහ්මාති එවං නාමො. අච්ඡරානං නිරයූපපත්තිං දිස්වා තතො පභුති සතතං පවත්තමානං අත්තනො චිත්තුත්‍රාසං සන්ධායාහ ‘‘නිච්චං උත්‍රස්තමිදං චිත්ත’’න්තිආදි. තත්ථ උත්‍රස්තන්ති සන්තස්තං භීතං. උබ්බිග්ගන්ති සංවිග්ගං. උත්‍රස්තන්ති වා සංවිග්ගං. උබ්බිග්ගන්ති භයවසෙන සහ කායෙන සඤ්චලිතං. අනුප්පන්නෙසූති අනාගතෙසු. කිච්ඡෙසූති දුක්ඛෙසු. නිමිත්තත්ථෙ භුම්මවචනං, භාවීදුක්ඛපවත්තිනිමිත්තන්ති අත්ථො. උප්පතිතෙසූති උප්පන්නෙසු කිච්ඡෙසූති යොජනා, තදා අත්තනො පරිවාරස්ස උප්පන්නදුක්ඛනිමිත්තන්ති අධිප්පායො.

බොජ්ඣාති බොධිතො, අරියමග්ගතොති අත්ථො. අඤ්ඤත්‍රාති ච පදං අපෙක්ඛිත්වා නිස්සක්කවචනං, තස්මා බොධිං ඨපෙත්වාති අත්ථො. එස නයො සෙසෙසුපි. තපසාති තපොකම්මතො. තෙන මග්ගාධිගමස්ස උපායභූතං ධුතඞ්ගසෙවනාදිසල්ලෙඛපටිපදං දස්සෙති. ඉන්ද්‍රියසංවරාති මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං සංවරණතො. එතෙන සතිසංවරසීසෙන සබ්බම්පි සංවරසීලං, ලක්ඛණහාරනයෙන වා සබ්බම්පි චතුපාරිසුද්ධිසීලං දස්සෙති. සබ්බනිස්සග්ගාති සබ්බුපධිනිස්සජ්ජනතො සබ්බකිලෙසප්පහානතො. කිලෙසෙසු හි නිස්සට්ඨෙසු කම්මවට්ටං විපාකවට්ටඤ්ච නිස්සට්ඨමෙව හොතීති. සොත්ථින්ති ඛෙමං අනුපද්දවතං.

ඤායති නිච්ඡයෙන කමති නිබ්බානං, තං වා ඤායති පටිවිජ්ඣීයති එතෙනාති ඤායො, අරියමග්ගොති ආහ ‘‘ඤායො වුච්චති අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති. තණ්හාවානවිරහිතත්තාති තණ්හාසඞ්ඛාතවානවිවිත්තත්තා. තණ්හා හි ඛන්ධෙහි ඛන්ධං, කම්මුනා වා ඵලං, සත්තෙහි වා දුක්ඛං විනති සංසිබ්බතීති වානන්ති වුච්චති. තයිදං නත්ථි එත්ථ වානං, න වා එතස්මිං අධිගතෙ පුග්ගලස්ස වානන්ති නිබ්බානං, අසඞ්ඛතා ධාතු. පරපච්චයෙන විනා පච්චක්ඛකරණං සච්ඡිකිරියාති ආහ ‘‘අත්තපච්චක්ඛතායා’’ති.

නනු ‘‘විසුද්ධියා’’ති චිත්තවිසුද්ධියා අධිප්පෙතත්තා විසුද්ධිග්ගහණෙනෙවෙත්ථ සොකසමතික්කමාදයොපි ගහිතා එව හොන්ති, තෙ පුන කස්මා ගහිතාති අනුයොගං සන්ධාය ‘‘තත්ථ කිඤ්චාපී’’තිආදි වුත්තං. සාසනයුත්තිකොවිදෙති සච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිලක්ඛණායං ධම්මනීතියං ඡෙකෙ. තං තං අත්ථං ඤාපෙතීති යෙ යෙ බොධනෙය්‍යපුග්ගලා සඞ්ඛෙපවිත්ථාරාදිවසෙන යථා යථා බොධෙතබ්බා, අත්තනො දෙසනාවිලාසෙන භගවා තෙ තෙ තථා තථා බොධෙන්තො තං තමත්ථං ඤාපෙති. තං තං පාකටං කත්වා දස්සෙන්තොති අත්ථාපත්තිං අගණෙන්තො තං තං අත්ථං පාකටං කත්වා දස්සෙන්තො. න හි සම්මාසම්බුද්ධා අත්ථාපත්තිඤාපකාදිසාධනීයවචනාති. සංවත්තතීති ජායති, හොතීති අත්ථො. යස්මා අනතික්කන්තසොකපරිදෙවස්ස න කදාචි චිත්තවිසුද්ධි අත්ථි සොකපරිදෙවසමතික්කමමුඛෙනෙව චිත්තවිසුද්ධියා ඉජ්ඣනතො, තස්මා ආහ ‘‘සොකපරිදෙවානං සමතික්කමෙන හොතී’’ති. යස්මා පන දොමනස්සපච්චයෙහි දුක්ඛධම්මෙහි පුට්ඨං පුථුජ්ජනං සොකාදයො අභිභවන්ති, පරිඤ්ඤාතෙසු ච තෙසු තෙ න හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘සොකපරිදෙවානං සමතික්කමො දුක්ඛදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමෙනා’’ති. ඤායස්සාති අග්ගමග්ගස්ස තතියමග්ගස්ස ච. තදධිගමෙන හි යථාක්කමං දුක්ඛදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමො. සච්ඡිකිරියාභිසමයසහභාවීපි ඉතරාභිසමයො තදවිනාභාවතො සච්ඡිකිරියාභිසමයහෙතුකො විය වුත්තො ‘‘ඤායස්සාධිගමො නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියායා’’ති. ඵලඤාණෙන වා පච්චක්ඛකරණං සන්ධාය වුත්තං ‘‘නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියායා’’ති. සම්පදානවචනඤ්චෙතං දට්ඨබ්බං.

වණ්ණභණනන්ති පසංසාවචනං. තයිදං න ඉධෙව, අථ ඛො අඤ්ඤත්ථාපි සත්ථා අකාසියෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘යථෙව හී’’තිආදිමාහ. තත්ථආදිම්හි කල්‍යාණං, ආදි වා කල්‍යාණං එතස්සාති ආදිකල්‍යාණං. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. අත්ථසම්පත්තියා සාත්ථං. බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනං. සීලාදිපඤ්චධම්මක්ඛන්ධපාරිපූරිතො උපනෙතබ්බස්ස අභාවා ච කෙවලපරිපුණ්ණං. නිරුපක්කිලෙසතො අපනෙතබ්බස්ස අභාවා ච පරිසුද්ධං. සෙට්ඨචරියභාවතො සාසන බ්‍රහ්මචරියං මග්ගබ්‍රහ්මචරියඤ්ච වො පකාසෙස්සාමීති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.147) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. අරියවංසාති අරියානං බුද්ධාදීනං වංසා පවෙණියො. අග්ගඤ්ඤාති ‘‘අග්ගා’’ති ජානිතබ්බා සබ්බවංසෙහි සෙට්ඨභාවතො. රත්තඤ්ඤාති ‘‘චිරරත්තා’’ති ජානිතබ්බා. වංසඤ්ඤාති ‘‘බුද්ධාදීනං වංසා’’ති ජානිතබ්බා. පොරාණාති පුරාතනා අනධුනාතනත්තා. අසංකිණ්ණාති අවිකිණ්ණා අනපනීතා. අසංකිණ්ණපුබ්බාති ‘‘කිං ඉමෙහී’’ති අරියෙහි න අපනීතපුබ්බා. න සංකීයන්තීති ඉදානිපි තෙහි න අපනීයන්ති. න සංකීයිස්සන්තීති අනාගතෙපි තෙහි න අපනීයිස්සන්ති. අප්පටිකුට්ඨා…පෙ… විඤ්ඤූහීති යෙ ලොකෙ විඤ්ඤූ සමණබ්‍රාහ්මණා, තෙහි අපච්චක්ඛතා අනින්දිතා, අගරහිතාති අත්ථො. විසුද්ධියාතිආදීහීති විසුද්ධිආදිදීපනෙහි. පදෙහීති වාක්‍යෙහි, විසුද්ධිඅත්ථතාදිභෙදභින්නෙහි වා ධම්මකොට්ඨාසෙහි.

උපද්දවෙති අනත්ථෙ. විසුද්ධින්ති විසුජ්ඣනං සංකිලෙසප්පහානං. වාචුග්ගතකරණං උග්ගහො. පරියාපුණනං පරිචයො. අත්ථස්ස හදයෙ ඨපනං ධාරණං. පරිවත්තනං වාචනං. ගන්ධාරකොති ගන්ධාරදෙසෙ උප්පන්නො. පහොන්තීති සක්කොන්ති අනිය්‍යානමග්ගාති මිච්ඡාමග්ගා, මිච්ඡත්තනියතානියතමග්ගාපි වා. සුවණ්ණන්ති කූටසුවණ්ණම්පි වුච්චති. පණීති කාචමණිපි. මුත්තාති වෙළුජාපි. පවාළන්ති පල්ලවොපි වුච්චතීති රත්තජම්බුනදාදිපදෙහි තෙ විසෙසිතා.

න තතො හෙට්ඨාති (සං. නි. ටී. 2.5.367; දී. නි. ටී. 2.373) ඉධාධිප්පෙතකායාදීනං වෙදනාදිසභාවත්තාභාවා, කායවෙදනාචිත්තවිමුත්තස්ස තෙභූමකධම්මස්ස විසුං විපල්ලාසවත්ථන්තරභාවෙන ගහිතත්තා ච හෙට්ඨාගහණෙසු විපල්ලාසවත්ථූනං අනිට්ඨානං සන්ධාය වුත්තං, පඤ්චමස්ස පන විපල්ලාසවත්ථුනො අභාවා ‘‘න උද්ධ’’න්ති ආහ. ආරම්මණවිභාගෙන හෙත්ථ සතිපට්ඨානවිභාගොති. තයො සතිපට්ඨානාති සතිපට්ඨානසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරදස්සනං, න ඉධ පාළියං වුත්තස්ස සතිපට්ඨානසද්දස්ස අත්ථදස්සනන්ති. ආදීසු හි සතිගොචරොති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ‘‘ඵස්සසමුදයා වෙදනානං සමුදයො, නාමරූපසමුදයා චිත්තස්ස සමුදයො, මනසිකාරසමුදයා ධම්මානං සමුදයො’’ති සතිපට්ඨානාති වුත්තානං සතිගොචරානං පකාසකෙ සුත්තපදෙසෙ සඞ්ගණ්හාති. එවං පටිසම්භිදාපාළියම්පි (පටි. ම. 3.34) අවසෙසපාළිප්පදෙසදස්සනත්ථො ආදි-සද්දො දට්ඨබ්බො. සතියා පට්ඨානන්ති සතියා පතිට්ඨාතබ්බට්ඨානං. දානාදීනි සතියා කරොන්තස්ස රූපාදීනි කසිණාදීනි ච සතියා ඨානං හොන්තීති තංනිවාරණත්ථමාහ ‘‘පධානං ඨාන’’න්ති. ප-සද්දො හි ඉධ ‘‘පණීතා ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. 14 තිකමාතිකා) විය පධානත්ථදීපකොති අධිප්පායො.

අරියොති අරියං සබ්බසත්තසෙට්ඨං සම්මාසම්බුද්ධමාහ. එත්ථාති එතස්මිං සළායතනවිභඞ්ගසුත්තෙ (ම. නි. 3.311). සුත්තෙකදෙසෙන හි සුත්තං දස්සෙති. තත්ථ හි –

‘‘තයො සතිපට්ඨානා යදරියො…පෙ… මරහතීති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, කිඤ්චෙතං පටිච්ච වුත්තං. ඉධ, භික්ඛවෙ, සත්ථා සාවකානං ධම්මං දෙසෙති අනුකම්පකො හිතෙසී අනුකම්පං උපාදාය ‘‘ඉදං වො හිතාය ඉදං වො සුඛායා’ති. තස්ස සාවකා න සුස්සූසන්ති, න සොතං ඔදහන්ති, න අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙන්ති, වොක්කම්ම ච සත්ථුසාසනා වත්තන්ති. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, තථාගතො න චෙව අනත්තමනො හොති, න ච අනත්තමනතං පටිසංවෙදෙති, අනවස්සුතො ච විහරති සතො සම්පජානො. ඉදං, භික්ඛවෙ, පඨමං සතිපට්ඨානං, යදරියො…පෙ… අරහති.

පුන චපරං, භික්ඛවෙ, සත්ථා…පෙ… ඉදං වො සුඛායාති. තස්ස එකච්චෙ සාවකා න සුස්සූසන්ති…පෙ… වත්තන්ති. එකච්චෙ සාවකා සුස්සූසන්ති…පෙ… න ච වොක්කම්ම සත්ථුසාසනා වත්තන්ති. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, තථාගතො න චෙව අනත්තමනො හොති, න ච අනත්තමනතං පටිසංවෙදෙති, න චෙව අත්තමනො හොති, න ච අත්තමනතං පටිසංවෙදෙති. අනත්තමනතඤ්ච අත්තමනතඤ්ච තදුභයං අභිනිවජ්ජෙත්වා උපෙක්ඛතො විහරති සතො සම්පජානො. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, දුතියං සතිපට්ඨානං…පෙ… අරහති.

පුන චපරං…පෙ… සුඛායාති. තස්ස සාවකා සුස්සූසන්ති…පෙ… වත්තන්ති. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, තථාගතො අත්තමනො චෙව හොති, අත්තමනතඤ්ච පටිසංවෙදෙති, අනවස්සුතො ච විහරති සතො සම්පජානො. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, තතියං සතිපට්ඨානං…පෙ… අරහතී’’ති (ම. නි. 3.311) –

එවං පටිඝානුනයෙහි අනවස්සුතතා, නිච්චං උපට්ඨිතස්සතිතාය තදුභයවීතිවත්තතා ‘‘සතිපට්ඨාන’’න්ති වුත්තා. බුද්ධානංයෙව හි නිච්චං උපට්ඨිතස්සතිතා හොති ආවෙණිකධම්මභාවතො, න පච්චෙකබුද්ධාදීනං. ප-සද්දො ආරම්භං ජොතෙති, ආරම්භො ච පවත්තීති කත්වා ආහ ‘‘පවත්තයිතබ්බතොති අත්ථො’’ති. සතියා කරණභූතාය පට්ඨානං පට්ඨපෙතබ්බං සතිපට්ඨානං. අන-සද්දො හි බහුලවචනෙන කම්මත්ථොපි හොතීති.

තථාස්ස කත්තුඅත්ථොපි ලබ්භතීති ‘‘පතිට්ඨාතීති පට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. තත්ථ ප-සද්දො භූසත්ථවිසිට්ඨං පක්ඛන්ධනං දීපෙතීති ‘‘ඔක්කන්තිත්වා පක්ඛන්දිත්වා පවත්තතීති අත්ථො’’ති ආහ. පුන භාවත්ථං සති-සද්දං පට්ඨාන-සද්දඤ්ච වණ්ණෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. තෙන පුරිමවිකප්පෙ සති-සද්දො පට්ඨාන-සද්දො ච කත්ථුඅත්ථොති විඤ්ඤායති. සරණට්ඨෙනාති චිරකතස්ස චිරභාසිතස්ස ච අනුස්සරණට්ඨෙන. ඉදන්ති යං ‘‘සතියෙව සතිපට්ඨාන’’න්ති වුත්තං, ඉදං ඉධ ඉමස්මිං සුත්තපදෙසෙ අධිප්පෙතං.

යදි එවන්ති යදි සති එව සතිපට්ඨානං, සති නාම එකො ධම්මො, එවං සන්තෙ කස්මා ‘‘සතිපට්ඨානා’’ති බහුවචනන්ති ආහ ‘‘සතිබහුත්තා’’තිආදි. යදි බහුකා එතා සතියො, අථ කස්මා ‘‘මග්ගො’’ති එකවචනන්ති යොජනා. මග්ගට්ඨෙනාති නිය්‍යානට්ඨෙන. නිය්‍යානිකො හි මග්ගධම්මො, තෙනෙව නිය්‍යානිකභාවෙන එකත්තුපගතො එකන්තතො නිබ්බානං ගච්ඡති, අත්ථිකෙහි ච තදත්ථං මග්ගීයතීති අත්තනාව පුබ්බෙ වුත්තං පච්චාහරති ‘‘වුත්තඤ්චෙත’’න්ති. තත්ථ චතස්සොපි චෙතාති කායානුපස්සනාදිවසෙන චතුබ්බිධාපි ච එතා සතියො. අපරභාගෙති අරියමග්ගක්ඛණෙ. කිච්චං සාධයමානාති පුබ්බභාගෙ කායාදීසු ආරම්මණෙසු සුභසඤ්ඤාදිවිධමනෙන විසුං විසුං පවත්තිත්වා මග්ගක්ඛණෙ සකිංයෙව තත්ථ චතුබ්බිධස්සපි විපල්ලාසස්ස සමුච්ඡෙදවසෙන පහානකිච්චං සාධයමානා ආරම්මණකරණවසෙන නිබ්බානං ගච්ඡන්ති. චතුබ්බිධකිච්චසාධනෙනෙව හෙත්ථ බහුවචනනිද්දෙසො. එවඤ්ච සතීති මග්ගට්ඨෙන එකත්තං උපාදාය ‘‘මග්ගො’’ති එකවචනෙන ආරම්මණභෙදෙන චතුබ්බිධතං උපාදාය ‘‘චත්තාරො’’ති ච වත්තබ්බතාය සතිවිජ්ජමානත්තා. වචනානුසන්ධිනා ‘‘එකායනො අය’’න්තිආදිකා දෙසනා සානුසන්ධිකාව, න අනනුසන්ධිකාති අධිප්පායො. වුත්තමෙවත්ථං නිදස්සනෙන පටිපාදෙතුං ‘‘මාරසෙනප්පමද්දන’’න්ති සුත්තපදං (සං. නි. 5.224) ආනෙත්වා ‘‘යථා’’තිආදිනා නිදස්සනං සංසන්දෙති. තස්මාතිආදි නිගමනං.

විසෙසතො කායො ච වෙදනා ච අස්සාදස්සකාරණන්ති තප්පහානත්ථං තෙසු තණ්හාවත්ථූසු ඔළාරිකසුඛුමෙසු අසුභදුක්ඛභාවදස්සනානි මන්දතික්ඛපඤ්ඤෙහි තණ්හාචරිතෙහි සුකරානීති තානි තෙසං ‘‘විසුද්ධිමග්ගො’’ති වුත්තානි තථා ‘‘නිච්චං අත්තා’’ති අභිනිවෙසවත්ථුතාය දිට්ඨියා විසෙසකාරණෙසු චිත්තධම්මෙසු අනිච්චානත්තතාදස්සනානි සරාගාදිවසෙන සඤ්ඤාඵස්සාදිවසෙන නීවරණාදිවසෙන ච නාතිප්පභෙදඅතිප්පභෙදගතෙසු තෙසු තප්පහානත්ථං මන්දතික්ඛපඤ්ඤානං දිට්ඨිචරිතානං සුකරානීති තෙසං තානි ‘‘විසුද්ධිමග්ගො’’ති වුත්තානි. එත්ථ ච යථා චිත්තධම්මානම්පි තණ්හාය වත්ථුභාවො සම්භවති, තථා කායවෙදනානම්පි දිට්ඨියාති සතිපි නෙසං චතුන්නම්පි තණ්හාදිට්ඨියා වත්ථුභාවෙ යො යස්ස සාතිසයපච්චයො, තංදස්සනත්ථං විසෙසග්ගහණං කතන්ති දට්ඨබ්බං. තික්ඛපඤ්ඤසමථයානිකො ඔළාරිකාරම්මණං පරිග්ගණ්හන්තො තත්ථ අට්ඨත්වා ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය වෙදනං පරිග්ගණ්හාතීති වුත්තං. ‘‘ඔළාරිකාරම්මණෙ අසණ්ඨහනතො’’ති. විපස්සනායානිකස්ස පන සුඛුමෙ චිත්තෙ ධම්මෙසු ච චිත්තං පක්ඛන්දතීති චිත්තධම්මානුපස්සනානං මන්දතික්ඛපඤ්ඤාවිපස්සනායානිකානං විසුද්ධිමග්ගතා වුත්තා.

තෙසං තත්ථාති එත්ථ තත්ථ-සද්දස්ස ‘‘පහානත්ථ’’න්ති එතෙන යොජනා. පරතො තෙසං තත්ථාති එත්ථාපි එසෙවනයො. පඤ්ච කාමගුණා සවිසෙසා කායෙ ලබ්භන්තීති විසෙසෙන කායො කාමොඝස්ස වත්ථු, භවෙසු සුඛග්ගහණවසෙන භවස්සාදො හොති භවොඝස්ස වෙදනා වත්ථු, සන්තතිඝනගහණවසෙන විසෙසතො චිත්තෙ අත්තාභිනිවෙසො හොතීති දිට්ඨොඝස්ස චිත්තං වත්ථු, ධම්මෙසු විනිබ්භොගස්ස දුක්කරත්තා ධම්මානං ධම්මමත්තතාය දුප්පටිවිජ්ඣත්තා සම්මොහො හොතීති අවිජ්ජොඝස්ස ධම්මා වත්ථු, තස්මා තෙසං පහානත්ථං චත්තාරොව වුත්තා.

යදග්ගෙන ච කායො කාමොඝස්ස වත්ථු, තදග්ගෙන අභිජ්ඣාකායගන්ථස්ස වත්ථු, දුක්ඛාය වෙදනාය පටිඝානුසයො අනුසෙතීති දුක්ඛදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛභූතා වෙදනා විසෙසෙන බ්‍යාපාදකායගන්ථස්ස වත්ථු, චිත්තෙ නිච්චග්ගහණවසෙන සස්සතස්ස අත්තනො සීලෙන සුද්ධීතිආදි පරාමසනං හොතීති සීලබ්බතපරාමාසස්ස චිත්තං වත්ථු, නාමරූපපරිච්ඡෙදෙන භූතං භූතතො අපස්සන්තස්ස භවවිභවදිට්ඨිසඞ්ඛාතො ඉදංසච්චාභිනිවෙසො හොතීති තස්ස ධම්මා වත්ථු, සුඛවෙදනාස්සාදවසෙන පරලොකනිරපෙක්ඛො ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිකං පරාමාසං උප්පාදෙතීති දිට්ඨුපාදානස්ස වෙදනා වත්ථු සන්තතිඝනගහණවසෙන සරාගාදිචිත්තෙ සම්මොහො හොතීති මොහාගතියා චිත්තං වත්ථු, ධම්මසභාවානවබොධෙන භයං හොතීති භයාගතියා ධම්මා වත්ථු. යෙ පනෙත්ථ අවුත්තා, තෙසං වුත්තනයෙන වත්ථුභාවො යොජෙතබ්බො. තථා හි ඔඝෙසු වුත්තනයා එව යොගාසවෙසුපි යොජනා අත්ථතො අභින්නත්තා. තථා පඨමොඝතතියචතුත්ථගන්ථයොජනාය වුත්තනයා එව කායචිත්තධම්මානං ඉතරූපාදානවත්ථුතා යොජනා, තථා කාමොඝබ්‍යාපාදකායගන්ථයොජනාය වුත්තනයා එව කායවෙදනානං ඡන්දදොසාගති වත්ථුතා යොජනා වා.

‘‘ආහාරසමුදයා කායසමුදයො, ඵස්සසමුදයා වෙදනාසමුදයො, (සං. නි. 5.408) සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්ති (ම. නි. 3.126; උදා. 1; විභ. 225) වචනතො කායාදීනං සමුදයභූතා කබළීකාරාහාරඵස්සමනොසඤ්චෙතනාවිඤ්ඤාණාහාරා කායාදිපරිජානනෙන පරිඤ්ඤාතා හොන්තීති ආහ ‘‘චතුබ්බිධාහාරපරිඤ්ඤත්ථ’’න්ති පකරණනයොති නෙත්තිපකරණවසෙන සුත්තන්තසංවණ්ණනානයො.

සරණවසෙනාති කායාදීනං කුසලාදිධම්මානඤ්ච උපධාරණවසෙන. සරන්ති ගච්ඡන්ති නිබ්බානං එතායාති සතීති ඉමස්මිං අත්ථෙ එකත්තෙ එකසභාවෙ නිබ්බානෙ සමොසරණං සමාගමො එකත්තසමොසරණං. එතදෙව හි දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. එකනිබ්බානපවෙසහෙතුභූතා වා සමානතා එකො සතිපට්ඨානස්ස භාවො එකත්තං, තත්ථ සමොසරණං තංසභාගතා එකත්තසමොසරණං. එකනිබ්බානපවෙසහෙතුභාවං පන දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. එතස්මිං අත්ථෙ සරණෙකත්තසමොසරණානි සහෙව සතිපට්ඨානෙකභාවස්ස කාරණත්ථෙන වුත්තානීති දට්ඨබ්බානි, පුරිමස්මිං විසුං. සරණවසෙනාති වා ‘‘ගමනවසෙනා’’ති අත්ථෙ සති තදෙව ගමනං සමොසරණන්ති, සමොසරණෙ වා සතිසද්දත්ථවසෙන අවුච්චමානෙ ධාරණතාව සතීති සතිසද්දත්ථන්තරාභාවා පුරිමං සතිභාවස්ස කාරණං, පච්ඡිමං එකභාවස්සාති නිබ්බානසමොසරණෙපි සහිතානෙව තානි සතිපට්ඨානෙකභාවස්ස කාරණානි වුත්තානි හොන්ති. චුද්දසවිධෙන,නවවිධෙන, සොළසවිධෙන, පඤ්චවිධෙනාති ඉදං උපරි පාළියං (ම. නි. 1.107) ආගතානං ආනාපානපබ්බාදීනං වසෙන වුත්තං, තෙසං පන අන්තරභෙදවසෙන තදනුගතභෙදවසෙන ච භාවනාය අනෙකවිධතා ලබ්භතියෙව. චතූසු දිසාසු උට්ඨානකභණ්ඩසදිසතා කායානුපස්සනාදිතංතංසතිපට්ඨානභාවනානුභාවස්ස දට්ඨබ්බා.

‘‘ගොචරෙ, භික්ඛවෙ, චරථ සකෙ පෙත්තිකෙ විසයෙ’’තිආදිවචනතො (දී. නි. 3.80; සං. නි. 5.372) භික්ඛුගොචරා එතෙ ධම්මා, යදිදං කායානුපස්සනාදයො. තත්ථ යස්මා කායානුපස්සනාදිපටිපත්තියා භික්ඛු හොති, තස්මා ‘‘කායානුපස්සී විහරතී’’තිආදිනා භික්ඛුං දස්සෙති, භික්ඛුම්හි තං නියමතොති ආහ ‘‘පටිපත්තියා භික්ඛුභාවදස්සනතො’’ති. සත්ථු චරියානුවිධායකත්තා සකලසාසනසම්පටිග්ගාහකත්තා ච සබ්බප්පකාරාය අනුසාසනියා භාජනභාවො.

සමං චරෙය්‍යාති කායාදිවිසමචරියං පහාය කායාදීහි සමං චරෙය්‍ය. රාගාදිවූපසමෙන සන්තො. ඉන්ද්‍රියදමෙන දන්තො. චතුමග්ගනියාමෙන නියතො. සෙට්ඨචරිතාය බ්‍රහ්මචාරී. කායදණ්ඩාදිඔරොපනෙන නිධාය දණ්ඩං. අරියභාවෙ ඨිතො සො එවරූපො බාහිතපාපසමිතපාපභින්නකිලෙසතාහි බ්‍රාහ්මණො සමණො භික්ඛූති වෙදිතබ්බො.

‘‘අයඤ්චෙව කායො බහිද්ධො ච නාමරූප’’න්තිආදීසු (දී. නි. ටී. 2.373) ඛන්ධපඤ්චකං, ‘‘සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.271, 287; පාරා. 11) නාමකායො කායොති වුච්චතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘කායෙති රූපකායෙ’’ති ආහ.

අසම්මිස්සතොති ‘‘වෙදනාදයොපි එත්ථ සිතා එත්ථ පටිබද්ධා’’ති කායෙ වෙදනාදිඅනුපස්සනාපසඞ්ගෙපි ආපන්නෙ තතො අසම්මිස්සතොති අත්ථො. සමූහවිසයතාය චස්ස කාය-සද්දස්ස සමුදායුපාදානතාය ච අසුභාකාරස්ස ‘‘කායෙ’’ති එකවචනං, තථා ආරම්මණාදිවිභාගෙන අනෙකභෙදභින්නම්පි චිත්තං චිත්තභාවසාමඤ්ඤෙන එකජ්ඣං ගහෙත්වා ‘‘චිත්තෙ’’ති එකවචනං, වෙදනා පන සුඛාදිභෙදභින්නා විසුං විසුං අනුපස්සිතබ්බාති දස්සෙන්තෙන ‘‘වෙදනාසූ’’ති බහුවචනෙන වුත්තා, තථෙව ච නිද්දෙසො පවත්තිතො, ධම්මා ච පරොපණ්ණාසභෙදා අනුපස්සිතබ්බාකාරෙන ච අනෙකභෙදා එවාති තෙපි බහුවචනවසෙනෙව වුත්තා. අවයවීගාහ-සමඤ්ඤාතිධාවන-සාරාදානාභිනිවෙසනිසෙධනත්ථං කායං අඞ්ගපච්චඞ්ගෙහි, තානි ච කෙසාදීහි, කෙසාදිකෙ ච භූතුපාදායරූපෙහි විනිබ්භුජ්ජන්තො ‘‘තථා න කායෙ’’තිආදිමාහ. පාසාදාදිනගරාවයවසමූහෙ අවයවීවාදිනොපි අවයවීගාහං න කරොන්ති, නගරං නාම කොචි අත්ථො අත්ථීති පන කෙසඤ්චි සමඤ්ඤාතිධාවනං සියාති ඉත්ථිපුරිසාදිසමඤ්ඤාතිධාවනෙ නගරනිදස්සනං වුත්තං. අඞ්ගපච්චඞ්ගසමූහො, කෙසලොමාදිසමූහො භූතුපාදායසමූහො ච යථාවුත්තසමූහෙ තබ්බිනිමුත්තො කායොපි නාම කොචි නත්ථි, පගෙව ඉත්ථිආදයොති ආහ ‘‘කායො වා…පෙ… දිස්සතී’’ති. කොචි ධම්මොති ඉමිනා සත්තජීවාදිං පටික්ඛිපති, අවයවී පන කායපටික්ඛෙපෙනෙව පටික්ඛිත්තොති. යදි එවං කථං කායාදිසඤ්ඤාභිධානානීතිආහ ‘‘යථාවුත්ත…පෙ… කරොන්තී’’ති.

යං පස්සති ඉත්ථිං පුරිසං වා. නනු චක්ඛුනා ඉත්ථිපුරිසදස්සනං නත්ථීති? සච්චමෙතං, ‘‘ඉත්ථිං පස්සාමි, පුරිසං පස්සාමී’’ති පන පවත්තසඤ්ඤාය වසෙන ‘‘යං පස්සතී’’ති වුත්තං. මිච්ඡාදස්සනෙන වා දිට්ඨියා යං පස්සති, න තං දිට්ඨං, තං රූපායතනං න හොතීති අත්ථො විපරීතග්ගාහවසෙන මිච්ඡාපරිකප්පිතරූපත්තා. අථ වා තං කෙසාදිභූතුපාදායසමූහසඞ්ඛාතං දිට්ඨං න හොති අචක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා, දිට්ඨං වා තං න හොති. යං දිට්ඨං තං න පස්සතීති යං රූපායතනං කෙසාදිභූතුපාදායසමූහසඞ්ඛාතං දිට්ඨං, තං පඤ්ඤාචක්ඛුනා භූතතො න පස්සතීති අත්ථො. අපස්සං බජ්ඣතෙති ඉමං අත්තභාවං යථාභූතං පඤ්ඤාචක්ඛුනා අපස්සන්තො ‘‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තො’’ති කිලෙසබන්ධනෙන බජ්ඣති.

න අඤ්ඤධම්මානුපස්සීති න අඤ්ඤසභාවානුපස්සී, අසුභාදිතො අඤ්ඤාකාරානුපස්සී න හොතීති අත්ථො. කිං වුත්තං හොතීතිආදිනා තමෙවත්ථං පාකටං කරොති. පථවීකායන්ති කෙසාදිකොට්ඨාසපථවිං ධම්මසමූහත්තා ‘‘කායො’’ති වදති, ලක්ඛණපථවිමෙව වා අනෙකප්පභෙදං සකලසරීරගතං පුබ්බාපරියභාවෙන ච පවත්තමානං සමූහවසෙන ගහෙත්වා ‘‘කායො’’ති වදති. ආපොකායන්තිආදීසුපි එසෙව නයො.

එවං ගහෙතබ්බස්සාති ‘‘අහං මම’’න්ති එවං අත්තත්තනියභාවෙන අන්ධබාලෙහි ගහෙතබ්බස්ස. ඉදානි සත්තන්නං අනුපස්සනාකාරානම්පි වසෙන කායානුපස්සනං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ අනිච්චතො අනුපස්සතීති චතුසමුට්ඨානිකකායං ‘‘අනිච්ච’’න්ති අනුපස්සති, එවං පස්සන්තො එවං චස්ස අනිච්චාකාරම්පි අනුපස්සතීති වුච්චති. තථාභූතස්ස චස්ස නිච්චග්ගාහස්ස ලෙසොපි න හොතීති වුත්තං ‘‘නො නිච්චතො’’ති තථාහෙස ‘‘නිච්චසඤ්ඤං පජහතී’’ති (පටි. ම. 3.35) වුත්තො. එත්ථ ච ‘‘අනිච්චතො එව අනුපස්සතී’’ති එව-කාරො ලුත්තනිද්දිට්ඨොති තෙන නිවත්තිතමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘නො නිච්චතො’’ති වුත්තං. න චෙත්ථ දුක්ඛතො අනුපස්සනාදිනිවත්තනමාසඞ්කිතබ්බං පටියොගීනිවත්තනපරත්තා එව-කාරස්ස, උපරිදෙසනාරුළ්හත්තා ච තාසං.

දුක්ඛතො අනුපස්සතීතිආදීසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – අනිච්චස්ස දුක්ඛත්තා තමෙව කායං දුක්ඛතො අනුපස්සති, දුක්ඛස්ස අනත්තත්තා අනත්තතො අනුපස්සති. යස්මා පන යං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා, තං අනභිනන්දිතබ්බං, න තත්ථ රජ්ජිතබ්බං, තස්මා වුත්තං ‘‘නිබ්බින්දති නො නන්දති,විරජ්ජති නො රජ්ජතී’’ති. සො එවං අරජ්ජන්තො රාගං නිරොධෙති නො සමුදෙති, සමුදයං න කරොතීති අත්ථො. එවං පටිපන්නො ච පටිනිස්සජ්ජති නො ආදියති. අයඤ්හි අනිච්චාදිඅනුපස්සනා තදඞ්ගවසෙන සද්ධිං කායතන්නිස්සයඛන්ධාභිසඞ්ඛාරෙහි කිලෙසානං පරිච්චජනතො, සඞ්ඛතදොසදස්සනෙන තබ්බිපරීතෙ නිබ්බානෙ තන්නින්නතාය පක්ඛන්දනතො ‘‘පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො චෙව පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගො චා’’ති වුච්චති, තස්මා තාය සමන්නාගතො භික්ඛු වුත්තනයෙන කිලෙසෙ ච පරිච්චජති, නිබ්බානෙ ච පක්ඛන්දති, තථාභූතො ච නිබ්බත්තනවසෙන කිලෙසෙ න ආදියති, නාපි අදොසදස්සිතාවසෙන සඞ්ඛතාරම්මණං. තෙන වුත්තං ‘‘පටිනිස්සජ්ජති නො ආදියතී’’ති. ඉදානිස්ස තාහි අනුපස්සනාහි යෙසං ධම්මානං පහානං හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘සො තං අනිච්චතො අනුපස්සන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහතී’’ති. තත්ථ නිච්චසඤ්ඤන්ති ‘‘සඞ්ඛාරා නිච්චා’’ති එවං පවත්තවිපරීතසඤ්ඤං. දිට්ඨිචිත්තවිපල්ලාසපහානමුඛෙනෙව සඤ්ඤාවිපල්ලාසප්පහානන්ති සඤ්ඤාගහණං, සඤ්ඤාසීසෙන වා තෙසම්පි ගහණං දට්ඨබ්බං. නන්දින්ති සප්පීතිකතණ්හං. සෙසං වුත්තනයෙමෙව.

විහරතීති ඉමිනා කායානුපස්සනාසමඞ්ගිනො ඉරියාපථවිහාරො වුත්තොති ආහ ‘‘ඉරියතී’’ති ඉරියාපථං පවත්තෙතීති අත්ථො. ආරම්මණකරණවසෙන අභිබ්‍යාපනතො ‘‘තීසු භවෙසූ’’ති වුත්තං, උප්පජ්ජනවසෙන පන කිලෙසා පරිත්තභූමකා එවාති. යදිපි කිලෙසානං පහානං ආතාපනන්ති තං සම්මාදිට්ඨිආදීනම්පි අත්ථෙව, ආතාප-සද්දො පන වීරියෙයෙව නිරුළ්හොති වුත්තං ‘‘වීරියස්සෙතං නාම’’න්ති. අථ වා පටිපක්ඛපහානෙ සම්පයුත්තධම්මානං අබ්භුස්සහනවසෙන පවත්තමානස්ස වීරියස්ස සාතිසයං තදාතාපනන්ති වීරියමෙව තථා වුච්චති, න අඤ්ඤෙ ධම්මා. ආතාපීති චායමීකාරො පසංසාය, අතිසයස්ස වා දීපකොති ආතාපීගහණෙන සම්මප්පධානසමඞ්ගිතං දස්සෙති. සම්මා, සමන්තතො, සාමඤ්ච පජානන්තො සම්පජානො, අසම්මිස්සතො වවත්ථානෙ අඤ්ඤධම්මානුපස්සිතාභාවෙන සම්මා අවිපරීතං, සබ්බාකාරපජානනෙන සමන්තතො, උපරූපරි විසෙසාවහභාවෙන පවත්තියා සයං පජානන්තොති අත්ථො. යදි පඤ්ඤාය අනුපස්සති, කථං සතිපට්ඨානතාති ආහ ‘‘න හී’’තිආදි. සබ්බත්ථිකන්ති සබ්බත්ථ භවං සබ්බත්ථ ලීනෙ උද්ධතෙ ච චිත්තෙ ඉච්ඡිතබ්බත්තා, සබ්බෙ වා ලීනෙ උද්ධතෙ ච භාවෙතබ්බා බොජ්ඣඞ්ගා අත්ථිකා එතායාති සබ්බත්ථිකා. සතියා ලද්ධූපකාරාය එව පඤ්ඤාය එත්ථ යථාවුත්තෙ කායෙ කම්මට්ඨානිකො භික්ඛු කායානුපස්සී විහරති. අන්තොසඞ්ඛෙපො අන්තො ඔලීයනො, කොසජ්ජන්ති අත්ථො. උපායපරිග්ගහෙති එත්ථ සීලවිසොධනාදි ගණනාදි උග්ගහකොසල්ලාදි ච උපායො, තබ්බිපරියායතො අනුපායො වෙදිතබ්බො. යස්මා ච උපට්ඨිතස්සති යථාවුත්තඋපායං න පරිච්චජති, අනුපායඤ්ච න උපාදියති, තස්මා වුත්තං ‘‘මුට්ඨස්සති…පෙ… අසමත්ථො හොතී’’ති. තෙනාති උපායානුපායානං පරිග්ගහපරිවජ්ජනෙසු අපරිච්චාගාපරිග්ගහෙසු ච අසමත්ථභාවෙන අස්ස යොගිනො.

යස්මා සතියෙවෙත්ථ සතිපට්ඨානං වුත්තා, තස්මාස්ස සම්පයුත්තා ධම්මා වීරියාදයො අඞ්ගන්ති ආහ ‘‘සම්පයොගඞ්ගඤ්චස්ස දස්සෙත්වා’’ති. අඞ්ග-සද්දො චෙත්ථ කාරණපරියායො දට්ඨබ්බො, සතිග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ සමාධිස්සති ගහණං දට්ඨබ්බං තස්සා සමාධික්ඛන්ධෙ සඞ්ගහිතත්තා. යස්මා වා සතිසීසෙනායං දෙසනා. න හි කෙවලාය සතියා කිලෙසප්පහානං හොති, නිබ්බානාධිගමො වා, න ච කෙවලා සති පවත්තති, තස්මාස්ස ඣානදෙසනායං සවිතක්කාදිවචනස්ස විය සම්පයොගඞ්ගදස්සනතාති අඞ්ග-සද්දස්ස අවයවපරියායතා දට්ඨබ්බා. පහානඞ්ගන්ති ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.226; ම. නි. 1.271, 287; සං. නි. 2.152; අ. නි. 4.123; පාරා. 11) විය පහාතබ්බඞ්ගං දස්සෙතුං. යස්මා එත්ථ ලොකියමග්ගො අධිප්පෙතො, න ලොකුත්තරමග්ගො, තස්මා පුබ්බභාගියමෙව විනයං දස්සෙන්තො ‘‘තදඞ්ගවිනයෙන වා වික්ඛම්භනවිනයෙන වා’’ති ආහ. තෙසං ධම්මානන්ති වෙදනාදිධම්මානං. තෙසඤ්හි තත්ථ අනධිප්පෙතත්තා ‘‘අත්ථුද්ධාරනයෙනෙතං වුත්ත’’න්ති වුත්තං.

අවිසෙසෙන ද්වීහිපි නීවරණප්පහානං වුත්තන්ති කත්වා පුන එකෙකෙන වුත්තං පහානවිසෙසං දස්සෙතුං ‘‘විසෙසෙනා’’ති ආහ. අථ වා ‘‘විනෙය්‍ය නීවරණානී’’ති අවත්වා අභිජ්ඣාදොමනස්සවචනස්ස පයොජනං දස්සෙන්තො ‘‘විසෙසෙනා’’තිආදිමාහ. කායානුපස්සනාභාවනාය හි උජුවිපච්චනීකානං අනුරොධාදීනං පහානං දස්සනං එතස්ස පයොජනන්ති. කායසම්පත්තිමූලකස්සාති රූප-බල-යොබ්බනාරොග්‍යාදි-සරීරසම්පදා-නිමිත්තස්ස. වුත්තවිපරියායතො කායවිපත්තිමූලකො විරොධො වෙදිතබ්බො. කායභාවනායාති කායානුපස්සනාභාවනාය. සා හි ඉධ ‘‘කායභාවනා’’ති අධිප්පෙතා. තෙනාති අනුරොධාදිප්පහානවචනෙන. යොගානුභාවො හීතිආදි වුත්තස්සෙවත්ථස්ස පාකටකරණං.

සතිසම්පජඤ්ඤෙනාති අතිසම්පජඤ්ඤග්ගහණෙන. සබ්බත්ථිකකම්මට්ඨානන්ති බුද්ධානුස්සති මෙත්තා මරණස්සති අසුභභාවනා ච. ඉදඤ්හි චතුක්කං යොගිනා පරිහරියමානං ‘‘සබ්බත්ථිකකම්මට්ඨාන’’න්ති වුච්චති අතිසම්පජඤ්ඤබලෙන අවිච්ඡින්නස්ස තස්ස පරිහරිතබ්බත්තා, සතියා වා සමථො වුත්තො තස්සා සමාද්ධික්ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතත්තා.

තෙනාති සද්දත්ථං අනාදියිත්වා භාවත්ථස්සෙව විභජනවසෙන පවත්තෙන විභඞ්ගපාඨෙන සහ. අට්ඨකථානයොති සද්දත්ථස්සපි විවරණවසෙන යථාරහං වුත්තො අත්ථසංවණ්ණනානයො. යථා සංසන්දතීති යථා අත්ථතො අධිප්පායතො ච අවිලොමෙන්තො අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දති සමෙති, එවං වෙදිතබ්බො.

වෙදනාදීනං පුන වචනෙති එත්ථ නිස්සයපච්චයභාවවසෙන චිත්තධම්මානං වෙදනාසන්නිස්සිතත්තා පඤ්චවොකාරභවෙ අරූපධම්මානං රූපපටිබද්ධවුත්තිතො ච වෙදනාය කායාදිඅනුපස්සනාපසඞ්ගෙපි ආපන්නෙ තදසම්මිස්සතො වවත්ථානදස්සනත්ථං ඝනවිනිබ්භොගාදිදස්සනත්ථඤ්ච දුතියවෙදනාගහණං. තෙන න වෙදනායං කායානුපස්සී, චිත්තධම්මානුපස්සී වා, අථ ඛො වෙදනානුපස්සීයෙවාති වෙදනාසඞ්ඛාතෙ වත්ථුස්මිං වෙදනානුපස්සනාකාරස්සෙව දස්සනෙන අසම්මිස්සතො වවත්ථානං දස්සිතං හොති. තථා ‘‘යස්මිං සමයෙ සුඛා වෙදනා, න තස්මිං සමයෙ දුක්ඛා අදුක්ඛමසුඛා වා වෙදනා. යස්මිං වා පන සමයෙ දුක්ඛා අදුක්ඛමසුඛා වා වෙදනා, න තස්මිං සමයෙ ඉතරා වෙදනා’’ති වෙදනාභාවසාමඤ්ඤෙ අට්ඨත්වා තං තං වෙදනං විනිබ්භුජිත්වා දස්සනෙන ඝනවිනිබ්භොගො ධුවභාවවිවෙකො දස්සිතො හොති. තෙන තාසං ඛණමත්තාවට්ඨානදස්සනෙන අනිච්චතාය තතො එව දුක්ඛතාය අනත්තතාය ච දස්සනං විභාවිතං හොති. ඝනවිනිබ්භොගාදීති ආදි-සද්දෙන අයම්පි අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයඤ්හි වෙදනායං වෙදනානුපස්සීයෙව, න අඤ්ඤධම්මානුපස්සී. කිං වුත්තං හොති – යථා නාම බාලො අමණිසභාවෙපි උදකබුබ්බුළකෙ මණිආකාරානුපස්සී හොති, න එවමයං ඨිතිරමණීයෙපි වෙදයිතෙ, පගෙව ඉතරස්මිං මනුඤ්ඤාකාරානුපස්සී, අථ ඛො ඛණභඞ්ගුරතාය අවසවත්තිතාය කිලෙසාසුචිපග්ඝරණතාය ච අනිච්චඅනත්තඅසුභාකාරානුපස්සී, විපරිණාමදුක්ඛතාය සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය ච විසෙසතො දුක්ඛානුපස්සීයෙවාති වුත්තං හොති. එවං චිත්තධම්මෙසුපි යථාරහං පුන වචනෙ පයොජනං වත්තබ්බං. ‘‘කෙවලං පනිධා’’තිආදිනා ඉධ ‘එත්තකං වෙදිතබ්බ’’න්ති වෙදිතබ්බපරිච්ඡෙදං දස්සෙති. එස නයොති ඉමිනා යථා චිත්තං ධම්මා ච අනුපස්සිතබ්බා, තථා තානි අනුපස්සන්තො ‘‘චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී, ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී’’ති වෙදිතබ්බොති ඉමමත්ථං අතිදිසති.

යො සුඛං දුක්ඛතො අද්දාති යො භික්ඛු සුඛවෙදනං විපරිණාමදුක්ඛතාය ‘‘දුක්ඛ’’න්ති පඤ්ඤාචක්ඛුනා අද්දක්ඛි. දුක්ඛමද්දක්ඛි සල්ලතොති දුක්ඛවෙදනං පීළාජනනතො අන්තොතුදනතො දුන්නීහරණතො ච සල්ලන්ති අද්දක්ඛි පස්සි. අදුක්ඛමසුඛන්ති උපෙක්ඛාවෙදනං. සන්තන්ති සුඛදුක්ඛානි විය අනොළාරිකතාය පච්චයවසෙන වූපසන්තසභාවතාය ච සන්තං. අනිච්චතොති හුත්වා අභාවතො උදයබ්බයවන්තතො තාවකාලිකතොනිච්චපටික්ඛෙපතො ච ‘‘අනිච්ච’’න්ති යො අද්දක්ඛි. ස වෙ සම්මද්දසො භික්ඛු එකංසෙන පරිබ්‍යත්තං වා වෙදනාය සම්මා පස්සනකොති අත්ථො.

දුක්ඛාතිපීති සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය දුක්ඛා ඉතිපි. සබ්බං තං දුක්ඛස්මින්ති සබ්බං තං වෙදයිතං දුක්ඛස්මිං අන්තොගධං පරියාපන්නං වදාමි සඞ්ඛාරදුක්ඛතානතිවත්තනතො. සුඛදුක්ඛතොපි චාති සුඛාදීනං ඨිතිවිපරිණාමඤ්ඤාණසුඛතාය විපරිණාමඨිතිඅඤ්ඤාණදුක්ඛතාය ච වුත්තත්තා තිස්සොපි සුඛතො, තිස්සොපි ච දුක්ඛතො අනුපස්සිතබ්බාති අත්ථො. රූපාදි-ආරම්මණඡන්දාදි-අධිපති-ඤාණාදි-සහජාත- කාමාවචරාදි-භූමිනානත්තභෙදානං කුසලාකුසල-තංවිපාකකිරියා-නානත්තාදිභෙදානඤ්ච, ආදි-සද්දෙන සඞ්ඛාරිකාසඞ්ඛාරිකස-වත්ථුකාවත්ථුකාදි-නානත්තභෙදානඤ්ච වසෙනාති යොජෙතබ්බං. සුඤ්ඤතධම්මස්සාති ‘‘ධම්මා හොන්තී’’තිආදිනා (ධ. ස. 121) සුඤ්ඤතවාරෙ ආගතසුඤ්ඤතසභාවස්ස වසෙන. ‘‘කාමඤ්චෙත්ථා’’තිආදිනා පුබ්බෙ පහීනත්තා පුන පහානං න වත්තබ්බන්ති චොදනං දස්සෙති, මග්ගචිත්තක්ඛණෙ වා එකත්ථ පහීනං සබ්බත්ථ පහීනමෙව හොතීති විසුං විසුං න වත්තබ්බන්ති. තත්ථ පුරිමාය චොදනාය නානාපුග්ගලපරිහාරො, පච්ඡිමාය නානාචිත්තක්ඛණිකපරිහාරො. ලොකියභාවනාය හි කායෙ පහීනං න වෙදනාදීසු පහීනං හොති යදිපි න පවත්තෙය්‍ය, න පටිපක්ඛභාවනාය තත්ථ සා අභිජ්ඣාදොමනස්සස්ස අප්පවත්ති හොතීති පුන තප්පහානං වත්තබ්බමෙවාති. එකත්ථ පහීනං සෙසෙසුපි පහීනං හොතීති මග්ගසතිපට්ඨානභාවනං, ලොකියභාවනාය වා සබ්බත්ථ අප්පවත්තිමත්තං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘පඤ්චපි ඛන්ධා ලොකො’’ති හි විභඞ්ගෙ (විභ. 362, 364, 366, 373) චතූසුපි ඨානෙසු වුත්තන්ති.

උද්දෙසවාරවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

කායානුපස්සනාවණ්ණනා

ආනාපානපබ්බවණ්ණනා

107. බාහිරකෙසුපි ඉතො එකදෙසස්ස සම්භවතො සබ්බප්පකාරග්ගහණං කතං ‘‘සබ්බප්පකාරකායානුපස්සනානිබ්බත්තකස්සා’’ති. තෙන යෙ ඉමෙ ආනාපානපබ්බාදිවසෙන ආගතා චුද්දසප්පකාරා, තදන්තොගධා ච අජ්ඣත්තාදිඅනුපස්සනා පකාරා, තථා කායගතාසතිසුත්තෙ (ම. නි. 3.154) වුත්තා කෙසාදිවණ්ණසණ්ඨානකසිණාරම්මණචතුක්කජ්ඣානප්පකාරා, ලොකියාදිප්පකාරා ච, තෙ සබ්බෙපි අනවසෙසතො සඞ්ගණ්හාති. ඉමෙ ච පකාරා ඉමස්මිංයෙව සාසනෙ, න ඉතො බහිද්ධාති වුත්තං ‘‘සබ්බප්පකාර…පෙ… පටිසෙධනො චා’’ති. තත්ථ තථාභාවපටිසෙධනොති සබ්බප්පකාරකායානුපස්සනානිබ්බත්තකස්ස පුග්ගලස්ස අඤ්ඤසාසනස්ස නිස්සයභාවපටිසෙධනො. එතෙන ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ’’ති එත්ථ ඉධ-සද්දො අන්තොගධඑවසද්දත්ථොති දස්සෙති. සන්ති හි එකපදානිපි සාවධාරණානි යථා ‘‘වායුභක්ඛො’’ති (දී. නි. ටී. 2.374). තෙනාහ ‘‘ඉධෙව සමණො’’තිආදි. පරිපුණ්ණසමණකරණධම්මො හි සො, යො සබ්බප්පකාරකායානුපස්සනානිබ්බත්තකො. පරප්පවාදාති පරෙසං අඤ්ඤතිත්ථියානං නානප්පකාරා වාදා තිත්ථායතනානි.

අරඤ්ඤාදිකස්සෙව භාවනානුරූපසෙනාසනතං දස්සෙතුං ‘‘ඉමස්ස හී’’තිආදි වුත්තං. දුද්දමො දමථං අනුපගතො ගොණො කූටගොණො. දොහනකාලෙ යථා ථනෙහි අනවසෙසතො ඛීරං න පග්ඝරති, එවං දොහපටිබන්ධිනී කූටධෙනු. රූපසද්දාදිකෙ පටිච්ච උප්පජ්ජනකඅස්සාදො රූපාරම්මණාදිරසො. පුබ්බෙ ආචිණ්ණාරම්මණන්ති පබ්බජ්ජාතො පුබ්බෙ, අනාදිමති වා සංසාරෙ පරිචිතාරම්මණං.

නිබන්ධෙය්‍යාති බන්ධෙය්‍ය. සතියාති සම්මදෙව කම්මට්ඨානස්ස සල්ලක්ඛණවසෙන පවත්තාය සතියා. ආරම්මණෙති කම්මට්ඨානාරම්මණෙ. දළ්හන්ති ථිරං, යථා සතොකාරිස්ස උපචාරප්පනාභෙදො සමාධි ඉජ්ඣති, තථා ථාමගතං කත්වාති අත්ථො.

විසෙසාධිගමදිට්ඨධම්මසුඛවිහාරපදට්ඨානන්ති සබ්බෙසං බුද්ධානං, එකච්චානං පච්චෙකබුද්ධානං, බුද්ධසාවකානඤ්ච විසෙසාධිගමස්ස, අඤ්ඤෙන කම්මට්ඨානෙන අධිගතවිසෙසානං දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරස්ස ච පදට්ඨානභූතං. වත්ථුවිජ්ජාචරියො විය භගවා යොගීනං අනුරූපනිවාසට්ඨානුපදිසනතො. භික්ඛු දීපිසදිසො අරඤ්ඤෙ එකාකී විහරිත්වා පටිපක්ඛනිම්මථනෙන ඉච්ඡිතත්ථසාධනතො. ඵලමුත්තමන්ති සාමඤ්ඤඵලං සන්ධායාහ. පරක්කමජවයොග්ගභූමින්ති භාවනුස්සාහජවස්ස යොග්ගකරණභූමිභූතං.

අස්සාසපස්සාසානං වසෙන සික්ඛතොති අස්සාසපස්සාසානං දීඝරස්සතාපජානන-සබ්බකායපටිසංවෙදන-ඔළාරිකොළාරිකපටිප්පස්සම්භනවසෙන භාවනානුයොගං සික්ඛතො, තථාභූතො වා හුත්වා තිස්සො සික්ඛා පවත්තයතො. අස්සාසපස්සාසනිමිත්තෙති අස්සාසපස්සාසසන්නිස්සයෙන උපට්ඨිතපටිභාගනිමිත්තෙ. අස්සාසපස්සාසෙ පරිග්ගණ්හාති රූපමුඛෙන විපස්සනං අභිනිවිසන්තො, යො ‘‘අස්සාසපස්සාසකම්මිකො’’ති වුත්තො. ඣානඞ්ගානි පරිග්ගණ්හාති අරූපමුඛෙන විපස්සනං අභිනිවිසන්තො. වත්ථු නාම කරජකායො චිත්තචෙතසිකානං පවත්තිට්ඨානභාවතො. අඤ්ඤො සත්තො වා පුග්ගලො වා නත්ථීති විසුද්ධදිට්ඨි ‘‘තයිදං ධම්මමත්තං න අහෙතුකං, නාපි ඉස්සරාදිවිසමහෙතුකං, අථ ඛො අවිජ්ජාදීහි එව සහෙතුක’’න්ති අද්ධත්තයෙපි කඞ්ඛාවිතරණෙන විතිණ්ණකඞ්ඛො ‘‘යං කිඤ්චි රූප’’න්තිආදිනා (ම. නි. 1.361; ම. නි. 2.113; ම. නි. 3.86; අ. නි. 4.181; පටි. ම. 1.48) කලාපසම්මසනවසෙන තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා උදයබ්බයානුපස්සනාදිවසෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තො අනුක්කමෙන මග්ගපටිපාටියා.

පරස්ස වා අස්සාසපස්සාසකායෙති ඉදං සම්මසනචාරවසෙනායං පාළි පවත්තාති කත්වා වුත්තං, සමථවසෙන පන පරස්ස අස්සාසපස්සාසකායෙ අප්පනානිමිත්තුප්පත්ති එව නත්ථීති. ඉදං උභයං න ලබ්භතීති ‘‘අජ්ඣත්තං, බහිද්ධා’’ති ච වුත්තං ඉදං ධම්මද්වයඝටිතං එකතො ආරම්මණභාවෙන න ලබ්භති.

සමුදෙති එතස්මාති සමුදයො, සො එව කාරණට්ඨෙන ධම්මොති සමුදයධම්මො, අස්සාසපස්සාසානං පවත්තිහෙතුකරජකායාදි. තස්ස අනුපස්සනසීලො සමුදයධම්මානුපස්සී. තං පන සමුදයධම්මං උපමාමුඛෙන දස්සෙන්තො ‘‘යථා නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ භස්තන්ති රුත්තිං. ගග්ගරනාළින්ති උක්කාපනාළිං. තෙති කරජකායාදිකෙ. යථා අස්සාසපස්සාසකායො කරජකායාදිසම්බන්ධී ඵලභාවෙන, එවං තෙපි අස්සාසපස්සාසකායසම්බන්ධිනො හෙතුභාවෙනාති ‘‘සමුදයධම්මා කායස්මි’’න්ති වත්තබ්බතං ලභන්තීති වුත්තං ‘‘සමුදය…පෙ… වුච්චතී’’ති. පකතිවාචී වා ධම්ම-සද්දො ‘‘ජාතිධම්මාන’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.131; ම. නි. 3.373; පටි. ම. 1.33) වියාති කායස්ස පච්චයසමවායෙ උප්පජ්ජනපකතිකානුපස්සී ‘‘සමුදයධම්මානුපස්සී’’ති වුත්තො. තෙනාහ – ‘‘කරජකායඤ්චා’’තිආදි. එවඤ්ච කත්වා කායස්මින්ති භුම්මවචනඤ්ච සමත්ථිතං හොති. වයධම්මානුපස්සීති එත්ථ අහෙතුකත්තෙපි විනාසස්ස යෙසං හෙතුධම්මානං අභාවෙ යං න හොති, තදභාවො තස්ස අභාවස්ස හොතු විය වොහරීයතීති උපචාරතො කරජකායාදිඅභාවො අස්සාසපස්සාසකායස්ස වයකාරණං වුත්තො. තෙනාහ ‘‘යථා භස්තායා’’තිආදි. අයං තාවෙත්ථ පඨමවිකප්පවසෙන අත්ථවිභාවනා. දුතියවිකප්පවසෙන පන උපචාරෙන විනායෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අජ්ඣත්තබහිද්ධානුපස්සනා විය භින්නවත්ථුවිසයතාය සමුදයවයධම්මානුපස්සනාපි එකකාලෙ න ලබ්භතීති ආහ ‘‘කාලෙන සමුදයං කාලෙන වයං අනුපස්සන්තො’’ති.

අත්ථි කායොති එව-සද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨොති ‘‘කායොව අත්ථී’’ති වත්වා අවධාරණෙන නිවත්ථිතං දස්සෙන්තො ‘‘න සත්තො’’තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – යො රූපාදීසු සත්තවිසත්තතාය පරෙසඤ්ච සජ්ජාපනට්ඨෙන, සත්වගුණයොගතො වා ‘‘සත්තො’’ති පරෙහි පරිකප්පිතො. තස්ස සත්තනිකායස්ස පූරණතො ච චවනුපපජ්ජනධම්මතාය ගලනතො ච ‘‘පුග්ගලො’’ති. ථීයති සංහඤ්ඤති එත්ථ ගබ්භොති ‘‘ඉත්ථී’’ති. පුරි පුරෙ භාගෙ සෙති පවත්තතීති ‘‘පුරිසො’’ති. ආහිතො අහංමානො එත්ථාති ‘‘අත්තා’’ති, අත්තනො සන්තකභාවෙන ‘‘අත්තනිය’’න්ති. පරො න හොතීති කත්වා ‘‘අහ’’න්ති, මම සන්තකන්ති කත්වා ‘‘මම’’න්ති. වුත්තප්පකාරවිනිමුත්තො අඤ්ඤොති කත්වා ‘‘කොචී’’ති, තස්ස සන්තකභාවෙන ‘‘කස්සචී’’ති පරිකප්පෙතබ්බො කොචි නත්ථි, කෙවලං කායො එව අත්ථීති අත්තත්තනියසුඤ්ඤතමෙව කායස්ස විභාවෙති. එවන්ති ‘‘කායොව අත්ථී’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙන. ඤාණපමාණත්ථායාති කායානුපස්සනාඤාණපරං පමාණං පාපනත්ථාය. සතිපමාණත්ථායාති කායපරිග්ගාහිකසතිපවත්තං සතිපරං පමාණං පාපනත්ථාය. ඉමස්ස හි වුත්තනයෙන ‘‘අත්ථි කායො’’ති අපරාපරුප්පත්තිවසෙන පච්චුපට්ඨිතා සති භිය්‍යොසො මත්තාය තත්ථ ඤාණස්ස සතියා ච පරිබ්‍රූහනාය හොති. තෙනාහ ‘‘සතිසම්පජඤ්ඤානං වඩ්ඪත්ථායා’’ති.

ඉමිස්සා භාවනාය තණ්හාදිට්ඨිගාහානං උජුපටිපක්ඛත්තා වුත්තං ‘‘තණ්හා…පෙ… විහරතී’’ති. තථාභූතො ච ලොකෙ කිඤ්චි ‘‘අහ’’න්ති වා ‘‘මම’’න්ති වා ගහෙතබ්බං න පස්සති, කුතො ගණ්හෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘න ච කිඤ්චී’’තිආදි. එවම්පීති එත්ථ පි-සද්දො හෙට්ඨා නිද්දිට්ඨස්ස තාදිසස්ස අත්ථස්ස අභාවතො අවුත්තසමුච්චයත්ථොති දස්සෙන්තො ‘‘උපරි අත්ථං උපාදායා’’ති ආහ. ‘‘එව’’න්ති පන නිද්දිට්ඨාකාරස්ස පච්චාමසනං නිගමනවසෙන කතන්ති ආහ ‘‘ඉමිනා පන…පෙ… දස්සෙතී’’ති. පුබ්බභාගසතිපට්ඨානස්ස ඉධාධිප්පෙතත්තා වුත්තං ‘‘සති දුක්ඛසච්ච’’න්ති. සා පන සති යස්මිං අත්තභාවෙ, තස්ස සමුට්ඨාපිකා තණ්හා තස්සාපි සමුට්ඨාපිකා එව නාම හොති තදභාවෙ අභාවතොති ආහ ‘‘තස්සා සමුට්ඨාපිකා පුරිමතණ්හා’’ති. අප්පවත්තීති අප්පවත්තිනිමිත්තං, න පවත්තති එත්ථාති වා අප්පවත්ති. චතුසච්චවසෙනාති චතුසච්චකම්මට්ඨානවසෙන. උස්සක්කිත්වාති විසුද්ධිපරම්පරාය ආරුහිත්වා, භාවනං උපරි නෙත්වාති අත්ථො. නිය්‍යානමුඛන්ති වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරණූපායො.

ආනාපානපබ්බවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉරියාපථපබ්බවණ්ණනා

108. ඉරියාපථවසෙනාති ඉරියනං ඉරියා, කිරියා, ඉධ පන කායිකපයොගො වෙදිතබ්බො. ඉරියානං පථො පවත්තිමග්ගොති ඉරියාපථො, ගමනාදිසරීරාවත්ථා. ගච්ඡන්තො වා හි සත්තො කායෙන කත්තබ්බකිරියං කරෙය්‍ය ඨිතො වා නිසින්නො වා නිපන්නො වාති. තෙසං වසෙන, ඉරියාපථවිභාගෙනාති අත්ථො. පුන චපරන්ති පුන ච අපරං, යථාවුත්තආනාපානකම්මට්ඨානතො භිය්‍යොපි අඤ්ඤං කායානුපස්සනාකම්මට්ඨානං කථෙමි, සුණාථාති වා අධිප්පායො. ගච්ඡන්තො වාතිආදි ගමනාදිමත්තජානනස්ස ගමනාදිගතවිසෙසජානනස්ස ච සාධාරණවචනං. තත්ථ ගමනාදිමත්තජානනං ඉධ නාධිප්පෙතං, ගමනාදිගතවිසෙසජානනං පන අධිප්පෙතන්ති තං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ කාම’’න්තිආදි වුත්තං. සත්තූපලද්ධින්ති සත්තො අත්ථීති උපලද්ධිං සත්තග්ගාහං න ජහති න පරිච්චජති ‘‘අහං ගච්ඡාමි, මම ගමන’’න්ති ගාහසබ්භාවතො. තතො එව අත්තසඤ්ඤං ‘‘අත්ථි අත්තා කාරකො වෙදකො’’ති එවං පවත්තං විපරීතසඤ්ඤං න උග්ඝාටෙති නාපනෙති අපටිපක්ඛභාවතො, අනනබ්‍රූහනතො වා. එවං භූතස්ස චස්ස කුතො කම්මට්ඨානාදිභාවොති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානං වා සතිපට්ඨානභාවනා වා න හොතී’’ති. ඉමස්ස පනාතිආදිසුක්කපක්ඛස්ස වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තමෙව හි අත්ථං විවරිතුං ‘‘ඉදං හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කො ගච්ඡතීති ගමනකිරියාය කත්තුපුච්ඡා, සා කත්තුභාවවිසිට්ඨඅත්තපටික්ඛෙපත්ථා ධම්මමත්තස්සෙව ගමනසිද්ධිදස්සනතො. කස්ස ගමනන්ති අකත්තුතාවිසිට්ඨඅත්තග්ගාහපටික්ඛෙපත්ථා. කිංකාරණාති පන පටික්ඛිත්තකත්තුකාය ගමනකිරියාය අවිපරීතකාරණපුච්ඡා ‘‘ගමනන්ති අත්තා මනසා සංයුජ්ජති, මනො ඉන්ද්‍රියෙහි, ඉන්ද්‍රියානි අත්තෙහී’’ති එවමාදිගමනකාරණපටික්ඛෙපනතො. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි.

න කොචි සත්තො වා පුග්ගලො වා ගච්ඡති ධම්මමත්තස්සෙව ගමනසිද්ධිතො තබ්බිනිමුත්තස්ස ච කස්සචි අභාවතො. ඉදානි ධම්මමත්තස්සෙව ගමනසිද්ධිං දස්සෙතුං ‘‘චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ චිත්තකිරියා ච සා වායොධාතුයා විප්ඵාරො විප්ඵන්දනඤ්චාති චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරො, තෙන. එත්ථ ච චිත්තකිරියග්ගහණෙන අනින්ද්‍රියබද්ධවායොධාතුවිප්ඵාරං නිවත්තෙති, වායොධාතුවිප්ඵාරග්ගහණෙන චෙතනාවචීවිඤ්ඤත්තිභෙදං චිත්තකිරියං නිවත්තෙති, උභයෙන පන කායවිඤ්ඤත්තිං විභාවෙති. ‘‘ගච්ඡතී’’ති වත්වා යථා පවත්තමානෙ කායෙ ‘‘ගච්ඡතී’’ති වොහාරො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘තස්මා’’තිආදි වුත්තං. තන්ති ගන්තුකාමතාවසෙන පවත්තචිත්තං. වායං ජනෙතීති වායොධාතුඅධිකං රූපකලාපං ජනෙති, අධිකතා චෙත්ථ සාමත්ථියතො, න පමාණතො. ගමනචිත්තසමුට්ඨිතං සහජාතරූපකායස්ස ථම්භනසන්ධාරණචලනානං පච්චයභූතෙන ආකාරවිසෙසෙන පවත්තමානං වායොධාතුං සන්ධායාහ ‘‘වායො විඤ්ඤත්තිං ජනෙතී’’ති. අධිප්පායසහභාවී හි විකාරො විඤ්ඤත්ති, යථාවුත්තඅධිකභාවෙනෙව ච වායොගහණං, න වායොධාතුයා එව ජනකභාවතො, අඤ්ඤථා විඤ්ඤත්තියා උපාදායරූපභාවො දුරුපපාදො සියා. පුරතො අභිනීහාරො පුරතොභාගෙන කායස්ස පවත්තනං, යො ‘‘අභික්කමො’’ති වුච්චති.

‘‘එසෙව නයො’’ති අතිදෙසවසෙන සඞ්ඛෙපතො වත්වා තමෙවත්ථං විවරිතුං ‘‘තත්‍රාපි හී’’තිආදි වුත්තං. කොටිතො පට්ඨායාති හෙට්ඨිමකොටිතො පට්ඨාය. උස්සිතභාවොති උබ්බිද්ධභාවො.

එවං පජානතොති එවං චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරෙනෙව ගමනාදිභාවො හොතීති පජානතො තස්ස එවං පජානනාය නිච්ඡයගමනත්ථං ‘‘එවං හොතී’’ති විචාරණා වුච්චති ලොකෙ යථාභූතං අජානන්තෙහි මිච්ඡාභිනිවෙසවසෙන, ලොකවොහාරවසෙන වා. අත්ථි පනාති අත්තනො එව වීමංසනවසෙන පුච්ඡාවචනං. නත්ථීති නිච්ඡයවසෙන සත්තස්ස පටික්ඛෙපවචනං. යථා පනාතිආදි තස්සෙවත්ථස්ස උපමාය විභාවනං.

නාවා මාලුතවෙගෙනාති යථා අචෙතනා නාවා වාතවෙගෙන දෙසන්තරං යාති, යථා ච අචෙතනො තෙජනං කණ්ඩො ජියාවෙගෙන දෙසන්තරං යාති, තථා අචෙතනො කායො වාතාහතො යථාවුත්තවායුනා නීතො දෙසන්තරං යාතීති එවං උපමාසංසන්දනං වෙදිතබ්බං. සචෙ පන කොචි වදෙය්‍ය ‘‘යථා නාවාය තෙජනස්ස ච පෙල්ලකස්ස පුරිසස්ස වසෙන දෙසන්තරගමනං, එවං කායස්සාපී’’ති, හොතු, එවං ඉච්ඡිතොවායමත්ථො. යථා හි නාවා තෙජනානං සංහතලක්ඛණස්සෙව පුරිසස්ස වසෙන ගමනං, න අසංහතලක්ඛණස්ස, එවං කායස්සාපීති කා නො හානි, භිය්‍යොපි ධම්මමත්තතාව පතිට්ඨං ලභති, න පුරිසවාදො. තෙනාහ ‘‘යන්තං සුත්තවසෙනා’’තිආදි.

තත්ථ පයුත්තන්ති හෙට්ඨා වුත්තනයෙන ගමනාදිකිරියාවසෙන පයොජිතං. ඨාතීති තිට්ඨති. එත්ථාති ඉමස්මිං ලොකෙ. විනා හෙතුපච්චයෙති ගන්තුකාමතාචිත්ත-තංසමුට්ඨාන-වායොධාතු-ආදිහෙතුපච්චයෙහි විනා. තිට්ඨෙති තිට්ඨෙය්‍ය. වජෙති වජෙය්‍ය ගච්ඡෙය්‍ය කො නාමාති සම්බන්ධො. පටික්ඛෙපත්ථො චෙත්ථ කිං-සද්දොති හෙතුපච්චයවිරහෙන ඨානගමනපටික්ඛෙපමුඛෙන සබ්බායපි ධම්මප්පවත්තියා පච්චයාධීනවුත්තිතාවිභාවනෙන අත්තසුඤ්ඤතා විය අනිච්චදුක්ඛතාපි විභාවිතාති දට්ඨබ්බා.

පණිහිතොති යථා යථා පච්චයෙහි පකාරතො නිහිතො ඨපිතො. සබ්බසඞ්ගාහිකවචනන්ති සබ්බෙසං චතුන්නම්පි ඉරියාපථානං සඞ්ගණ්හනවචනං, පුබ්බෙ විසුං විසුං ඉරියාපථානං වුත්තත්තා ඉදං තෙසං එකජ්ඣං ගහෙත්වා වචනන්ති අත්ථො. පුරිමනයො වා ඉරියාපථප්පධානො වුත්තොති තත්ථ කායො අප්පධානො අනුනිප්ඵාදීති ඉධ කායං පධානං අප්පධානඤ්ච ඉරියාපථං අනුනිප්ඵාදං කත්වා දස්සෙතුං දුතියනයො වුත්තොති එවම්පෙත්ථ ද්වින්නං නයානං විසෙසො වෙදිතබ්බො. ඨිතොති පවත්තො.

ඉරියාපථපරිග්ගණ්හනම්පි ඉරියාපථවතො කායස්සෙව පරිග්ගණ්හනං තස්ස අවත්ථාවිසෙසභාවතොති වුත්තං ‘‘ඉරියාපථපරිග්ගහණෙන කායෙ කායානුපස්සී විහරතී’’ති. තෙනෙවෙත්ථ රූපක්ඛන්ධවසෙනෙව සමුදයාදයො උද්ධටා. එස නයො සෙසවාරෙසුපි. ආදිනාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන යථා ‘‘තණ්හාසමුදයා කම්මසමුදයා ආහාරසමුදයා’’ති නිබ්බත්තිලක්ඛණං පස්සන්තොපි රුපක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සතීති ඉමෙ චත්තාරො ආහාරා සඞ්ගය්හන්ති, එවං ‘‘අවිජ්ජානිරොධා රූපනිරොධා’’තිආදයොපි පඤ්ච ආකාරා සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

ඉරියාපථපබ්බවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චතුසම්පජඤ්ඤපබ්බවණ්ණනා

109. චතුසම්පජඤ්ඤවසෙනාති (දී. නි. ටී. 1.284; සං. නි. 5.368; දී. නි. අභි. ටී. 2.214) සමන්තතො පකාරෙහි, පකට්ඨං වා සවිසෙසං ජානාතීති සම්පජානො, සම්පජානස්ස භාවො සම්පජඤ්ඤං, තථාපවත්තං ඤාණං. චත්තාරි සම්පජඤ්ඤානි සමාහටානි චතුසම්පජඤ්ඤං, තස්ස වසෙන. අභික්කමනං අභික්කන්තන්ති ආහ ‘‘අභික්කන්තං වුච්චති ගමන’’න්ති. තථා පටික්කමනං පටික්කන්තන්ති ආහ ‘‘පටික්කන්තං වුච්චති නිවත්තන’’න්ති. නිවත්තනන්ති ච නිවත්තිමත්තං, නිවත්තිත්වා පන ගමනං ගමනමෙව. අභිහරන්තොති ගමනවසෙන කායං උපනෙන්තො.

සම්මා පජානනං සම්පජානං, තෙන අත්තනා කාතබ්බස්ස කරණසීලො සම්පජානකාරීති ආහ ‘‘සම්පජඤ්ඤෙන සබ්බකිච්චකාරී’’ති. සම්පජානසද්දස්ස සම්පජඤ්ඤපරියායතා පුබ්බෙ වුත්තායෙව. සම්පජඤ්ඤං කරොතෙවාති අභික්කන්තාදීසු අසම්මොහං උප්පාදෙති එව. සම්පජානස්ස වා කාරො එතස්ස අත්ථීති සම්පජානකාරී. ධම්මතො වඩ්ඪිසඞ්ඛාතෙන සහ අත්ථෙන පවත්තතීති සාත්ථකං, අභික්කන්තාදි. සාත්ථකස්ස සම්පජානනං සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං. සප්පායස්ස අත්තනො උපකාරාවහස්ස හිතස්ස සම්පජානනං සප්පායසම්පජඤ්ඤං අභික්කමාදීසු භික්ඛාචාරගොචරෙ, අඤ්ඤත්ථාපි ච පවත්තෙසු අවිජහිතෙ කම්මට්ඨානසඞ්ඛාතෙ ගොචරෙ සම්පජඤ්ඤං ගොචරසම්පජඤ්ඤං. අභික්කමාදීසු අසම්මුය්හනමෙව සම්පජඤ්ඤං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං. පරිග්ගණ්හිත්වාති පටිසඞ්ඛාය.

තස්මින්ති සාත්ථකසම්පජඤ්ඤවසෙන පරිග්ගහිතඅත්ථෙ. අත්ථො නාම ධම්මතො වඩ්ඪීති යං සාත්ථකන්ති අධිප්පෙතං ගමනං, තං සප්පායමෙවාති සියා කස්සචි ආසඞ්කාති තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘චෙතියදස්සනං තාවා’’තිආදි ආරද්ධං. චිත්තකම්මරූපකානි වියාති චිත්තකම්මකතපටිමායො විය, යන්තපයොගෙන වා විචිත්තකම්මපටිමායො විය. අසමපෙක්ඛනං ගෙහසිතඅඤ්ඤාණුපෙක්ඛාවසෙන ආරම්මණස්ස අයොනිසො ගහණං. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා උප්පජ්ජති උපෙක්ඛා බාලස්ස මූළ්හස්ස පුථුජ්ජනස්සා’’තිආදි (ම. නි. 3.308). හත්ථිආදිසම්මද්දෙන ජීවිතන්තරායො, විසභාගරූපදස්සනාදිනා බ්‍රහ්මචරියන්තරායො.

පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය භික්ඛූනං අනුවත්තනකථා ආචිණ්ණා, අනනුවත්තනකථා පන තස්සා දුතියා නාම හොතීති ආහ ‘‘ද්වෙ කථා නාම න කථිතපුබ්බා’’ති.

එවන්ති ‘‘සචෙ පනා’’තිආදිකං සබ්බම්පි වුත්තාකාරං පච්චාමසති, න ‘‘පුරිසස්ස මාතුගාමාසුභ’’න්තිආදිකං වුච්චමානං. යොගකම්මස්ස පවත්තිට්ඨානතාය භාවනාය ආරම්මණං කම්මට්ඨානන්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානසඞ්ඛාතං ගොචර’’න්ති. උග්ගහෙත්වාති යථා උග්ගහනිමිත්තං උප්පජ්ජති, එවං උග්ගහකොසල්ලස්ස සම්පාදනවසෙන උග්ගහෙත්වා. හරතීති කම්මට්ඨානං පවත්තෙති, යාව පිණ්ඩපාතපටික්කමා අනුයුඤ්ජතීති අත්ථො. නපච්චාහරතීති ආහාරූපභොගතො යාව දිවාට්ඨානුපසඞ්කමනා කම්මට්ඨානං න පටිනෙති.

සරීරපරිකම්මන්ති මුඛධොවනාදිසරීරපටිජග්ගනං. ද්වෙ තයො පල්ලඞ්කෙති ද්වෙ තයො නිසජ්ජාවාරෙ, ද්වෙ තීණි උණ්හාසනානි. තෙනාහ ‘‘උසුමං ගාහාපෙන්තො’’ති. කම්මට්ඨානසීසෙනෙවාති කම්මට්ඨානග්ගෙනෙව, කම්මට්ඨානං පධානං කත්වා එවාති අත්ථො. තෙන ‘‘පත්තොපි අචෙතනො’’තිආදිනා (ම. නි. අට්ඨ. 1.109) වක්ඛමානං කම්මට්ඨානං, යථාපරිහරියමානං වා අවිජහිත්වාති දස්සෙති. ‘‘පරිභොගචෙතියතො සරීරචෙතියං ගරුතර’’න්ති කත්වා ‘‘චෙතියං වන්දිත්වා’’ති පුබ්බකාලකිරියාවසෙන වුත්තං. තථා හි අට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 809; ම. නි. අට්ඨ. 3.128; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.275) ‘‘චෙතියං බාධයමානා බොධිසාඛා හරිතබ්බා’’ති වුත්තා.

ජනසඞ්ගහත්ථන්ති ‘‘මයි අකථෙන්තෙ එතෙසං කො කථෙස්සතී’’ති ධම්මානුග්ගහෙන ජනසඞ්ගහත්ථං. තස්මාති. යස්මා ‘‘ධම්මකථා නාම කථෙතබ්බායෙවා’’ති අට්ඨකථාචරියා වදන්ති, යස්මා ච ධම්මකථා කම්මට්ඨානවිනිමුත්තා නාම නත්ථි, තස්මා. අනුමොදනං කත්වාති එත්ථාපි ‘‘කම්මට්ඨානසීසෙනෙවා’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. සම්පත්තපරිච්ඡෙදෙනෙවාති ‘‘පරිචිතො අපරිචිතො’’තිආදිවිභාගං අකත්වා සම්පත්තකොටියාව. භයෙති පරචක්කාදිභයෙ.

කම්මජතෙජොති ගහණිං සන්ධායාහ. කම්මට්ඨානවීථිං නාරොහති ඛුදාපරිස්සමෙන කිලන්තකායත්තා සමාධානාභාවතො. අවසෙසට්ඨානෙති යාගුයා අග්ගහිතට්ඨානෙ. පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛන්ති කම්මට්ඨානුපට්ඨානස්ස අවිච්ඡෙදදස්සනවචනමෙතං, යථා පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛපවත්තාය සරපටිපාටියා අවිච්ඡෙදො, එවමෙතස්සාපීති.

නික්ඛිත්තධුරො භාවනානුයොගෙ. වත්තපටිපත්තියා අපූරණෙන සබ්බවත්ථානි භින්දිත්වා. ‘‘කාමෙ අවීතරාගො හොති, කායෙ අවීතරාගො, රූපෙ අවීතරාගො, යාවදත්ථං උදරාවදෙහකං භුඤ්ජිත්වා සෙය්‍යසුඛං පස්සසුඛං මිද්ධසුඛං අනුයුත්තො විහරති, අඤ්ඤතරං දෙවනිකායං පණිධාය බ්‍රහ්මචරියං චරතී’’ති (දී. නි. 3.320; ම. නි. 1.186) එවං වුත්ත පඤ්චවිධචෙතොඛිලවිනිබන්ධචිත්තො. චරිත්වාති පවත්තිත්වා.

අත්තකාමාති අත්තනො හිතසුඛං ඉච්ඡන්තා, ධම්මච්ඡන්දවන්තොති අත්ථො. ධම්මොති හි හිතං, තන්නිමිත්තකඤ්ච සුඛන්ති. අථ වා විඤ්ඤූනං නිබ්බිසෙසත්තා අත්තභාවපරියාපන්නත්තා ච අත්තා නාම ධම්මො, තං කාමෙන්ති ඉච්ඡන්තීති අත්තකාමා. උසභං නාම වීසති යට්ඨියො. තාය සඤ්ඤායාති තාය පාසාණසඤ්ඤාය, එත්තකං ඨානං ආගතාති ජානන්තාති අධිප්පායො. සොයෙව නයොති ‘‘අයං භික්ඛූ’’තිආදිකො යො ඨානෙ වුත්තො, සො එව නිසජ්ජායපි නයො. පච්ඡතො ආගච්ඡන්තානං ඡින්නභත්තභාවභයෙනපි යොනිසොමනසිකාරං පරිබ්‍රූහෙති.

බහාපධානං පූජෙස්සාමීති අම්හාකං අත්ථාය ලොකනාථෙන ඡ වස්සානි කතං දුක්කරචරියං එවාහං යථාසත්ති පූජෙස්සාමීති. පටිපත්තිපූජා හි සත්ථුපූජා, න ආමිසපූජා. ඨානචඞ්කමනමෙවාති අධිට්ඨාතබ්බඉරියාපථවසෙන වුත්තං, න භොජනාදිකාලෙසු අවස්සං කත්තබ්බනිසජ්ජාය පටික්ඛෙපවසෙන.

වීථිං ඔතරිත්වා ඉතො චිතො ච අනොලොකෙත්වා පඨමමෙව වීථියො සල්ලක්ඛෙතබ්බාති ආහ ‘‘වීථියො සල්ලක්ඛෙත්වා’’ති. යං සන්ධාය වුච්චති ‘‘පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙනා’’ති, තං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ චා’’තිආදි වුත්තං.

පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකරොති, යදි උපනිස්සයසම්පන්නො හොතීති සම්බන්ධො. එවං සබ්බත්ථ ඉතො පරෙසුපි. තත්ථ පච්චෙකබොධියා උපනිස්සයසම්පදා කප්පානං ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සතසහස්සඤ්ච තජ්ජං පුඤ්ඤඤාණසම්භරණං, සාවකබොධියං අග්ගසාවකානං එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං කප්පසතසහස්සඤ්ච, මහාසාවකානං කප්පසතසහස්සමෙව, ඉතරෙසං අතීතාසු ජාතීසු විවට්ටසන්නිස්සයවසෙන නිබ්බත්තිතං නිබ්බෙධභාගියං කුසලං. බාහියො දාරුචීරියොති බහි විසයෙ සඤ්ජාතසංවඩ්ඪතාය බාහියො, දාරුචීරපරිහරණෙන දාරුචීරියොති ච සමඤ්ඤාතො. සො හි ආයස්මා –

‘‘තස්මා තිහ තෙ, බාහිය, එවං සික්ඛිතබ්බං ‘දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස්සති, සුතෙ… මුතෙ… විඤ්ඤාතෙ විඤ්ඤාතමත්තං භවිස්සතී’ති. යතො ඛො තෙ, බාහිය, දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස්සති, සුතෙ… මුතෙ… විඤ්ඤාතෙ විඤ්ඤාතමත්තං භවිස්සති, තතො ත්වං, බාහිය, න තෙන. යතො ත්වං, බාහිය, න තෙන, තතො ත්වං, බාහිය, න තත්ථ. යතො ත්වං, බාහිය, න තත්ථ, තතො ත්වං, බාහිය, නෙවිධ න හුරං න උභයමන්තරෙන, එසෙවන්තො දුක්ඛස්සා’’ති (උදා. 10) – එත්තකාය දෙසනාය අරහත්තං සච්ඡාකාසි.

තන්ති අසම්මුය්හනං. එවන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන වෙදිතබ්බං. අත්තා අභික්කමතීති ඉමිනා අන්ධපුථුජ්ජනස්ස දිට්ඨිග්ගාහවසෙන අභික්කමෙ සම්මුය්හනං දස්සෙති, අහං අභික්කමාමීති පන ඉමිනා මානග්ගාහවසෙන, තදුභයං පන තණ්හාය විනා න හොතීති තණ්හාග්ගාහවසෙනපි සම්මුය්හනං දස්සිතමෙව හොති. ‘‘තථා අසම්මුය්හන්තො’’ති වත්වා තං අසම්මුය්හනං යෙන ඝනවිනිබ්භොගෙන හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘අභික්කමාමී’’තිආදිමාහ. තත්ථ යස්මා වායොධාතුයා අනුගතා තෙජොධාතු උද්ධරණස්ස පච්චයො. උද්ධරණගතිකා හි තෙජොධාතූති උද්ධරණෙ වායොධාතුයා තස්සා අනුගතභාවො, තස්මා ඉමාසං ද්වින්නමෙත්ථ සාමත්ථියතො අධිමත්තතා, ඉතරාසඤ්ච ඔමත්තතාති දස්සෙන්තො ‘‘එකෙක…පෙ… බලවතියො’’ති ආහ. යස්මා පන තෙජොධාතුයා අනුගතා වායොධාතු අතිහරණවීතිහරණානං පච්චයො. තිරියගතිකාය හි වායොධාතුයා අතිහරණවීතිහරණෙසු සාතිසයො බ්‍යාපාරොති තෙජොධාතුයා තස්සා අනුගතභාවො, තස්මා ඉමාසං ද්වින්නමෙත්ථ සාමත්ථියතො අධිමත්තතා, ඉතරාසඤ්ච ඔමත්තතාති දස්සෙන්තො ‘‘තථා අතිහරණවීතිහරණෙසූ’’ති ආහ. සතිපි අනුගමනානුගන්තබ්බතාවිසෙසෙ තෙජොධාතු-වායොධාතු-භාවමත්තං සන්ධාය තථා-සද්දග්ගහණං. තත්ථ අක්කන්තට්ඨානතො පාදස්ස උක්ඛිපනං උද්ධරණං, ඨිතට්ඨානං අතික්කමිත්වා පුරතො හරණං අතිහරණං ඛාණුආදිපරිහරණත්ථං, පතිට්ඨිතපාදඝට්ටනපරිහරණත්ථං වා පස්සෙන හරණං වීතිහරණං, යාව පතිට්ඨිතපාදො, තාව ආහරණං අතිහරණං, තතො පරං හරණං වීතිහරණන්ති අයං වා එතෙසං විසෙසො.

යස්මා පථවීධාතුයා අනුගතා ආපොධාතු වොස්සජ්ජනස්ස පච්චයො. ගරුතරසභාවා හි ආපොධාතූති වොස්සජ්ජනෙ පථවීධාතුයා තස්සා අනුගතභාවො, තස්මා තාසං ද්වින්නමෙත්ථ සාමත්ථියතො අධිමත්තතා, ඉතරාසඤ්ච ඔමත්තතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වොස්සජ්ජනෙ…පෙ… බලවතියො’’ති. යස්මා පන ආපොධාතුයා අනුගතා පථවීධාතු සන්නික්ඛෙපනස්ස පච්චයො, පතිට්ඨාභාවෙ විය පතිට්ඨාපනෙපි තස්සා සාතිසයකිච්චත්තා ආපොධාතුයා තස්සා අනුගතභාවො, තථා ඝට්ටනකිරියාය පථවීධාතුයා වසෙන සන්නිරුම්භනස්ස සිජ්ඣනතො තත්ථාපි පථවීධාතුයා ආපොධාතුඅනුගතභාවො, තස්මා වුත්තං ‘‘තථා සන්නික්ඛෙපනසන්නිරුම්භනෙසූ’’ති. තත්ථාති තස්මිං අභික්කමනෙ, තෙසු වා වුත්තෙසු උද්ධරණාදීසු ඡසු කොට්ඨාසෙසු. උද්ධරණෙති උද්ධරණක්ඛණෙ. රූපාරූපධම්මාති උද්ධරණාකාරෙන පවත්තා රූපධම්මා, තංසමුට්ඨාපකා අරූපධම්මා ච අතිහරණං න පාපුණන්ති ඛණමත්තාවට්ඨානතො. තත්ථ තත්ථෙවාති යත්ථ යත්ථ උප්පන්නා, තත්ථ තත්ථෙව. න හි ධම්මානං දෙසන්තරසඞ්කමනං අත්ථි. පබ්බං පබ්බන්තිආදි උද්ධරණාදිකොට්ඨාසෙ සන්ධාය වුත්තං, තං සභාගසන්තතිවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අතිඉත්තරො හි රූපධම්මානම්පි පවත්තික්ඛණො ගමනස්සාදානං දෙවපුත්තානං හෙට්ඨුපරියෙන පටිමුඛං ධාවන්තානං සිරසි පාදෙ ච බද්ධධුරධාරාසමාගමතොපි සීඝතරො. යථා තිලානං භජ්ජියමානානං පටපටායනෙන භෙදො ලක්ඛීයති, එවං සඞ්ඛතධම්මානං උප්පාදෙනාති දස්සනත්ථං ‘‘පටපටායන්තා’’ති වුත්තං. උප්පන්නා හි එකන්තතො භිජ්ජන්තීති.

සද්ධිං රූපෙනාති ඉදං තස්ස තස්ස චිත්තස්ස නිරොධෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣනකරූපධම්මානං වසෙන වුත්තං, යං තතො සත්තරසමචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නං. අඤ්ඤථා යදි රූපාරූපධම්මා සමානක්ඛණා සියුං, ‘‘රූපං ගරුපරිණාමං දන්ධනිරොධ’’න්තිආදිවචනෙහි (විභ. අට්ඨ. 26) විරොධො සියා, තථා ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං ලහුපරිවත්තං, යථයිදං චිත්ත’’න්ති එවමාදිපාළියා (අ. නි. 1.48). චිත්තචෙතසිකා හි සාරම්මණසභාවා යථාබලං අත්තනො ආරම්මණපච්චයභූතමත්ථං විභාවෙන්තො එව උප්පජ්ජන්තීති තෙසං තංසභාවනිප්ඵත්තිඅනන්තරං නිරොධො, රූපධම්මා පන අනාරම්මණා පකාසෙතබ්බා, එවං තෙසං පකාසෙතබ්බභාවනිවත්ති සොළසහි චිත්තෙහි හොතීති තඞ්ඛණායුකතා තෙසං ඉච්ඡිතා, ලහුවිඤ්ඤාණවිසයසඞ්ගතිමත්තපච්චයතාය තිණ්ණං ඛන්ධානං, විසයසඞ්ගතිමත්තතාය ච විඤ්ඤාණස්ස ලහුපරිවත්තිතා, දන්ධමහාභූතපච්චයතාය රූපධම්මානං දන්ධපරිවත්තිතා, නානාධාතුයා යථාභූතඤාණං ඛො පන තථාගතස්සෙව, තෙන ච පුරෙජාතපච්චයො රූපධම්මොව වුත්තො, පච්ඡාජාතපච්චයො ච තස්සෙවාති රූපාරූපධම්මානං සමානක්ඛණතා න යුජ්ජතෙව, තස්මා වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

අඤ්ඤං උප්පජ්ජතෙ චිත්තං,අඤ්ඤං චිත්තං නිරුජ්ඣතීති යං පුරිමුප්පන්නං චිත්තං, තං අඤ්ඤං, තං පන නිරුජ්ඣන්තං අපරස්ස අනන්තරාදිපච්චයභාවෙනෙව නිරුජ්ඣතීති තතො ලද්ධපච්චයං අඤ්ඤං උප්පජ්ජතෙ චිත්තං. යදි එවං තෙසං අන්තරො ලබ්භෙය්‍යාති නොති ආහ ‘‘අවීචිමනුසම්බන්ධො’’ති, යථා වීචි අන්තරො න ලබ්භති, තදෙවෙතන්ති අවිසෙසවිදු මඤ්ඤන්ති, එවං අනු අනු සම්බන්ධො චිත්තසන්තානො රූපසන්තානො ච නදීසොතොව නදියං උදකප්පවාහො විය වත්තති.

අභිමුඛං ලොකිතං ආලොකිතන්ති ආහ ‘‘පුරතොපෙක්ඛන’’න්ති. යස්මා යංදිසාභිමුඛො ගච්ඡති තිට්ඨති නිසීදති වා, තදභිමුඛං පෙක්ඛනං ආලොකිතං, තස්මා තදනුගතං විදිසාලොකනං විලොකිතන්ති ආහ ‘‘විලොකිතං නාම අනුදිසාපෙක්ඛන’’න්ති. සම්මජ්ජනපරිභණ්ඩාදිකරණෙ ඔලොකිතස්ස, උල්ලොකහරණාදීසු උල්ලොකිතස්ස, පච්ඡතො ආගච්ඡන්තපරිස්සයස්ස පරිවජ්ජනාදීසු අපලොකිතස්ස සියා සම්භවොති ආහ ‘‘ඉමිනා වා මුඛෙන සබ්බානිපි තානි ගහිතානෙවා’’ති.

කායසක්ඛින්ති කායෙන සච්ඡිකතවන්තං, පච්චක්ඛකාරිනන්ති අත්ථො. සො හි ආයස්මා විපස්සනාකාලෙ එව ‘‘යමෙවාහං ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතං නිස්සාය සාසනෙ අනභිරතිආදිවිප්පකාරං පත්තො, තමෙව සුට්ඨු නිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති උස්සාහජාතො බලවහිරොත්තප්පො, තත්ථ ච කතාධිකාරත්තා ඉන්ද්‍රියසංවරෙ උක්කංසපාරමිප්පත්තො, තෙනෙව නං සත්ථා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං යදිදං නන්දො’’ති (අ. නි. 1.235) එතදග්ගෙ ඨපෙසි.

සාත්ථකතා ච සප්පායතා ච ආලොකිතවිලොකිතස්ස වෙදිතබ්බා. තස්මාති ‘‘කම්මට්ඨානාවිජහනස්සෙව ගොචරසම්පජඤ්ඤභාවතො’’ති වුත්තමෙවත්ථං හෙතුභාවෙන පච්චාමසති. අත්තනො කම්මට්ඨානවසෙනෙව ආලොකනවිලොකනං කාතබ්බං, ඛන්ධාදිකම්මට්ඨානා අඤ්ඤො උපායො න ගවෙසිතබ්බොති අධිප්පායො. ආලොකිතාදිසමඤ්ඤාපි යස්මා ධම්මමත්තස්සෙව පවත්තිවිසෙසො, තස්මා තස්ස යාථාවතො ජානනං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤන්ති දස්සෙතුං ‘‘අබ්භන්තරෙ’’තිආදි වුත්තං.

‘‘පඨමජවනෙපි …පෙ… න හොතී’’ති ඉදං පඤ්චද්වාරවිඤ්ඤාණවීථියං ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’ති රජ්ජනාදීනං අභාවං සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ හි ආවජ්ජනවොට්ඨබ්බනානං අයොනිසො ආවජ්ජනවොට්ඨබ්බනවසෙන ඉට්ඨෙ ඉත්ථිරූපාදිම්හි ලොභො, අනිට්ඨෙ ච පටිඝො උප්පජ්ජති, මනොද්වාරෙ පන ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’ති රජ්ජනාදි හොති, තස්ස පඤ්චද්වාරජවනං මූලං, යථාවුත්තං වා සබ්බං භවඞ්ගාදි, එවං මනොද්වාරජවනස්ස මූලවසෙන මූලපරිඤ්ඤා වුත්තා. ආගන්තුකතාවකාලිකතා පන පඤ්චද්වාරජවනස්සෙව අපුබ්බභාවවසෙන ඉත්තරභාවවසෙන ච වුත්තා. හෙට්ඨුපරියවසෙන භිජ්ජිත්වා පතිතෙසූති හෙට්ඨිමස්ස උපරිමස්ස ච අපරාපරං භඞ්ගප්පත්තිමාහ. තන්ති ජවනං. තස්ස න යුත්තන්ති සම්බන්ධො. ආගන්තුකො අබ්භාගතො. උදයබ්බයපරිච්ඡින්නො තාවතකො කාලො එතෙසන්ති තාවකාලිකානි.

එතං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං. තත්ථාති පඤ්චක්ඛන්ධවසෙන ආලොකනවිලොකනෙ පඤ්ඤායමානෙ තබ්බිනිමුත්තො කො එකො ආලොකෙති, කො විලොකෙති. උපනිස්සයපච්චයොති ඉදං සුත්තන්තනයෙන පරියායතො වුත්තං. සහජාතපච්චයොති නිදස්සනමත්තමෙතං අඤ්ඤමඤ්ඤ-සම්පයුත්ත-අත්ථිඅවිගතාදිපච්චයානම්පි ලබ්භනතො.

මණිසප්පො නාම එකා සප්පජාතීති වදන්ති. ලළනන්ති කම්පනන්ති වදන්ති, ලීළාකරණං වා ලළනං.

උණ්හපකතිකො පරිළාහබහුලො. සීලස්ස විදූසනෙන අහිතාවහත්තා මිච්ඡාජීවවසෙන උප්පන්නං අසප්පායං. චීවරම්පි අචෙතනන්තිආදිනා චීවරස්ස විය ‘‘කායොපි අචෙතනො’’ති කායස්ස අත්තසුඤ්ඤතාවිභාවනෙන ‘‘අබ්භන්තරෙ’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙන්තො ඉතරීතරසන්තොසස්ස කාරණං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. චතුපඤ්චගණ්ඨිකාහතොති ආහතචතුපඤ්චගණ්ඨිකො, චතුපඤ්චගණ්ඨිකාහි වා හතසොභො.

අට්ඨවිධොපි අත්ථොති අට්ඨවිධොපි පයොජනවිසෙසො. පථවීසන්ධාරකජලස්ස තංසන්ධාරකවායුනා විය පරිභුත්තස්ස ආහාරස්ස වායොධාතුනාව ආසයෙ අවට්ඨානන්ති ආහ ‘‘වායොධාතුවසෙනෙව තිට්ඨතී’’ති. අතිහරතීති යාව මුඛා අභිහරති. වීතිහරතීති තතො යාව කුච්ඡි, තාව හරති. අතිහරතීති වා මුඛද්වාරං අතික්කාමෙන්තො හරති. වීතිහරතීති කුච්ඡිගතං පස්සතො හරති. පරිවත්තෙතීති අපරාපරං චාරෙති. එත්ථ ච ආහාරස්ස ධාරණපරිවත්තනසංචුණ්ණනවිසොසනානි පථවීධාතුසහිතා එව වායොධාතු කරොති, න කෙවලාති තානි පථවීධාතුයාපි කිච්චභාවෙන වුත්තානි. අල්ලත්තඤ්ච අනුපාලෙතීති වායුආදීහි අතිසොසනං යථා න හොති, තථා අනුපාලෙති අල්ලආදීහි අතිසොසනං යථා න හොති, තථා අනුපාලෙති අල්ලභාවං. තෙජොධාතූති ගහණීසඞ්ඛාතා තෙජොධාතු. සා හි අන්තො පවිට්ඨං ආහාරං පරිපාචෙති. අඤ්ජසො හොතීති ආහාරස්ස පවෙසනාදීනං මග්ගො හොති. ආභුජතීති පරියෙසනජ්ඣොහරණජිණ්ණාජිණ්ණතාදිං ආවජ්ජෙති, විජානාතීති අත්ථො. තංතංවිජානනනිප්ඵාදකොයෙව හි පයොගො ‘‘සම්මාපයොගො’’ති වුත්තො. යෙන හි පයොගෙන පරියෙසනාදි නිප්ඵජ්ජති, සො තබ්බිසයවිජානනම්පි නිප්ඵාදෙති නාම තදවිනාභාවතො. අථ වා සම්මාපයොගං සම්මාපටිපත්තිං අන්වාය ආගම්ම ආභුජති සමන්නාහරති. ආභොගපුබ්බකො හි සබ්බොපි විඤ්ඤාණබ්‍යාපාරොති තථා වුත්තං.

ගමනතොති භික්ඛාචාරවසෙන ගොචරගාමං උද්දිස්ස ගමනතො. පරියෙසනතොති ගොචරගාමෙ භික්ඛත්ථං ආහිණ්ඩනතො. පරිභොගතොති ආහාරස්ස පරිභුඤ්ජනතො. ආසයතොති පිත්තාදිආසයතො. ආසයති එත්ථ එකජ්ඣං පවත්තමානොපි කම්මබලවත්ථිතො හුත්වා මරියාදවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො සයති තිට්ඨති පවත්තතීති ආසයො, ආමාසයස්ස උපරි තිට්ඨනකො පිත්තාදිකො. මරියාදත්ථො හි අයමාකාරො. නිධෙති යථාභුත්තො ආහාරො නිචිතො හුත්වා තිට්ඨති එත්ථාති නිධානං, ආමාසයො. තතො නිධානතො. අපරිපක්කතොති ගහණීසඞ්ඛාතෙන කම්මජතෙජෙන අවිපක්කතො. පරිපක්කතොති යථාභුත්තස්ස ආහාරස්ස විපක්කභාවතො. ඵලතොති නිප්ඵත්තිතො. නිස්සන්දතොති ඉතො චිතො ච විස්සන්දනතො. සම්මක්ඛනතොති සබ්බසො මක්ඛනතො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාය (විසුද්ධි. මහාටී. 1.294) ගහෙතබ්බො.

අඤ්ඤෙ ච රොගා කණ්ණසූලභගන්දරාදයො. අට්ඨානෙති මනුස්සාමනුස්සපරිග්ගහිතෙ අයුත්තෙ ඨානෙ ඛෙත්තදෙවායතනාදිකෙ. නිස්සට්ඨත්තා නෙව අත්තනො කස්සචි අනිස්සජ්ජිතත්තා ජිගුච්ඡනීයත්තා ච න පරස්ස. උදකතුම්බතොති වෙළුනාළිආදිඋදකභාජනතො. තන්ති ඡඩ්ඩිතඋදකං.

අද්ධානඉරියාපථා චිරප්පවත්තිකා දීඝකාලිකා ඉරියාපථා. මජ්ඣිමා භික්ඛාචරණාදිවසෙන පවත්තා. චුණ්ණිකඉරියාපථා විහාරෙ අඤ්ඤත්ථාපි ඉතො චිතො ච පරිවත්තනාදිවසෙන පවත්තාති වදන්ති. ‘‘ගතෙති ගමනෙ’’ති පුබ්බෙ අභික්කමපටික්කමග්ගහණෙන ගමනෙනපි පුරතො පච්ඡතො ච කායස්ස අතිහරණං වුත්තන්ති ඉධ ගමනමෙව ගහිතන්ති කෙචි.

යස්මා මහාසීවත්ථෙරවාදෙ අනන්තරෙ අනන්තරෙ ඉරියාපථෙ පවත්තරූපාරූපධම්මානං තත්ථ තත්ථෙව නිරොධදස්සනවසෙන සම්පජානකාරිතා ගහිතා, ඉදඤ්චෙත්ථ සම්පජඤ්ඤවිපස්සනාචාරවසෙන ආගතං, තස්මා වුත්තං ‘‘තයිදං මහාසීවත්ථෙරෙන වුත්තං අසම්මොහධුරං ඉමස්මිං සතිපට්ඨානභුත්තෙ අධිප්පෙත’’න්ති. සාමඤ්ඤඵලෙ (දී. නි. 1.214; දී. නි. අට්ඨ. 1.214; දී. නි. ටී. 1.214) පන සබ්බම්පි චතුබ්බිධං සම්පජඤ්ඤං ලබ්භති යාවදෙව සාමඤ්ඤඵලවිසෙසදස්සනපරත්තා තස්සා දෙසනාය. සතිසම්පයුත්තස්සෙවාති ඉදං යථා සම්පජඤ්ඤකිච්චස්ස පධානතා, එවං සතිකිච්චස්සාපීති දස්සනත්ථං, න සතියා සබ්භාවමත්තදස්සනත්ථං. න හි කදාචි සතිරහිතා ඤාණප්පවත්ති අත්ථි. එතානි පදානීති සම්පජඤ්ඤපදානි. විභත්තානෙවාති විසුං විභත්තානෙව. ඉමිනාපි සම්පජඤ්ඤස්ස විය සතියාපි පධානතංයෙව විභාවෙති.

අපරො නයො – එකො භික්ඛු ගච්ඡන්තො අඤ්ඤං චින්තෙන්තො අඤ්ඤං විතක්කෙන්තො ගච්ඡති, එකො කම්මට්ඨානං අවිස්සජ්ජෙත්වාව ගච්ඡති, තථා එකො තිට්ඨන්තො නිසීදන්තො සයන්තො අඤ්ඤං චින්තෙන්තො අඤ්ඤං විතක්කෙන්තො සයති, එකො කම්මට්ඨානං අවිස්සජ්ජෙත්වාව සයති, එත්ථකෙන පන න පාකටං හොතීති චඞ්කමනෙන දීපෙන්ති. යො හි භික්ඛු චඞ්කමනං ඔතරිත්වා චඞ්කමනකොටියං ඨිතො පරිග්ගණ්හාති ‘‘පාචීනචඞ්කමනකොටියං පවත්තා රූපාරූපධම්මා පච්ඡිමචඞ්කමනකොටිං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, පච්ඡිමචඞ්කමනකොටියං පවත්තාපි පාචීනචඞ්කමනකොටිං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්දා, චඞ්කමනමජ්ඣෙ පවත්තා උභො කොටියො අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, චඞ්කමෙ පවත්තා රූපාරූපධම්මා ඨානං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, ඨානෙ පවත්තා නිසජ්ජං, නිසජ්ජාය පවත්තා සයනං අප්පත්වා එත්ථෙවනිරුද්ධා’’ති, එවං පරිග්ගණ්හන්තො පරිග්ගණ්හන්තොයෙව චිත්තං භවඞ්ගං ඔතාරෙති, උට්ඨහන්තො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාව උට්ඨහති, අයං භික්ඛු ගතාදීසු සම්පජානකාරී නාම හොති, එවම්පි සුත්තෙ කම්මට්ඨානං අවිභූතං හොති, තස්මා යො භික්ඛු යාව සක්කොති, තාව චඞ්කමිත්වා ඨත්වා නිසීදිත්වා සයමානො එවං පරිග්ගහෙත්වා සයති ‘‘කායො අචෙතනො, මඤ්චො අචෙතනො, කායො න ජානාති ‘‘අහං මඤ්චෙ සයිතො’ති, මඤ්චො න ජානාති ‘‘මයි කායො සයිතො’’ති, අචෙතනො කායො අචෙතනෙ මඤ්චෙ සයිතො’’ති, එවං පරිග්ගණ්හන්තොයෙව චිත්තං භවඞ්ගං ඔතාරෙති, පබුජ්ඣන්තො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාව පබුජ්ඣති, අයං සුත්තෙ සම්පජානකාරී නාම හොතීති.

කායාදිකිරියානිබ්බත්තනෙන තම්මයත්තා ආවජ්ජනකිරියාසමුට්ඨිතත්තා ච ජවනං, සබ්බම්පි වා ඡද්වාරප්පවත්තං කිරියාමයපවත්තං නාම, තස්මිං සති ජාගරිතං නාම හොතීති පරිග්ගණ්හන්තො ජාගරිතෙ සම්පජානකාරී නාම. අපිච රත්තින්දිවං ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා පඤ්ච කොට්ඨාසෙ ජග්ගන්තොපි ජාගරිතෙ සම්පජානකාරී නාම හොති. විමුත්තායතනසීසෙන ධම්මං දෙසෙන්තොපි බාත්තිංසතිරච්ඡානකථං පහාය දසකථාවත්ථුනිස්සිතං සප්පායකථං කථෙන්තොපි භාසිතෙ සම්පජානකාරී නාම. අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු චිත්තරුචියං මනසිකාරං පවත්තෙන්තොපි දුතියං ඣානං සමාපන්නොපි තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී නාම. දුතියඤ්හි ඣානං වචීසඞ්ඛාරවිරහතො විසෙසතො තුණ්හීභාවො නාම. රූපධම්මස්සෙව පවත්තිආකාරවිසෙසා අභික්කමාදයොති වුත්තං ‘‘රූපක්ඛන්ධස්සෙව සමුදයො ච වයො ච නීහරිතබ්බො’’ති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

චතුසම්පජඤ්ඤපබ්බවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පටිකූලමනසිකාරපබ්බවණ්ණනා

110. පටිකූලමනසිකාරවසෙනාති (දී. නි. ටී. 2.377) ජිගුච්ඡනීයතාය. පටිකූලමෙව පටිකූලං යො පටිකූලසභාවො පටිකූලාකාරො, තස්ස මනසිකරණවසෙන. අන්තරෙනපි හි භාවවාචිනං සද්දං භාවත්ථො විඤ්ඤායති යථා ‘‘පටස්ස සුක්ක’’න්ති. යස්මා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.182-183) වුත්තං, තස්මා තත්ථ තංසංවණ්ණනායඤ්ච වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. වත්ථාදීහි පසිබ්බකාකාරෙන බන්ධිත්වා කතං ආවටනං පුතොළි. විභූතාකාරොති පණ්ණත්තිං සමතික්කමිත්වා අසුභභාවස්ස උපට්ඨිතාකාරො. ඉති-සද්දස්ස ආකාරත්ථතං දස්සෙන්තො ‘‘එව’’න්ති වත්වා තං කාරණං සරූපතො දස්සෙන්තො ‘‘කෙසාදිපරිග්ගහණෙනා’’ති ආහ.

පටිකූලමනසිකාරපබ්බවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ධාතුමනසිකාරපබ්බවණ්ණනා

111. ධාතුමනසිකාරවසෙනාති පථවීධාතුආදිකා චතස්සො ධාතුයො ආරබ්භ පවත්තභාවනාමනසිකාරවසෙන, චතුධාතුවවත්ථානවසෙනාති අත්ථො. ධාතුමනසිකාරො ධාතුකම්මට්ඨානං චතුධාතුවවත්ථානන්ති හි අත්ථතො එකං. ගොඝාතකොති ජීවිකත්ථාය ගුන්නං ඝාතකො. අන්තෙවාසිකොති කම්මකරණවසෙන තස්ස සමීපවාසී. ඨිත-සද්දො ‘‘ඨිතො වා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.263; අ. නි. 5.28) ඨානසඞ්ඛාතඉරියාපථසමඞ්ගිතාය, ඨා-සද්දස්ස වා ගතිවිනිවත්තිඅත්ථතාය අඤ්ඤත්ථ ඨපෙත්වා ගමනං සෙසඉරියාපථසමඞ්ගිතාය බොධකො, ඉධ පන යථා තථා රූපකායස්ස පවත්තිආකාරබොධකො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘චතුන්නං ඉරියාපථානං යෙන කෙනචි ආකාරෙන ඨිතත්තා යථාඨිත’’න්ති. තත්ථ ආකාරෙනාති ඨානාදිනා රූපකායස්ස පවත්තිආකාරෙන. ඨානාදයො හි ඉරියාපථසඞ්ඛාතාය කායිකකිරියාය පථො පවත්තිමග්ගොති ‘‘ඉරියාපථො’’ති වුච්චන්ති. යථාඨිතන්ති යථාපවත්තං. යථාවුත්තට්ඨානමෙවෙත්ථ ‘‘පණිධාන’’න්ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘යථාඨිතත්තා ච යථාපණිහිත’’න්ති. ඨිතන්ති වා කායස්ස ඨානසඞ්ඛාතඉරියාපථසමායොගපරිදීපනං. පණිහිතන්ති තදඤ්ඤඉරියාපථසමායොගපරිදීපනං. ඨිතන්ති වා කායසඞ්ඛාතානං රූපධම්මානං තස්මිං තස්මිං ඛණෙ සකිච්චවසෙන අවට්ඨානපරිදීපනං. පණිහිතන්ති පච්චයකිච්චවසෙන තෙහි තෙහි පච්චයෙහි පකාරතො නිහිතං පණිහිතන්ති එවම්පෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. පච්චවෙක්ඛතීති පති පති අවෙක්ඛති, ඤාණචක්ඛුනා විනිබ්භුජිත්වා විසුං විසුං පස්සති.

ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං භාවත්ථවිභාවනවසෙන දස්සෙතුං ‘‘යථා ගොඝාතකස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පොසෙන්තස්සාති මංසූපචයපරිබ්‍රූහනාය කුණ්ඩකභත්තකප්පාසට්ඨිආදීහි සංවඩ්ඪෙන්තස්ස. වධිතං මතන්ති හිංසිතං හුත්වා මතං. මතන්ති ච මතමත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘තාවදෙවා’’ති. ගාවීති සඤ්ඤා න අන්තරධායති යානි අඞ්ගපච්චඞ්ගානි යථාසන්නිවිට්ඨානි උපාදාය ගාවීසමඤ්ඤා මතමත්තායපි ගාවියා, තෙසං තංසන්නිවෙසස්ස අවිනට්ඨත්තා. විලීයන්ති භිජ්ජන්ති විභුජ්ජන්තීති බීලා භාගා ව-කාරස්ස බ-කාරං, ඉ-කාරස්ස ඊ-කාරං කත්වා. බීලසොති බීලං බීලං කත්වා. විභජිත්වාති අට්ඨිසඞ්ඝාටතො මංසං විවෙචෙත්වා, තතො වා විවෙචිතමංසං භාගසො කත්වා. තෙනෙවාහ ‘‘මංසසඤ්ඤා පවත්තතී’’ති. පබ්බජිතස්සපි අපරිග්ගහිතකම්මට්ඨානස්ස. ඝනවිනිබ්භොගන්ති සන්තතිසමූහකිච්චඝනානං විනිබ්භුජනං විවෙචනං. ධාතුසො පච්චවෙක්ඛතොති ඝනවිනිබ්භොගකරණෙන ධාතුං ධාතුං පථවීආදිධාතුං විසුං විසුං කත්වා පච්චවෙක්ඛන්තස්ස. සත්තසඤ්ඤාති අත්තානුදිට්ඨිවසෙන පවත්තා සඤ්ඤාති වදන්ති, වොහාරවසෙන පවත්තසත්තසඤ්ඤායපි තදා අන්තරධානං යුත්තමෙව යාථාවතො ඝනවිනිබ්භොගස්ස සම්පාදනතො. එවඤ්හි සති යථාවුත්තඔපම්මත්ථෙන උපමෙය්‍යත්ථො අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දති සමෙති. තෙනෙවාහ ‘‘ධාතුවසෙනෙව චිත්තං සන්තිට්ඨතී’’ති. දක්ඛොති ඡෙකො තංතංසමඤ්ඤාය කුසලො, යථාජාතෙ සූනස්මිං නඞ්ගුට්ඨඛුරවිසාණාදිවන්තෙ අට්ඨිමංසාදිඅවයවසමුදායෙ අවිභත්තෙ ගාවීසමඤ්ඤා, න විභත්තෙ, විභත්තෙ පන අට්ටිංමංසාදිඅවයවසමඤ්ඤාති ජානනකො. චතුමහාපථො විය චතුඉරියාපථොති ගාවියා ඨිතචතුමහාපථො විය කායස්ස පවත්තිමග්ගභූතො චතුබ්බිධො ඉරියාපථො. යස්මා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.306) විත්ථාරිතා, තස්මා තත්ථ තංසංවණ්ණනායඤ්ච (විසුද්ධි. මහාටී. 1.306) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

ධාතුමනසිකාරපබ්බවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නවසිවථිකපබ්බවණ්ණනා

112. සිවථිකාය අපවිද්ධඋද්ධුමාතකාදිපටිසංයුත්තානං ඔධිසො පවත්තානං කථානං තදභිධෙය්‍යානඤ්ච උද්ධුමාතකාදිඅසුභභාගානං සිවථිකපබ්බානීති සඞ්ගීතිකාරෙහි ගහිතසමඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘සිවථිකපබ්බෙහි විභජිතු’’න්ති. උද්ධං ජීවිතපරියාදානාති ජීවිතක්ඛයතො උපරි මරණතො පරං. සමුග්ගතෙනාති උට්ඨිතෙන. උද්ධුමාතත්තාති උද්ධං උද්ධං ධුමාතත්තා සූනත්තා. සෙතරත්තෙහි විපරිභින්නං විමිස්සිතං නීලං විනීලං, පුරිමවණ්ණවිපරිණාමභූතං වා නීලංවිනීලං, විනීලමෙව විනීලකන්ති ක-කාරෙන පදවඩ්ඪනමාහ අනත්ථන්තරතො යථා ‘‘පීතකං ලොහිතක’’න්ති (ධ. ස. 616). පටිකූලකත්තාති ජිගුච්ඡනීයත්තා. කුච්ඡිතං විනීලං විනීලකන්ති කුච්ඡනත්ථො වා අයං ක-කාරොති දස්සෙතුං වුත්තං යථා ‘‘පාපකො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡතී’’ති (දී. නි. 3.316; අ. නි. 5.213; මහාව. 285). පරිභින්නට්ඨානෙහි කාකකඞ්කාදීහි. විස්සන්දමානං පුබ්බන්ති විස්සවන්තං පුබ්බං, තහං තහං පග්ඝරන්තපුබ්බන්ති අත්ථො. තථාභාවන්ති විස්සන්දමානපුබ්බභාවං.

සො භික්ඛූති යො ‘‘පස්සෙය්‍ය සරීරං සිවථිකාය ඡඩ්ඩිත’’න්ති වුත්තො, සො භික්ඛු. උපසංහරති සදිසතං. අයම්පි ඛොතිආදි උපසංහරණාකාරදස්සනං. ආයූති රූපජීවිතින්ද්‍රියං, අරූපජීවිතින්ද්‍රියං පනෙත්ථ විඤ්ඤාණගතිකමෙව. උස්මාති කම්මජතෙජො. එවංපූතිකසභාවොති එවං අතිවිය පූතිකසභාවො, න ආයුආදීනං අවිගමෙ විය මත්තසොති අධිප්පායො. එදිසො භවිස්සතීති එවංභාවීති ආහ ‘‘එවංඋද්ධුමාතාදිභෙදො භවිස්සතී’’ති.

ලුඤ්චිත්වා ලුඤ්චිත්වාති උප්පාටෙත්වා උප්පාටෙත්වා. සෙසාවසෙසමංසලොහිතයුත්තන්ති සබ්බසො අඛාදිතත්තා තහං තහං සෙසෙන අප්පාවසෙසෙන මංසලොහිතෙන යුත්තං. අඤ්ඤෙන හත්ථට්ඨිකන්ති අවිසෙසෙන හත්ථට්ඨිකානං විප්පකිණ්ණතා ජොතිතාති අනවසෙසතො තෙසං විප්පකිණ්ණතං දස්සෙන්තො ‘‘චතුසට්ඨිභෙදම්පී’’තිආදිමාහ. තෙරොවස්සිකානීති තිරොවස්සං ගතානි. තානි පන සංවච්ඡරං වීතිවත්තානි හොන්තීති ආහ ‘‘අතික්කන්තසංවච්ඡරානී’’ති. පුරාණතාය ඝනභාවවිගමෙන විචුණ්ණතා ඉධ පූතිභාවොති සො යථා හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘අබ්භොකාසෙ’’තිආදිමාහ. ඛජ්ජමානතාදිවසෙන දුතියසිවථිකපබ්බාදීනං වවත්ථිතත්ථා වුත්තං ‘‘ඛජ්ජමානාදීනං වසෙන යොජනා කාතබ්බා’’ති.

නවසිවථිකපබ්බවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉමානෙව ද්වෙති අවධාරණෙන අප්පනාකම්මට්ඨානං තත්ථ නියමෙති අඤ්ඤපබ්බෙසු තදභාවතො. යතො හි එව-කාරො, තතො අඤ්ඤත්ථ නියමෙති, තෙන පබ්බද්වයස්ස විපස්සනාකම්මට්ඨානතාපි අප්පටිසිද්ධාති දට්ඨබ්බා අනිච්චාදිදස්සනතො. සඞ්ඛාරෙසු ආදීනවවිභාවනානි සිවථිකපබ්බානීති ආහ ‘‘සිවථිකානං ආදීනවානුපස්සනාවසෙන වුත්තත්තා’’ති. ඉරියාපථපබ්බාදීනං අනප්පනාවහතා පාකටා එවාති ‘‘සෙසානි ද්වාදසාපී’’ති වුත්තං. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති.

කායානුපස්සනාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වෙදනානුපස්සනාවණ්ණනා

113. සුඛං වෙදනන්ති එත්ථ සුඛයතීති සුඛා, සම්පයුත්තධම්මෙ කායඤ්ච ලද්ධස්සාදෙ කරොතීති අත්ථො. සුට්ඨු වා ඛාදති, ඛනති වා කායිකං චෙතසිකඤ්ච ආබාධන්ති සුඛා. සුකරං ඔකාසදානං එතිස්සාති සුඛාති අපරෙ. වෙදයති ආරම්මණරසං අනුභවතීති වෙදනා. වෙදයමානොති අනුභවමානො. කාමන්තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං ඉරියාපථපබ්බෙ වුත්තමෙව. සම්පජානස්ස වෙදියනං සම්පජානවෙදියනං.

‘‘වොහාරමත්තං හොතී’’ති එතෙන ‘‘සුඛං වෙදනං වෙදයමානො සුඛං වෙදනං වෙදයාමී’’ති ඉදං වොහාරමත්තන්ති දස්සෙති. වත්ථුආරම්මණාති රූපාදිආරම්මණා. රූපාදිආරම්මණඤ්හි වෙදනාය පවත්තිට්ඨානතාය ‘‘වත්ථූ’’ති අධිප්පෙතං. අස්සාති භවෙය්‍ය. ධම්මවිනිමුත්තස්ස අඤ්ඤස්ස කත්තු අභාවතො ධම්මස්සෙව කත්තුභාවං දස්සෙන්තො ‘‘වෙදනාව වෙදයතී’’ති ආහ. නිත්ථුනන්තොති. බලවතො වෙදනාවෙගස්ස නිරොධනෙ ආදීනවං දිස්වා තස්ස අවසරදානවසෙන නිත්ථුනන්තො. වීරියසමතං යොජෙත්වාති අධිවාසනවීරියස්ස අධිමත්තත්තා තස්ස හාපනවසෙන සමාධිනා සමරසතාපාදනෙන වීරියසමතං යොජෙත්වා. සහ පටිසම්භිදාහීති ලොකුත්තරපටිසම්භිදාහි සහ. ලොකියානම්පි වා සති උප්පත්තිකාලෙ තත්ථ සමත්ථතං සන්ධායාහ ‘‘සහ පටිසම්භිදාහී’’ති. සමසීසීති වාරසමසීසී හුත්වා, පච්චවෙක්ඛණවාරස්ස අනන්තරවාරෙ පරිනිබ්බායීති අත්ථො.

යථා ච සුඛං, එවං දුක්ඛන්ති යථා ‘‘සුඛං වෙදයතී’’තිආදිනා සම්පජානවෙදියනං සන්ධාය වුත්තං, එවං දුක්ඛම්පි. තත්ථ දුක්ඛයතීති දුක්ඛා, සම්පයුත්තධම්මෙ කායඤ්ච පීළෙති විබාධතීති අත්ථො. දුට්ඨුං වා ඛාදති, ඛනති වා කායිකං චෙතසිකඤ්ච සාතන්ති දුක්ඛා. දුක්කරං ඔකාසදානං එතිස්සාති දුක්ඛාති අපරෙ. අරූපකම්මට්ඨානන්ති අරූපපරිග්ගහං, අරූපධම්මමුඛෙන විපස්සනාභිනිවෙසන්ති අත්ථො. රූපකම්මට්ඨානෙන පන සමථාභිනිවෙසොපි සඞ්ගය්හති, විපස්සනාභිනිවෙසො පන ඉධාධිප්පෙතොති දස්සෙන්තො ආහ. ‘‘රූපපරිග්ගහො අරූපපරිග්ගහොතිපි එතදෙව වුච්චතී’’ති. චතුධාතුවවත්ථානං කථෙසීති එත්ථාපි ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. තදුභයන්ති චතුධාතුවවත්ථානස්ස සඞ්ඛෙපවිත්ථාරද්වයමාහ. සඞ්ඛෙපමනසිකාරවසෙන මහාසතිපට්ඨානෙ, විත්ථාරමනසිකාරවසෙන රාහුලොවාද- (ම. නි. 2.115-117) ධාතුවිභඞ්ගාදීසු (විභ. 174-175).

යෙභුය්‍යග්ගහණෙන තදඤ්ඤධම්මවසෙනපි අරූපකම්මට්ඨානකථාය අත්ථිතා දීපිතාති තං විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘තිවිධො හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අභිනිවෙසොති අනුප්පවෙසො, ආරම්භොති අත්ථො. ආරම්භෙ එව හි අයං විභාගො, සම්මසනං පන අනවසෙසතොව ධම්මෙ පරිග්ගහෙත්වා වත්තති. පරිග්ගහිතෙ රූපකම්මට්ඨානෙති ඉදං රූපමුඛෙන විපස්සනාභිනිවෙසං සන්ධාය වුත්තං, අරූපමුඛෙන පන විපස්සනාභිනිවෙසො යෙභූය්‍යෙන සමථයානිකස්ස ඉච්ඡිතබ්බො, සො ච පඨමං ඣානඞ්ගානි පරිග්ගහෙත්වා තතො පරං සෙසධම්මෙ පරිග්ගණ්හාති. පඨමාභිනිපාතොති සබ්බෙ චෙතසිකා චිත්තායත්තා චිත්තකිරියභාවෙන වුච්චන්තීති ඵස්සො චිත්තස්ස පඨමාභිනිපාතො වුත්තො, උප්පන්නඵස්සො පුග්ගලො, චිත්තචෙතසිකරාසි වා ආරම්මණෙන ඵුට්ඨො ඵස්සසහජාතාය වෙදනාය තංසමකාලමෙව වෙදෙති, ඵස්සො පන ඔභාසස්ස විය පදීපො වෙදනාදීනං පච්චයවිසෙසො හොතීති පුරිමකාලො විය වුච්චති, යා තස්ස ආරම්මණාභිනිරොපනලක්ඛණතා වුච්චති. ඵුසන්තොති ආරම්මණස්ස ඵුසනාකාරෙන. අයඤ්හි අරූපධම්මතා එකදෙසෙන අනල්ලීයමානොපි රූපං විය චක්ඛු, සද්දො විය ච සොතං චිත්තං ආරම්මණඤ්ච ඵුසන්තො විය සඞ්ඝට්ටෙන්තො විය ච පවත්තති. තථාහෙස ‘‘සඞ්ඝට්ටනරසො’’ති වුච්චති.

ආරම්මණං අනුභවන්තීති ඉස්සරවතාය විසවිතාය සාමිභාවෙන ආරම්මණරසං අනුභවන්තී. ඵස්සාදීනඤ්හි සම්පයුත්තධම්මානං ආරම්මණෙ එකදෙසෙනෙව පවත්ති ඵුසනාදිමත්තභාවතො, වෙදනාය පන ඉට්ඨාකාරසම්භොගාදිවසෙන පවත්තනතො ආරම්මණෙ නිප්පදෙසතො පවත්ති. ඵුසනාදිභාවෙන හි ආරම්මණග්ගහණං එකදෙසානුභවනං, වෙදයිතාභාවෙන ගහණං යථාකාමං සබ්බානුභවනං එවසභාවානෙව තානි ගහණානීති න වෙදනාය විය ඵස්සාදීනම්පි යථාසකං කිච්චකරණෙන සාමිභාවානුභවනං චොදෙතබ්බං. විජානන්තන්ති පරිච්ඡින්දනවසෙන විසෙසතො ජානන්තං. විඤ්ඤාණඤ්හි මිනිතබ්බවත්ථුං නාළියා මිනන්තො පුරිසො විය ආරම්මණං පරිච්ඡිජ්ජ විභාවෙන්තං පවත්තති, න සඤ්ඤා විය සඤ්ජානනමත්තං හුත්වා. තථා හි අනෙන කදාචි ලක්ඛණත්තයවිභාවනාපි හොති. ඉමෙසං පන ඵස්සාදීනං තස්ස තස්ස පාකටභාවො පච්චයවිසෙසසිද්ධස්ස පුබ්බාභොගස්ස වසෙන වෙදිතබ්බා.

එවං තස්ස තස්සෙව පාකටභාවෙපි ‘‘සබ්බං, භික්ඛවෙ, අභිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 4.46; පටි. ම. 1.3) ‘‘සබ්බඤ්ච ඛො, භික්ඛවෙ, අභිජාන’’න්ති (සං. නි. 4.26) ච එවමාදිවචනතො සබ්බෙ සම්මසනුපගා ධම්මා පරිග්ගහෙතබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ යස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඵස්සපඤ්චමකෙයෙවාති අවධාරණං තදන්තොගධත්තා තග්ගහණෙනෙව ගහිතත්තා චතුන්නං අරූපක්ඛන්ධානං. ඵස්සපඤ්චමකග්ගහණඤ්හි තස්ස සබ්බචිත්තුප්පාදසාධාරණභාවතො, තත්ථ ච ඵස්සචෙතනාග්ගහණෙන සබ්බසඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මසඞ්ගහො චෙතනාපධානත්තා තෙසං. තථා හි සුත්තන්තභාජනීයෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධවිභඞ්ගෙ (විභ. 12) ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා චෙතනා’’තිආදිනා චෙතනාව විභත්තා, ඉතරෙ පන ඛන්ධා සරූපෙනෙව ගහිතා.

වත්ථුං නිස්සිතාති එත්ථ වත්ථු-සද්දො කරජකායවිසයොති කථමිදං විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘යං සන්ධාය වුත්ත’’න්තිආදි. කත්ථ පන වුත්තං? සාමඤ්ඤඵලෙ. සොති කරජකායො. පඤ්චක්ඛන්ධවිනිමුත්තං නාමරූපං නත්ථීති ඉදං අධිකාරවසෙන වුත්තං. අඤ්ඤථා හි ඛන්ධවිනිමුත්තම්පි නාමං අත්ථෙවාති. අවිජ්ජාදිහෙතුකාති අවිජ්ජාතණ්හුපාදානාදිහෙතුකා. විපස්සනාපටිපාටියා…පෙ… විචරතීති ඉමිනා බලවවිපස්සනං වත්වා පුන තස්ස උස්සුක්කාපනං විසෙසාධිගමනඤ්ච දස්සෙන්තො ‘‘සො’’තිආදිමාහ.

ඉධාති ඉමිස්සං දුතියසතිපට්ඨානදෙසනායං, තස්සා පන වෙදනානුපස්සනාවසෙන කථෙතබ්බත්තා භගවා වෙදනාවසෙන කථෙසි. යථාවුත්තෙසු ච තීසු කම්මට්ඨානාභිනිවෙසෙසු වෙදනාවසෙන කම්මට්ඨානාභිනිවෙසො සුකරො වෙදනානං විභූතභාවතොති දස්සෙතුං ‘‘ඵස්සවසෙන හී’’තිආදි වුත්තං. න පාකටං හොතීති ඉදං තාදිසෙ පුග්ගලෙ සන්ධාය වුත්තං, යෙසං ආදිතො වෙදනාව විභූතතරා හුත්වා උපට්ඨාති. එවඤ්හි යං වුත්තං ‘‘ඵස්සො පාකටො හොති, විඤ්ඤාණං පාකටං හොතී’’ති, තං අවිරොධිතං හොති. වෙදනානං උප්පත්තිපාකටතායාති ච ඉදං සුඛදුක්ඛවෙදනානං වසෙන වුත්තං. තාසඤ්හි පවත්ති ඔළාරිකා, න ඉතරාය. තදුභයග්ගහණමුඛෙන වා ගහෙතබ්බත්තා ඉතරායපි පවත්ති විඤ්ඤූනං පාකටා එවාති ‘‘වෙදනාන’’න්ති අවිසෙසග්ගහණං දට්ඨබ්බං. යදා සුඛං උප්පජ්ජතීතිආදි සුඛවෙදනාය පාකටභාවවිභාවනං. නෙව තස්මිං සමයෙ දුක්ඛං වෙදනං වෙදෙතීති තස්මිං සුඛවෙදනාසමඞ්ගිසමයෙ නෙව දුක්ඛං වෙදනං වෙදෙති නිරුද්ධත්තා, අනුප්පන්නත්තා ච යථාක්කමං අතීතානාගතානං, පච්චුප්පන්නාය පන අසම්භවො වුත්තොයෙව. සකිච්චක්ඛණමත්තාවට්ඨානතො අනිච්චා. සමෙච්චසම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතත්තා සඞ්ඛතා. වත්ථාරම්මණාදිපච්චයං පටිච්ච උප්පන්නත්තා පටිච්චසමුප්පන්නා. ඛයවයපලුජ්ජනනිරුජ්ඣනපකතිතාය ඛයධම්මා…පෙ… නිරොධධම්මාති දට්ඨබ්බා.

කිලෙසෙහි ආමසිතබ්බතො ආමිසං නාම පඤ්ච කාමගුණා, ආරම්මණකරණවසෙන සහ ආමිසෙහීති ආමිසා. තෙනාහ ‘‘පඤ්චකාමගුණාමිසනිස්සිතා’’ති. ඉතො පරන්ති ‘‘අත්ථි වෙදනා’’ති එවමාදිපාළිං සන්ධායාහ ‘‘කායානුපස්සනායං වුත්තනයමෙවා’’ති.

වෙදනානුපස්සනාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චිත්තානුපස්සනාවණ්ණනා

114. සම්පයොගවසෙන (දී. නි. ටී. 2.381) පවත්තමානෙන සහ රාගෙනාති සරාගං. තෙනාහ ‘‘ලොභසහගත’’න්ති. වීතරාගන්ති. එත්ථ කාමං සරාගපදපටියොගිනා වීතරාගවසෙන භවිතබ්බං, සම්මසනචාරස්ස පන ඉධාධිප්පෙතත්තා තෙභූමකස්සෙව ගහණන්ති ‘‘ලොකියකුසලාබ්‍යාකත’’න්ති වත්වා ‘‘ඉදං පනා’’තිආදිනා තමෙව අධිප්පායං විවරති. සෙසානි ද්වෙ දොසමූලානි, ද්වෙ මොහමූලානීති චත්තාරි අකුසලචිත්තානි. තෙසඤ්හි රාගෙන සම්පයොගාභාවතො නත්ථෙව සරාගතා, තන්නිමිත්තකතාය පන සියා තංසහිතතාලෙසොති නත්ථෙව වීතරාගතාපීති දුකවිනිමුත්තතා එවෙත්ථ ලබ්භතීති ආහ ‘‘නෙව පුරිමපදං, න පච්ඡිමපදං භජන්තී’’ති. යදි එවං පදෙසිකං පජානනං ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති දුකන්තරපරියාපන්නත්තා තෙසං. අකුසලමූලෙසු සහ මොහෙනෙව වත්තතීති සමොහන්ති ආහ ‘‘විචිකිච්ඡාසහගතඤ්චෙව උද්ධච්චසහගතඤ්චා’’ති. යස්මා චෙත්ථ සහෙව මොහෙනාති සමොහන්ති පුරිමපදාවධාරණම්පි ලබ්භතියෙව, තස්මා වුත්තං ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. යථා පන අතිමූළ්හතාය පාටිපුග්ගලිකනයෙන සවිසෙසං මොහවන්තතාය මොමූහචිත්තන්ති වත්තබ්බතො විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතද්වයං විසෙසතො ‘‘සමොහ’’න්ති වුච්චති, න තථා සෙසාකුසලචිත්තානීති ‘‘වට්ටන්තියෙවා’’ති වුත්තං. සම්පයොගවසෙන ථිනමිද්ධෙන අනුපතිතං අනුගතන්ති ථිනමිද්ධානුපතිතං පඤ්චවිධං සසඞ්ඛාරිකාකුසලචිත්තං සඞ්කුටිතචිත්තං. සඞ්කුටිතචිත්තං නාම ආරම්මණෙ සඞ්කොචනවසෙන පවත්තනතො. පච්චයවිසෙසවසෙන ථාමජාතෙන උද්ධච්චෙන සහගතං පවත්තං සංසට්ඨන්ති උද්ධච්චසහගතං, අඤ්ඤථා සබ්බම්පි අකුසලචිත්තං උද්ධච්චසහගතමෙවාති. පසටචිත්තං නාම සාතිසයං වික්ඛෙපවසෙන පවත්තනතො.

කිලෙසවික්ඛම්භනසමත්ථතාය විපුලඵලතාය දීඝසන්තානතාය ච මහන්තභාවං ගතං, මහන්තෙහි වා උළාරච්ඡන්දාදීහි ගතං පටිපන්නන්ති මහග්ගතං. තං පන රූපාරූපභූමිකං තතො මහන්තස්ස ලොකෙ අභාවතො. තෙනාහ ‘‘රූපාරූපාවචර’’න්ති. තස්ස චෙත්ථ පටියොගී පරිත්තමෙවාති ආහ ‘‘අමහග්ගතන්ති කාමාවචර’’න්ති. අත්තානං උත්තරිතුං සමත්ථෙහි සහ උත්තරෙහීති සඋත්තරං, තප්පටිපක්ඛෙන අනුත්තරං, තදුභයං උපාදාය වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘සඋත්තරන්ති කාමාවචර’’න්තිආදි. පටිපක්ඛවික්ඛම්භනසමත්ථෙන සමාධිනා සම්මදෙව ආහිතං සමාහිතං. තෙනාහ ‘‘යස්සා’’තිආදි. යස්සාති යස්ස චිත්තස්ස. යථාවුත්තෙන සමාධිනා න සමාහිතන්ති අසමාහිතං. තෙනාහ ‘‘උභයසමාධිරහිත’’න්ති. තදඞ්ගවිමුත්තියා විමුත්තං, කාමාවචරං කුසලං. වික්ඛම්භනවිමුත්තියා විමුත්තං, මහග්ගතන්ති තදුභයං සන්ධායාහ ‘‘තදඞ්ගවික්ඛම්භනවිමුත්තීහි විමුත්ත’’න්ති. යත්ථ තදුභයවිමුත්ති නත්ථි, තං උභයවිමුත්තිරහිතන්ති ගය්හමානෙ ලොකුත්තරචිත්තෙපි සියා ආසඞ්කාති තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘සමුච්ඡෙද…පෙ… ඔකාසොව නත්ථී’’ති ආහ. ඔකාසාභාවො ච සම්මසනචාරස්ස අධිප්පෙතත්තා වෙදිතබ්බො. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙවාති.

චිත්තානුපස්සනාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ධම්මානුපස්සනාවණ්ණනා

නීවරණපබ්බවණ්ණනා

115. පහාතබ්බාදිධම්මවිභාගදස්සනවසෙන පඤ්චධා ධම්මානුපස්සනා නිද්දිට්ඨාති අයමත්ථො පාළිතො එව විඤ්ඤායතීති තමත්ථං උල්ලිඞ්ගෙන්තො ‘‘පඤ්චවිධෙන ධම්මානුපස්සනං කථෙතු’’න්ති වුත්තං. යදි එවං කස්මා නීවරණාදිවසෙනෙව නිද්දිට්ඨන්ති? වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයතො. යෙසඤ්හි වෙනෙය්‍යානං පහාතබ්බධම්මෙසු පඨමං නීවරණානි විභාගෙන වත්තබ්බානි, තෙසං වසෙනෙත්ථ භගවතා පඨමං නීවරණෙසු ධම්මානුපස්සනා කථිතා. තථා හි කායානුපස්සනාපි සමථපුබ්බඞ්ගමා දෙසිතා, තතො පරිඤ්ඤෙය්‍යෙසු ඛන්ධෙසු ආයතනෙසු, භාවෙතබ්බෙසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු පරිඤ්ඤෙයාදිවිභාගෙසු සච්චෙසු ච උත්තරා දෙසනා දෙසිතා, තස්මා චෙත්ථ සමථභාවනාපි යාවදෙව විපස්සනත්ථං ඉච්ඡිතා, විපස්සනාපධානා විපස්සනාබහුලා ච සතිපට්ඨානදෙසනාති තස්සා විපස්සනාභිනිවෙසවිභාගෙන දෙසිතභාවං විභාවෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඛන්ධායතනදුක්ඛසච්චවසෙන මිස්සකපරිග්ගහකථනං දට්ඨබ්බං. සඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරිග්ගහම්පීති පි-සද්දෙන සකලපඤ්චුපාදානක්ඛන්ධපරිග්ගහං සම්පිණ්ඩෙති ඉතරෙසං තදන්තොගධත්තා. ‘‘කණ්හසුක්කානං යුගන්ධතා නත්ථී’’ති පජානනකාලෙ අභාවා ‘‘අභිණ්හසමුදාචාරවසෙනා’’ති වුත්තං. යථාති යෙනාකාරෙන. සො පන ‘‘කාමච්ඡන්දස්ස උප්පාදො හොතී’’ති වුත්තත්තා කාමච්ඡන්දස්ස කාරණාකාරොව, අත්ථතො කාරණමෙවාති ආහ ‘‘යෙන කාරණෙනා’’ති. ච-සද්දො වක්ඛමානත්ථසමුච්චයත්ථො.

තත්ථාති ‘‘යථා චා’’තිආදිනා වුත්තපදෙ. සුභම්පීති කාමච්ඡන්දොපි. සො හි අත්තනො ගහණාකාරෙන ‘‘සුභ’’න්ති වුච්චති, තෙනාකාරෙන පවත්තනකස්ස අඤ්ඤස්ස කාමච්ඡන්දස්ස නිමිත්තත්තා ‘‘සුභනිමිත්ත’’න්ති ච. ඉට්ඨං, ඉට්ඨාකාරෙන වා ගය්හමානං රූපාදි සුභාරම්මණං. ආකඞ්ඛිතස්ස හිතසුඛස්ස අනුපායභූතො මනසිකාරො අනුපායමනසිකාරො. තන්ති අයොනිසොමනසිකාරං. තත්ථාති නිප්ඵාදෙතබ්බෙ ආරම්මණභූතෙ ච දුවිධෙපි සුභනිමිත්තෙ. ආහාරොති පච්චයො.

අසුභම්පීති අසුභජ්ඣානම්පි උත්තරපදලොපෙන. තං පන දසසු අවිඤ්ඤාණකාසුභෙසු, කෙසාදීසු ච පවත්තං දට්ඨබ්බං. කෙසාදීසු හි සඤ්ඤා අසුභසඤ්ඤාති ගිරිමානන්දසුත්තෙ (අ. නි. 10.60) වුත්තාති. එත්ථ ච චතුබ්බිධස්ස අයොනිසොමනසිකාරස්ස යොනිසොමනසිකාරස්ස ච ගහණං නිරවසෙසදස්සනත්ථං කතන්ති දට්ඨබ්බං. තෙසු පන අසුභෙ ‘‘සුභ’’න්ති, ‘‘අසුභ’’න්ති ච මනසිකාරො ඉධාධිප්පෙතො, තදනුකූලත්තා වා ඉතරෙපීති.

එකාදසසු (අ. නි. ටී. 1.1.16) අසුභෙසු පටිකූලාකාරස්ස උග්ගණ්හනං, යථා වා තත්ථ උග්ගහනිමිත්තං උප්පජ්ජති, තථා පටිපත්ති අසුභනිමිත්තස්ස උග්ගහො. උපචාරප්පනාවහාය අසුභභාවනාය අනුයුඤ්ජනං අසුභභාවනානුයොගො. භොජනෙ මත්තඤ්ඤුනො ථිනමිද්ධාභිභවාභාවා ඔතාරං අලභමානො කාමච්ඡන්දො පහීයතීති වදන්ති. භොජනනිස්සිතං පන ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤං, තබ්බිපරිණාමස්ස, තදාධාරස්ස, තස්ස ච උදරියභූතස්ස අසුභතාදස්සනං, කායස්ස ආහාරට්ඨිතිකතාදස්සනඤ්ච යො සම්මදෙව ජානාති, සො විසෙසතො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ නාම, තස්ස ච කාමච්ඡන්දො පහීයතෙව. අසුභකම්මිකතිස්සත්ථෙරො දන්තට්ඨිදස්සාවී. අභිධම්මපරියායෙන (ධ. ස. 1159, 1503) සබ්බොපි ලොභො කාමච්ඡන්දනීවරණන්ති ආහ ‘‘අරහත්තමග්ගෙනා’’ති.

පටිඝම්පි පුරිමුප්පන්නං පටිඝනිමිත්තං පරතො උප්පජ්ජනකපටිඝස්ස කාරණන්ති කත්වා. මෙජ්ජති හිතඵරණවසෙන සිනිය්හතීති මිත්තො, තස්මිං මිත්තෙ භවා, මිත්තස්ස වා එසාති මෙත්තා, තස්සා මෙත්තාය.

මෙත්තායනස්ස සත්තෙසු හිතඵරණස්ස උප්පාදනං පවත්තනං මෙත්තානිමිත්තස්ස උග්ගහො. ඔධිසකඅනොධිසකදිසාඵරණානන්ති අත්තඅතිපියසහායමජ්ඣත්තවෙරීවසෙන ඔධිසකතා, සීමාසම්භෙදෙ කතෙ අනොධිසකතා, එකාදිදිසාඵරණවසෙන දිසාඵරණතා මෙත්තාය උග්ගහණෙ වෙදිතබ්බා. විහාරරච්ඡාගාමාදිවසෙන වා ඔධිසකදිසාඵරණං, විහාරාදිඋද්දෙසරහිතං පුරත්ථිමාදිදිසාවසෙන අනොධිසකදිසාඵරණන්ති එවං වා ද්විධා උග්ගහණං සන්ධාය ‘‘ඔධිසකඅනොධිසකදිසාඵරණාන’’න්ති වුත්තං. උග්ගහො ච යාව උපචාරා දට්ඨබ්බො, උග්ගහිතාය ආසෙවනා භාවනා. තත්ථ ‘‘සබ්බෙ සත්තා, පාණා, භූතා, පුග්ගලා, අත්තභාවපරියාපන්නා’’ති එතෙසං වසෙන පඤ්චවිධා, එකෙකස්මිං ‘‘අවෙරා හොන්තු, අබ්‍යාපජ්ජා, අනීඝා, සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූ’’ති චතුධා පවත්තිතො වීසතිවිධා අනොධිසකඵරණා මෙත්තා, ‘‘සබ්බා ඉත්ථියො, පුරිසා, අරියා, අනරියා, දෙවා, මනුස්සා, විනිපාතිකා’’ති සත්තොධිකරණවසෙන පවත්තා සත්තවිධා අට්ඨවීසතිවිධා වා, දසහි දිසාහි දිසොධිකරණවසෙන පවත්තා දසවිධා ච, එකෙකාය වා දිසාය සත්තාදිඉත්ථාදිඅවෙරාදිභෙදෙන අසීතාධිකචතුසතප්පභෙදා ච ඔධිභොඵරණා වෙදිතබ්බා.