8. දුට්ඨදොසසික්ඛාපදවණ්ණනා

දූසීයතීති දුට්ඨො, දූසෙති පරං විනාසෙතීති දොසො. තෙනාහ ‘‘දූසිතො චෙවා’’තිආදි. ඉදානි ‘‘දූසිතො චෙව දූසකො චා’’ති ඉමිනා සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමෙවත්ථං විත්ථාරෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘උප්පන්නෙ හි දොසෙ’’තිආදිමාහ. පකතිභාවං ජහාපිතොති (සාරත්ථ. ටී. 2.385-386) සොම්මභාවං ජහාපිතොති අත්ථො, විකාරමාපාදිතොති වුත්තං හොති. ආකාරනානාත්තෙනාති දූසිතාකාරස්ස චෙව දූසකාකාරස්ස චාති ඉමෙසං ද්වින්නං ආකාරානං නානාභාවෙන. නප්පතිතොති පීතිසුඛාදීහි න අභිගතො අනුපගතො, න උපගතොති අත්ථො. යො ච පීතිසුඛාදීහි අනුපගතො, සො තෙහි වජ්ජිතො නාම හොතීති ආහ ‘‘පීතිසුඛාදීහි විවජ්ජිතො’’ති. යො ච තෙහි වජ්ජිතො, න සො තෙහි අභිසටො නාම හොතීති ආහ ‘‘න අභිසටො’’ති, පීතිසුඛාදීහි න පත්ථටොති අත්ථො. නාස්ස මූලන්ති අමූලකං. තං පන අමූලකත්තං යස්මා චොදකවසෙන අධිප්පෙතං, න චුදිතකවසෙන, තස්මා තදත්ථං දස්සෙතුං ‘‘යං චොදකෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යන්ති පාරාජිකං. එතන්ති චුදිතකස්ස ආපන්නානාපන්නත්තං. ඉධාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ.

ඉදානි අත්තනා වුත්තමෙව දිට්ඨාදිං විවරිතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි වුත්තං. තථෙවාති ‘‘පසාදසොතෙන වා දිබ්බසොතෙන වා’’ති ඉමමත්ථං අතිදිසති. පරිසඞ්කිතං (පාරා. අට්ඨ. 2.385-386) පන තිවිධං දිට්ඨපරිසඞ්කිතං, සුතපරිසඞ්කිතං, මුතපරිසඞ්කිතන්ති. තත්ථ භික්ඛුඤ්ච මාතුගාමඤ්ච තථාරූපෙ ඨානෙ දිස්වා ‘‘අද්ධා ඉමෙහි කත’’න්ති වා ‘‘කරිස්සන්තී’’ති වා පරිසඞ්කිතං, ඉදං දිට්ඨපරිසඞ්කිතං නාම. අන්ධකාරෙ වා පටිච්ඡන්නොකාසෙ වා භික්ඛුස්ස ච මාතුගාමස්ස ච වචනං සුත්වා දුතියස්ස අත්ථිභාවං අජානතො පුබ්බෙ වුත්තනයෙන පරිසඞ්කිතං, ඉදං සුතපරිසඞ්කිතං නාම. ධුත්තෙහි ඉත්ථීහි සද්ධිං පච්චන්තවිහාරෙ මණ්ඩපෙ වා සාලාදීසු වා පුප්ඵගන්ධමංසසුරාදීනි අනුභවිත්වා ගතට්ඨානං දිස්වා ‘‘කෙන නු ඛො ඉදං කත’’න්ති වීමංසන්තෙන තත්‍ර කෙනචි භික්ඛුනා ගන්ධාදීහි පූජා කතා හොති, භෙසජ්ජත්ථාය අරිට්ඨං වා පීතං, සො තස්ස ගන්ධං ඝායිත්වා ‘‘අයං සො භවිස්සතී’’ති පරිසඞ්කිතං, ඉදං මුතපරිසඞ්කිතං නාම. එවං තිවිධස්ස පරිසඞ්කිතස්ස අභාවො අපරිසඞ්කිතං. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨසුතමුතවසෙන චෙතසා අපරිසඞ්කිත’’න්ති. තඤ්ච පනෙතං දිට්ඨාදිකං න කෙවලං අත්තනො වාති ආහ ‘‘අත්තනො වා පරස්ස වා’’ති. යස්මා ‘‘ත්වං පණ්ඩකො’’තිආදිවචනෙනාපි චොදයතො ආපත්තියෙව, තස්මා ‘‘භික්ඛුනො අනුරූපෙසු එකූනවීසතියා අඤ්ඤතරෙනා’’ති වුත්තං. යදි එවං අථ කස්මා පදභාජනෙ ‘‘පාරාජිකෙන ධම්මෙනාති චතුන්නං අඤ්ඤතරෙනා’’ති (පාරා. 386) වුත්තන්ති ආහ ‘‘පදභාජනෙ පනා’’තිආදි. උපසග්ගනිපාතානං වාචකසද්දසන්නිට්ඨානෙ තදත්ථජොතනභාවෙන පවත්තනතො ‘‘ධංසෙය්‍යා’’ති වුත්තං. ධංසනඤ්චෙත්ථ අභිභවනං. තෙනාහ ‘‘අභිභවෙය්‍යා’’ති. ‘‘ත්වං මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවී’’තිආදිනා නයෙන පවත්තාති ‘‘ත්වං මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවි, අදින්නං ආදියි, මනුස්සං ඝාතයිත්ථ, අභූතං ආරොචයිත්ථා’’ති එවං පවත්තා. එත්ථ ච ‘‘අස්සමණොසී’ති අවන්දනකාරණස්ස අවුත්තත්තා අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපන්නො න වන්දිතබ්බො’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං අවන්දියෙසු අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපන්නස්ස අවුත්තත්තා, ‘‘පච්ඡා උපසම්පන්නෙන පුරෙ උපසම්පන්නො වන්දියො’’ති (පරි. 468) වුත්තත්තා ච. ඉදං පන අත්තනා වත්තබ්බං දස්සෙතුං වුත්තං.

සමීපෙති ද්වාදසහත්ථපමාණෙ පදෙසෙ. සික්ඛාපච්චක්ඛානමෙව හි හත්ථමුද්දාය සීසං න එති, ඉදං පන අනුද්ධංසනං, අභූතරොචනඤ්ච එතියෙව. තෙනාහ ‘‘හත්ථමුද්දාය එව වා’’ති. බ්‍රහ්මචරියාති බ්‍රහ්මං සෙට්ඨං පසත්ථං චරියන්ති බ්‍රහ්මචරියං, බ්‍රහ්මූනං වා සෙට්ඨානං බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඅරියසාවකානං, බ්‍රහ්මානඤ්ච චරියන්ති බ්‍රහ්මචරියං, තම්හා බ්‍රහ්මචරියා. තෙනාහ ‘‘සෙට්ඨචරියා’’ති. සාධු වතස්ස එකන්තෙන භද්දකං භවෙය්‍ය. ‘‘තජ්ජනීයකම්මාදිසත්තවිධම්පි කම්මං කරිස්සාමා’’ති ආපත්තියා චොදෙන්තස්ස අධිප්පායො කම්මාධිප්පායො. ‘‘ආපත්තිතො වුට්ඨාපෙස්සාමා’’ති අධිප්පායො වුට්ඨානාධිප්පායො. අනුවිජ්ජනාධිප්පායොති වීමංසනාධිප්පායො, උපපරික්ඛාධිප්පායො. අනුවිජ්ජකෙනාති සඞ්ඝමජ්ඣෙ ඔතිණ්ණං අධිකරණං විනිච්ඡිනිතුං නිසින්නෙන විනයධරෙන. කිං තෙ දිට්ඨන්ති තයා කිං දිට්ඨං, පඨමං පාරාජිකං අජ්ඣාපජ්ජන්තො දිට්ඨො, දුතියං තතියං චතුත්ථං පාරාජිකං ආපජ්ජන්තො දිට්ඨොති වුත්තං හොති. ආදිසද්දෙන ‘‘කින්ති තෙ දිට්ඨං, කදා තෙ දිට්ඨං, කත්ථ තෙ දිට්ඨ’’න්ති ඉමං නයං සඞ්ගණ්හාති.

සමනත්ථාය පවත්තමානෙහි සමථෙහි අධිකාතබ්බන්ති අධිකරණං. යථා හි සමනවසෙන සමථානං විවාදාදීසු අධිකතභාවො, එවං විවාදාදීනං තෙහි අධිකත්තබ්බතාති. තෙනාහ ‘‘සමථෙහි අධිකරණීයභාවෙනා’’තිආදි. ඉමිනා හි අධිකරණසද්දස්ස කම්මසාධනතා වුත්තා. අධිකරණන්ති විවාදාධිකරණං අනුවාදාධිකරණං ආපත්තාධිකරණං කිච්චාධිකරණන්ති චතුබ්බිධං අධිකරණං. විවාදාදීනි අධිකරණානි සමෙන්ති වූපසමෙන්තීති සමථා, සම්මුඛාවිනයාදයො. අථ වා අධිකරීයන්ති එත්ථාති අධිකරණං. කෙ අධිකරීයන්ති? සමථා. කථං අධිකරීයන්ති? සමනවසෙන. අධිකරණං සමෙන්ති වූපසමෙන්තීතිපි සමථාති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ආපත්තාධිකරණං ඨපෙත්වා සෙසාධිකරණෙහි චොදනාය අභාවතො ‘‘ඉදං පන පාරාජිකසඞ්ඛාතං ආපත්තාධිකරණමෙව අධිප්පෙත’’න්ති වුත්තං. ආපත්තියෙව අධිකරණං ආපත්තාධිකරණං. අනුද්ධංසිතක්ඛණෙයෙව සඞ්ඝාදිසෙසො, සො චෙ තඞ්ඛණෙයෙව ජානාතීති අධිප්පායො.

මෙත්තියභූමජකෙති මෙත්තියඤ්ච භූමජකඤ්ච. ඡබ්බග්ගියානං අග්ගපුරිසා එතෙ. සුද්ධං වාති පාරාජිකමනාපන්නං වා. ‘‘සචෙ සො තඞ්ඛණෙයෙව ජානාතී’’ති ඉමිනා ආවජ්ජනසමයමාහ. තඞ්ඛණෙයෙව ජානනං නාම දුක්කරං, සමයෙන ආවජ්ජිත්වා ඤාතෙ පන ඤාතමෙව හොති. පච්ඡා චෙ ජානාති, සීසං න එති. සික්ඛාපච්චක්ඛානඅභූතාරොචනදුට්ඨුල්ලවාචාඅත්තකාමදුට්ඨදොසභූතාරොචනසික්ඛාපදානීති සබ්බානෙව හි ඉමානි එකපරිච්ඡෙදානි. යස්මා පන පරම්මුඛා සත්තහිපි ආපත්තික්ඛන්ධෙහි වදතො දුක්කටමෙව, තස්මා ‘‘පරම්මුඛා චොදෙන්තස්ස පන සීසං න එතී’’ති වුත්තං. වුත්තනයාපත්තියොති ‘‘වාචාය වාචායා’’තිආදිනා වුත්තනයා සඞ්ඝාදිසෙසදුක්කටාපත්තියො. තථෙවාති වාචාය වාචායෙව. වදන්තස්සාති සත්තහිපි ආපත්තික්ඛන්ධෙහි උපසම්පන්නං සම්මුඛා වදන්තස්ස. වුත්තනයෙනෙවාති වාචාය වාචායෙව. ඔකාසං කාරෙත්වා උපසම්පන්නං සම්මුඛා වදන්තස්ස වාචාය වාචාය පාචිත්තියන්ති ආහ ‘‘ඔකාසං කාරෙත්වා වදන්තස්ස පාචිත්තියමෙවා’’ති. එවසද්දෙන දුක්කටං නිවත්තීයති. අසම්මුඛා සත්තහිපි ආපත්තික්ඛන්ධෙහි වදන්තස්ස දුක්කටං. සත්තවිධම්පි කම්මන්ති තජ්ජනීයං, නියසං, පබ්බාජනීයං, පටිසාරණීයං, තිවිධඤ්ච උක්ඛෙපනීයන්ති සත්තවිධම්පි කම්මං.

උපොසථං වා පවාරණං වා ඨපෙන්තස්ස ච ඔකාසකම්මං නත්ථීති එත්ථ උපොසථතො පුරෙ වා පච්ඡා වා ඨපිතොපි අට්ඨපිතො හොති. ඛෙත්තෙ ඨපිතො පන ඨපිතො හොති, තස්මා ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, අජ්ජුපොසථො පන්නරසො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො උපොසථං කරෙය්‍යා’’ති එත්ථ යාව රෙ-කාරං භණති, තාව ඨපෙතබ්බො, ඉදං ඛෙත්තං. ය්‍ය-කාරෙ පන වුත්තෙ ඨපෙන්තෙන පච්ඡා ඨපිතො නාම හොති. ‘‘සුණාතු මෙ’’ති අනාරද්ධෙ ඨපෙන්තෙන පුරෙ ඨපිතො හොති. පවාරණාට්ඨපනං පන සබ්බසඞ්ගාහිකං, පුග්ගලිකඤ්චාති දුවිධං. තත්ථ සබ්බසඞ්ගාහිකෙ ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො…පෙ… සඞ්ඝො තෙවාචිකං පවාරෙය්‍යා’’ති සු-කාරතො යාව රෙ-කාරො, තාව අපරියොසිතාව හොති පවාරණා, එත්ථන්තරෙ එකපදෙපි ඨපෙන්තෙන ඨපිතා හොති පවාරණා. ය්‍ය-කාරෙ පන පත්තෙ පරියොසිතාව හොති, තස්මා තතො පට්ඨාය ඨපෙන්තෙන අට්ඨපිතා හොති. පුග්ගලිකට්ඨපනෙ පන ‘‘සඞ්ඝං, භන්තෙ, පවාරෙමි…පෙ… තතියම්පි භන්තෙ සඞ්ඝං පවාරෙමි දිට්ඨෙන වා…පෙ… පස්සන්තො පටී’’ති (මහාව. 210) සං-කාරතො යාව අයං සබ්බපච්ඡිමො ටි-කාරො, තාව අපරියොසිතාව හොති පවාරණා, එත්ථන්තරෙ එකපදෙපි ඨපෙන්තෙන ඨපිතා හොති පවාරණා. ‘‘කරිස්සාමී’’ති වුත්තෙ පන පරියොසිතා හොති, තස්මා ‘‘කරිස්සාමී’’ති එතස්මිං පදෙ සම්පත්තෙ ඨපිතාපි අට්ඨපිතා හොති. එසෙව නයො ද්වෙවාචිකඑකවාචිකසමානවස්සිකාසු. එතාසුපි හි ටි-කාරාවසානංයෙව ඨපනක්ඛෙත්තන්ති. තෙනාහ ‘‘ඨපනක්ඛෙත්තං පන ජානිතබ්බ’’න්ති. ඔසටෙ වත්ථුස්මින්ති චොදකෙන අත්තනා වත්තබ්බෙ සඞ්ඝමජ්ඣෙ උදාහටෙ. ඉදඤ්ච ඉදඤ්ච කරොතීති පාණාතිපාතං, අදින්නාදානඤ්ච කරොති, ජාතරූපරජතඤ්ච පටිග්ගණ්හාති. අසුකො ච අසුකො ච අස්සමණො, අනුපාසකොති අක්කොසාධිප්පායෙන පරම්මුඛා වදන්තස්ස දුක්කටං, සම්මුඛා වදන්තස්ස පන පාචිත්තියමෙව. තෙනාහ ‘‘සචෙ පන ඔදිස්ස නියමෙත්වා’’තිආදි. සඞ්ඛ්‍යුපගමනන්ති වොහාරූපගමනං.

දුට්ඨදොසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.