9. අඤ්ඤභාගියසික්ඛාපදවණ්ණනා

අඤ්ඤභාගස්සාති අඤ්ඤකොට්ඨාසස්ස, යං චොදෙතුකාමො, තස්ස ජාතිආදිතො අඤ්ඤස්ස තිරච්ඡානජාතිආදිකොට්ඨාසස්සාති වුත්තං හොති. ඉදන්ති නපුංසකනිද්දෙසෙන ඡගලකාදිං නිද්දිසති, අයං ඡගලකාදිකොති අත්ථො, අධිකරණසද්දාපෙක්ඛාය වා නපුංසකනිද්දෙසො, ඉදං ඡගලකාදිසඞ්ඛාතං අධිකරණන්ති වුත්තං හොති. අඤ්ඤභාගො වාති තිරච්ඡානජාතිආදිභෙදො අඤ්ඤො කොට්ඨාසො වා. අස්සාති ඡගලකාදිකස්ස. අඤ්ඤභාගියං ඡගලකාදි. එත්ථ ච ‘‘අඤ්ඤභාගසම්බන්ධි අඤ්ඤභාගිය’’න්ති පඨමවිග්ගහස්ස අත්ථො, ‘‘අඤ්ඤභාගවන්තං අඤ්ඤභාගිය’’න්ති දුතියවිග්ගහස්ස. ඨපෙත්වා පන තිරච්ඡානජාතිආදිකං පරමත්ථතො විසුං ඡගලකාදිකෙ අසතිපි ‘‘පටිමාය සරීර’’න්තිආදීසු විය අභෙදෙපි භෙදකප්පනාය පවත්තලොකවොහාරවසෙන ‘‘අඤ්ඤභාගස්ස ඉදං, අඤ්ඤභාගො වා අස්ස අත්ථී’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අධිකරීයති එත්ථාති අධිකරණං. තෙනාහ ‘‘ආධාරො වෙදිතබ්බො’’ති. ආධරීයති අස්මින්ති ආධාරො, පතිට්ඨානං. තෙනාහ ‘‘වත්ථු අධිට්ඨානන්ති වුත්තං හොතී’’ති.

ඉදානි ‘‘අඤ්ඤභාගස්ස ඉද’’න්තිආදිනා සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමෙවත්ථං කෙවලං නයදස්සනත්ථං අට්ඨුප්පත්තියං ආගතමෙව ගහෙත්වා විභජන්තො ‘‘යො හි සො’’තිආදිමාහ. තෙන නනු අනාගතෙ එවං චොදෙන්තානං පාපභික්ඛූනං ලෙසොකාසපිදහනත්ථං ඉදං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, න පන මෙත්තියභූමජකානං. තෙසඤ්හි ආදිකම්මිකත්තා අනාපත්ති, තස්මා සාමඤ්ඤෙන අත්ථො විභජිතබ්බො. න පන ‘‘යො හි සො අට්ඨුප්පත්තියං දබ්බො මල්ලපුත්තො’’තිආදිනා විසෙසෙනාති එදිසී චොදනා අනවකාසාති දට්ඨබ්බං. හීති කාරණත්ථෙ නිපාතො, යස්මාති වුත්තං හොති. අට්ඨුප්පත්තියන්ති අත්ථස්ස උප්පත්ති අත්ථුප්පත්ති, අත්ථුප්පත්තියෙව අට්ඨුප්පත්ති, තස්සං අට්ඨුප්පත්තියං, සික්ඛාපදස්ස නිදානෙති වුත්තං හොති. ඡගලකොති සෙතඡගලකො. සොති ඡගලකො. ඉමස්ස පන ‘‘හොතී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. අඤ්ඤස්ස…පෙ… ඡගලකභාවස්ස චාති ‘‘තිරච්ඡානජාතියා චෙව ඡගලකභාවස්ස චා’’ති සඞ්ඛාතස්ස අඤ්ඤස්ස භාගස්ස කොට්ඨාසස්ස, පක්ඛස්සාති අත්ථො.

කුතොයමඤ්ඤො, යතො ‘‘අඤ්ඤස්ස භාගස්සා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘ය්වායං…පෙ… තතො’’ති. තත්ථ මනුස්සජාති චෙව භික්ඛුභාවො චාති යො අයං භාගො කොට්ඨාසො පක්ඛොති සම්බන්ධො, ‘‘මනුස්සජාති චෙව භික්ඛුභාවො චා’’ති සඞ්ඛාතො යො අයං භාගො කොට්ඨාසො පක්ඛොති අත්ථො. තතොති ‘‘මනුස්සජාති චෙව භික්ඛුභාවො චා’’ති භාගතො. සො වා අඤ්ඤභාගොති යථාවුත්තතිරච්ඡානජාතිඡගලකභාවසඞ්ඛාතො සො අඤ්ඤභාගො වා. අස්සාති ඡගලකස්ස. අත්ථීති උපලබ්භති. තස්මාති යස්මා අඤ්ඤභාගස්ස ඡගලකො හොති, යස්මා ච සො වා අඤ්ඤභාගො අස්ස අත්ථි, තස්මා. අඤ්ඤභාගියසඞ්ඛ්‍යං ලභතීති එත්ථ ‘‘සො ය්වාය’’න්ති ඉධ සො-සද්දමෙව ආනෙත්වා සො අඤ්ඤභාගියසඞ්ඛං ලභතීති යොජෙතබ්බං, ‘‘සො’’ති වා පාඨසෙසො දට්ඨබ්බො. ච-සද්දො සමුච්චයත්ථො. සො පන අධිකරණසද්දතො පරං දට්ඨබ්බො, ‘‘අධිකරණ’’න්ති ච වෙදිතබ්බොති. තෙසන්ති මෙත්තියභූමජකානං. ඉමං මයං දබ්බං මල්ලපුත්තං නාම කරොමාති ඡගලකං අජිකාය විප්පටිපජ්ජන්තං දිස්වා ‘‘මයං, ආවුසො, ඉමං ඡගලකං දබ්බං මල්ලපුත්තං නාම කරොමා’’ති වදන්තානං. නාමකරණසඤ්ඤායාති නාමකරණසඞ්ඛාතාය සඤ්ඤාය. එත්ථාපි ‘‘යො සො’’තිආදිකං ආනෙත්වා තස්සා නාමකරණසඤ්ඤාය යො සො අට්ඨුප්පත්තියං ‘‘දබ්බො මල්ලපුත්තො නාමා’’ති ඡගලකො වුත්තො, සො යස්මා ආධාරො වත්ථු අධිට්ඨානන්ති යොජෙතබ්බං.

ඉදානි කථමෙතං විඤ්ඤායති ‘‘අධිකරණ’’න්ති චෙත්ථ ආධාරො වෙදිතබ්බො, න විවාදාධිකරණාදීසු අඤ්ඤතරන්ති අනුයොගං සන්ධායාහ ‘‘තඤ්හි සන්ධායා’’තිආදි. තත්ථ තන්ති තස්සා නාමකරණසඤ්ඤාය අධිට්ඨානභූතං ඡගලකං පච්චාමසති. විවාදාධිකරණාදීසු අඤ්ඤතරං සන්ධාය න වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තත්ථ කාරණං පුච්ඡති ‘‘කස්මා’’ති. කාරණමාහ ‘‘අසම්භවතො’’ති. ඉදානි තමෙව අසම්භවං පාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘න හී’’තිආදි වුත්තං. න හි උපාදියිංසූති සම්බන්ධො. උපාදියිංසූති ගණ්හිංසු. කිං චතුන්නං අධිකරණානම්පි ලෙසො අත්ථි, යෙනෙවං වුත්තන්ති ආහ ‘‘න ච චතුන්නං අධිකරණාන’’න්තිආදි. ඉදානි තමෙව සමත්ථෙතුං ‘‘ජාතිලෙසාදයො හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ජාතියෙව ලෙසො ජාතිලෙසො. ආදිසද්දෙන නාමලෙසාදීනං ගහණං. හොති චෙත්ථ –

‘‘ලෙසා ජාතිනාමගොත්ත-ලිඞ්ගාපත්තිවසාපි ච;

පත්තචීවරුපජ්ඣායා-චරියාවාසවසා දසා’’ති.

ආපත්තිලෙසො නාම ලහුකං ආපත්තිං ආපජ්ජන්තො දිට්ඨො හොති. තඤ්චෙ පාරාජිකෙන චොදෙති ‘‘අස්සමණොසි, අසක්‍යපුත්තියොසී’’ති, ආපත්ති වාචාය වාචාය සඞ්ඝාදිසෙසස්සාති (පාරා. 396) එවං ආපත්තිලෙසම්පි පුග්ගලස්මිංයෙව ආරොපෙත්වා වුත්තත්තා ‘‘පුග්ගලානංයෙව ලෙසා වුත්තා’’ති වුත්තං. තඤ්ච ‘‘දබ්බො මල්ලපුත්තො’’ති නාමන්ති මෙත්තියභූමජකෙහි ඡගලකස්ස කතං තං ‘‘දබ්බො මල්ලපුත්තො’’ති නාමඤ්ච. එවං අසම්භවං දස්සෙත්වා ඉදානි ඉමිනාව පසඞ්ගෙන දෙසලෙසසද්දානං අත්ථං සංවණ්ණෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. එත්ථාති එතෙසු ද්වීසු දෙසලෙසෙසු. දෙසො නාම ජාතිආදිභෙදො වොහාරො. තෙනාහ ‘‘ජාතිආදීසූ’’තිආදි. අඤ්ඤම්පි වත්ථුන්ති යස්මිං වත්ථුස්මිං පතිට්ඨිතං, තං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤම්පි වත්ථුං. කථං සිලිස්සතීති ආහ ‘‘වොහාරමත්තෙනෙවා’’තිආදි, වොහාරමත්තෙනෙව, න තු අත්ථතොති අධිප්පායො. ‘‘ඊසකං අල්ලීයතී’’ති ඉමිනා ‘‘ලෙසො’’ති ලිස අල්ලීභාවෙති ඉමස්ස රූපන්ති දස්සෙති. කිඤ්චාපි දෙසලෙසානං වුත්තනයෙන බ්‍යඤ්ජනතො නානාකරණං අත්ථි, අත්ථතො පන නත්ථීති ආහ ‘‘ජාතිආදීනංයෙව අඤ්ඤතරකොට්ඨාසස්සෙතං අධිවචන’’න්ති.

යදි පන නාමකරණසඤ්ඤාය ආධාරභූතං ඡගලකං සන්ධාය ‘‘අඤ්ඤභාගියස්ස අධිකරණස්සා’’ති වුත්තං, අථ කස්මා පදභාජනෙ තං අවිභජිත්වා ‘‘අඤ්ඤභාගියස්ස අධිකරණස්සාති ආපත්තඤ්ඤභාගියං වා හොති අධිකරණඤ්ඤභාගියං වා’’තිආදි (පාරා. 393) වුත්තන්ති ආහ ‘‘පදභාජනෙ පනා’’තිආදි. තන්ති ආධාරසඞ්ඛාතං අධිකරණං. ආවිභූතං පාකටං. අත්ථුද්ධාරවසෙනාති තෙන වත්තබ්බඅත්ථානං උද්ධරණවසෙන. නනු ච ‘‘අත්ථමත්තං පති සද්දා අභිනිවිසන්තී’’ති න එකෙන සද්දෙන අනෙකත්ථා අභිධීයන්තීති? සච්චමෙතං සද්දවිසෙසෙ අපෙක්ඛිතෙ, තෙසං තෙසං පන අත්ථානං අධිකරණසද්දවචනීයතාසාමඤ්ඤං උපාදාය වුච්චමානො අයං විචාරො අධිකරණසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරොති වුත්තො. තෙනෙවාහ ‘‘අධිකරණන්ති වචනසාමඤ්ඤතො අත්ථුද්ධාරවසෙන පවත්තානි චත්තාරි අධිකරණානී’’ති. අඤ්ඤභාගියතාති අඤ්ඤපක්ඛියතා. තබ්භාගියතාති තප්පක්ඛියතා. අපාකටා පදභාජනතො අඤ්ඤත්‍ර දස්සිතට්ඨානාභාවතො. අවසානෙ ආපත්තඤ්ඤභාගියෙන චොදනඤ්චාති ‘‘භික්ඛු සඞ්ඝාදිසෙසං අජ්ඣාපජ්ජන්තො දිට්ඨො හොති, සඞ්ඝාදිසෙසෙ සඞ්ඝාදිසෙසදිට්ඨි හොති, තඤ්චෙ පාරාජිකෙන චොදෙතී’’තිආදිචොදනං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අධිකරණඤ්ඤභාගිය’’න්ති. එකමෙකඤ්හි අධිකරණං ඉතරෙසං තිණ්ණං තිණ්ණං අඤ්ඤභාගියං අඤ්ඤපක්ඛියං අඤ්ඤකොට්ඨාසියං හොති වත්ථුවිසභාගත්තා. ආදිසද්දෙන ‘‘කථං අධිකරණං අධිකරණස්ස අඤ්ඤභාගිය’’න්තිආදිකො පදවිභාගො සඞ්ගහිතො.

කිඤ්චි දෙසං ලෙසමත්තං උපාදායාති එත්ථ යං වත්තබ්බං, තස්සාපි අසම්භවදස්සනප්පසඞ්ගෙන හෙට්ඨා වුත්තත්තා ‘‘සෙසා විනිච්ඡයකථා අට්ඨමෙ වුත්තසදිසායෙවා’’ති වුත්තං. තත්ථ සෙසා විනිච්ඡයකථාති ‘‘පාරාජිකෙනාති භික්ඛුනො අනුරූපෙසු එකූනවිසතියා අඤ්ඤතරෙනා’’තිආදිකා (කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුට්ඨදොසසික්ඛාපදවණ්ණනා) විනිච්ඡයකථා. වුත්තසදිසායෙවාති එත්ථ ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ යා වත්තබ්බා, තෙන සික්ඛාපදෙන සාධාරණභූතා සා වුත්තසදිසායෙවාති අධිප්පෙතා, න අසාධාරණභූතා අපුබ්බවණ්ණනාය අධිප්පෙතත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘අයං පනා’’තිආදි. පුරිමස්මිං සික්ඛාපදෙපි තථාසඤ්ඤිනො අනාපත්තිකත්තා ‘‘ඉධ චා’’ති වුත්තං. තථාසඤ්ඤිනොපීති ‘‘පාරාජිකංයෙව අයං ආපන්නො’’ති එවංසඤ්ඤිනොපි. ඉතිසද්දො ආදිඅත්ථො වා පකාරත්ථො වා. තෙන කෙනචි භික්ඛුනා අඤ්ඤො කොචි ඛත්තියජාතිකො පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපජ්ජන්තො දිට්ඨො හොති, අථ සො අඤ්ඤං අත්තනො වෙරිං ඛත්තියජාතිකං භික්ඛුං පස්සිත්වා තං ඛත්තියජාතිලෙසං ගහෙත්වා එවං චොදෙති ‘‘ඛත්තියො මයා දිට්ඨො පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපජ්ජන්තො, ත්වං ඛත්තියො පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්නොසි, අථ වා ත්වං ඛො ඛත්තියො, න අඤ්ඤො, පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්නොසි, අස්සමණොසි, අසක්‍යපුත්තියොසි, නත්ථි තයා සද්ධිං උපොසථො වා පවාරණා වා සඞ්ඝකම්මං වා’’ති, ආපත්ති වාචාය වාචාය සඞ්ඝාදිසෙසස්ස. එත්ථ ච තෙසං ඛත්තියානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අසදිසස්ස තස්ස තස්ස දීඝාදිනො වා දිට්ඨාදිනො වා වසෙන අඤ්ඤභාගියතා, ඛත්තියජාතිපඤ්ඤත්තියා ආධාරවසෙන අධිකරණතා ච වෙදිතබ්බා. එස නයො නාමලෙසාදීසුපි.

ආපත්තිලෙසෙ පන කෙනචි භික්ඛුනා කොචි භික්ඛු ලහුකං ආපත්තිං ආපජ්ජන්තො දිට්ඨො හොති, සො චෙතං භික්ඛුං පාරාජිකෙන චොදෙති, ආපත්ති වාචාය වාචාය සඞ්ඝාදිසෙසස්ස. යදි එවං කථං අඤ්ඤභාගියං අධිකරණං හොතීති? යඤ්හි සො ලහුකං ආපත්තිං ආපන්නො, තං පාරාජිකස්ස අඤ්ඤභාගියං අධිකරණං, තස්ස පන අඤ්ඤභාගියස්ස අධිකරණස්ස ලෙසො නාම. යො සො සබ්බඛත්තියානං සාධාරණො ඛත්තියභාවො විය සබ්බාපත්තීනං සාධාරණො ආපත්තිභාවො. එතෙනෙව උපායෙන ‘‘කෙනචි භික්ඛුනා කොචි භික්ඛු සඞ්ඝාදිසෙසං අජ්ඣාපජ්ජන්තො දිට්ඨො හොතී’’තිආදිකං විසෙසං සඞ්ගණ්හාති.

අඤ්ඤභාගියසික්ඛං යො, නෙව සික්ඛති යුත්තිතො;

ගච්ඡෙ විනයවිඤ්ඤූහි, අඤ්ඤභාගියතංව සො. (වජිර. ටී. පාරාජික 408);

අඤ්ඤභාගියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.