3. තතියපාරාජිකවණ්ණනා

සන්ති සහත්ථෙ උපසග්ගො. තෙන සද්ධිං උස්සුක්කවචනමෙතං ‘‘සඤ්චිච්චා’’ති ආහ ‘‘සඤ්චෙතෙත්වා’’තිආදි. උස්සුක්කවචනන්ති එත්ථ උස්සුක්කවචනං (සාරත්ථ. ටී. 2.172) නාම පුබ්බකාලකිරියාවචනං. අයඤ්හි සමානකත්තුකෙසු පුබ්බාපරකාලකිරියාවචනෙසු පුබ්බකාලකිරියාවචනස්ස නිරුත්තිවොහාරො. ඉදානි ‘‘සද්ධිං චෙතෙත්වා’’ති ඉමිනා සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමෙවත්ථං පාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘පාණො’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘පාණො’’ති සඤ්ඤාය සද්ධිංයෙවාති ‘‘පාණො’’ති සඤ්ඤං අවිජහිත්වා එව, ‘‘පාණො’’ති සඤ්ඤුප්පත්තියා අනන්තරන්ති වුත්තං හොති. එවඤ්ච කත්වා කථං එකක්ඛණෙ එකස්ස චිත්තස්ස උභයාරම්මණභාවොති එදිසී චොදනා අනවකාසාති දට්ඨබ්බං. කෙචි පන ‘‘ඤාතපරිඤ්ඤාය දිට්ඨසභාවෙසු ධම්මෙසු තීරණපරිඤ්ඤාය තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා (සාරත්ථ. ටී. 2.172) ‘රූපං අනිච්ච’න්තිආදිනා සභාවෙන සද්ධිං එකක්ඛණෙ අනිච්චාදිලක්ඛණජානනං විය ‘පාණො’ති සඤ්ඤාය සද්ධිංයෙව ‘වධාමි න’න්ති ජානාතී’’ති වදන්ති. අපරෙ පන ආචරියා තත්ථාපි එවං න කථෙන්ති. එත්ථ ච මනුස්සවිග්ගහො’’ති අවත්වා ‘‘පාණො’’ති වචනං ‘‘මනුස්සො අය’’න්ති අජානිත්වා කෙවලං සත්තසඤ්ඤාය ඝාතෙන්තස්සාපි පාරාජිකභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. චෙතෙත්වාති චින්තෙත්වා. පකප්පෙත්වාති අභිවිචාරෙත්වා, සන්නිට්ඨානං කරිත්වාති අත්ථො.

ඉදානි මනුස්සඅත්තභාවං ආදිතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ‘‘මනුස්සවිග්ගහ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ කලලතො පට්ඨායාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන සද්ධිං උප්පන්නකලලරූපතො පට්ඨාය. කලලරූපං නාම ඉත්ථිපුරිසානං කායවත්ථුභාවදසකවසෙන සමතිංස රූපානි, නපුංසකානං කායවත්ථුදසකවසෙන වීසති. තත්ථ ඉත්ථිපුරිසානං කලලරූපං ජාතිඋණ්ණාය එකෙන අංසුනා උද්ධටතෙලබින්දුමත්තං හොති අච්ඡං විප්පසන්නං. වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨකථායං –

‘‘තිලතෙලස්ස යථා බින්දු, සප්පිමණ්ඩො අනාවිලො;

එවංවණ්ණප්පටිභාගං, ‘කලල’න්ති පවුච්චතී’’ති. (සං. නි. අට්ඨ. 1.1.235; විභ. අට්ඨ. 26; පාරා. අට්ඨ. 2.172);

එවං පරිත්තකං වත්ථුං ආදිං කත්වා යාව මරණකාලා එත්ථන්තරෙ අනුපුබ්බෙන වුඩ්ඪිප්පත්තො අත්තභාවො මනුස්සවිග්ගහො නාමාති වුත්තං හොති. ඉදඤ්ච යෙභුය්‍යවසෙනෙව වුත්තං. ඔපපාතිකසංසෙදජාපි හි මනුස්සා පාරාජිකවත්ථුයෙව. කලලකාලෙපීති පඨමසත්තාහෙපි. තත්ථ හි සන්තතිවසෙන පවත්තමානං කලලසඞ්ඛාතං අත්තභාවං ජීවිතා වොරොපෙතුං සක්කා, න පන සබ්බපඨමං කලලරූපං. පටිසන්ධිචිත්තෙන හි සද්ධිං තිංස කම්මජරූපානි නිබ්බත්තන්ති. තෙසු පන ඨිතෙසුයෙව සොළස භවඞ්ගචිත්තානි උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති. එතස්මිං අන්තරෙ ගහිතපටිසන්ධිකස්ස දාරකස්ස වා මාතුයා වා පනස්ස අන්තරායො නත්ථි. අයඤ්හි මරණස්ස අනොකාසො නාම. භෙසජ්ජසම්පදානෙනාති ගබ්භපාතනභෙසජ්ජදානෙන. තතො වා උද්ධම්පීති අබ්බුදපෙසිකාලාදීසුපි. ජීවිතා වියොජෙය්‍යාති සන්තතිවිකොපනවසෙන ජීවිතින්ද්‍රියතො අපනෙය්‍ය.

ඉමස්ස පනත්ථස්සාති ‘‘සඤ්චිච්ච මනුස්සවිග්ගහං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යා’’ති (පාරා. 171) ඉමස්ස අත්ථස්ස. ආවිභාවත්ථන්ති පකාසනත්ථං. පාණස්ස අතිපාතො පාණාතිපාතො, පාණවධො පාණඝාතොති වුත්තං හොති. සත්තොති ඛන්ධසන්තානො. තත්ථ හි සත්තපඤ්ඤත්ති. ජීවිතින්ද්‍රියන්ති රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියං. රූපජීවිතින්ද්‍රියෙ හි විකොපිතෙ ඉතරම්පි තංසම්බන්ධතාය විනස්සතීති. යාය චෙතනායාති තස්මිං පාණෙ පාණසඤ්ඤිනො කායවචීද්වාරානං අඤ්ඤතරද්වාරප්පවත්තාය යාය චෙතනාය. මනොද්වාරෙ පන පවත්තාය වධකචෙතනාය පාණාතිපාතභාවො නත්ථි. සා චෙතනාති සා ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා කායවචීද්වාරානං අඤ්ඤතරද්වාරප්පවත්තා වධකචෙතනා. ඉදං වුත්තං හොති – යාය චෙතනාය පවත්තමානස්ස ජීවිතින්ද්‍රියස්ස නිස්සයභූතෙසු මහාභූතෙසු උපක්කමකරණහෙතු තංමහාභූතපච්චයා උප්පජ්ජනකමහාභූතා නුප්පජ්ජිස්සන්ති (සාරත්ථ. ටී. 2.172), සා තාදිසපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා පාණාතිපාතො. ලද්ධූපක්කමානි හි මහාභූතානි ඉතරභූතානි විය න විසදානීති සමානජාතිකානං කාරණං න හොන්තීති.

පාණාතිපාතො අස්ස අත්ථීති පාණාතිපාතී. සංසග්ගෙ අයමීකාරො. තෙනාහ ‘‘වුත්තචෙතනාය සමඞ්ගිපුග්ගලො’’ති. සකො හත්ථො සහත්ථො, තෙන නිබ්බත්තො පයොගො සාහත්ථිකො. නිස්සජ්ජනං නිස්සග්ගො, සොව නිස්සග්ගියො. එවං ආණත්තිකො. විජ්ජාමයො මන්තපරිජප්පනයොගො. ඉද්ධිමයො කම්මවිපාකජිද්ධිමයො.

ඉදානි යථාවුත්තෙයෙව ඡ පයොගෙ විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු ඡසු පයොගෙසු. සාහත්ථිකොති එත්ථ හත්ථො උපලක්ඛණභාවෙන ගහිතොති ආහ ‘‘කායෙන වා’’තිආදි. තත්ථ කායෙනාති හත්ථෙන වා පාදෙන වා මුට්ඨිනා වා ජාණුනා වා යෙන කෙනචි අඞ්ගපච්චඞ්ගෙන. කායෙකදෙසො හෙත්ථ හත්ථාදිකායො අවයවෙ සමුදායොපචාරො යථා ‘‘ගාමො දඩ්ඪො’’ති. කායප්පටිබද්ධෙනාති කායතො අමොචිතෙන අසිආදිනා පහරණෙන. පහරණන්ති කායවිඤ්ඤත්තිසහිතාය වධකචෙතනාය අධිප්පෙතත්ථසාධනං. කායෙන වා සත්තිආදීනං, කායප්පටිබද්ධෙන වා උසුයන්තපාසාණාදීනං නිස්සජ්ජනන්ති යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. තත්ථාති තෙසු සාහත්ථිකනිස්සග්ගියෙසු. උද්දිස්සානුද්දිස්සභෙදතොති උද්දිසිත්වා ච අනුද්දිසිත්වා ච පවත්තිභෙදෙන. උද්දිසනං උද්දිසො, සො එතස්ස අත්ථීති උද්දිසකො, පයොගො, තස්මිං. බජ්ඣති එතෙනාති බද්ධො, කම්මමෙව බද්ධො කම්මබද්ධො, පාණාතිපාතොති අත්ථො. අථ වා බන්ධනං බද්ධො, කම්මුනා බද්ධො කම්මබද්ධො, සො අස්ස හොති, පාණාතිපාතකම්මමස්ස සිද්ධන්ති වුත්තං හොති. උභයත්ථාපීති උද්දිසකෙ, අනුද්දිසකෙ චාති ද්වීසුපි. පච්ඡා වා තෙනෙව රොගෙන මරතූති යොජනා. පහරිතක්ඛණෙයෙවාති මරණාය පහොනකප්පහාරස්ස ලද්ධක්ඛණෙයෙව කම්මබද්ධො. යදි අවස්සං තෙන මරතීති අධිප්පායො. සචෙ පන මරණාධිප්පායෙන පහාරං දත්වා තෙන අමතස්ස පුන අඤ්ඤෙන චිත්තෙන පහාරෙ දින්නෙ පච්ඡාපි පඨමප්පහාරෙනෙව මරති, තදාව කම්මබද්ධො. අථ දුතියපහාරෙන මරති, නත්ථි පාණාතිපාතො. උභයෙහි මතෙපි පඨමප්පහාරෙනෙව කම්මබද්ධො, උභයෙහිපි අමතෙ නෙවත්ති පාණාතිපාතො. එස නයො බහූහිපි එකස්ස පහාරෙ දින්නෙ. තත්‍රාපි හි යස්ස පහාරෙන මරති, තස්සෙව කම්මබද්ධොති. ආණාපනං නාම වචීවිඤ්ඤත්තිසහිතාය වධකචෙතනාය අධිප්පෙතත්ථසාධනං.

ඉදානි ඉමස්මිං ආණත්තිකපයොගෙ සඞ්කෙතවිසඞ්කෙතභාවජානනත්ථං ඡබ්බිධං නියමං දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං ආණත්තිකපයොගෙ. ආණත්තිනියාමකාති ආණත්තිකපයොගසාධිකා. එතෙසු හි අවිරජ්ඣිතෙසුයෙව ආණත්තිකපයොගො හොති, න අඤ්ඤථාති.

පුග්ගලොති මාරෙතබ්බො පුග්ගලො. තෙනාහ ‘‘යං හී’’තිආදි. ආණාපකස්ස ආපත්තීති ආණාපකස්ස ආණත්තික්ඛණෙ ආපත්ති, ආණත්තස්ස මාරණක්ඛණෙ. ආණාපකො මුච්චතීති ආණත්තස්සෙව කම්මබද්ධො, වත්ථුවිසෙසෙන පනෙත්ථ කම්මවිසෙසො ච ආපත්තිවිසෙසො ච හොතීති. ‘‘පුරෙභත්තං මාරෙහී’’ති ආණත්තො පුරෙභත්තමෙව මාරෙතීති ‘‘අජ්ජ ස්වෙ’’ති අනියමෙත්වා ‘‘පුරෙභත්තං මාරෙහී’’ති ආණත්තො යදා කදාචි පුරෙභත්තං මාරෙති. යො පන ‘‘අජ්ජ පුබ්බණ්හෙ’’ති වුත්තො මජ්ඣන්හෙ වා සායන්හෙ වා ස්වෙ වා පුබ්බණ්හෙ මාරෙති, විසඞ්කෙතො හොති, ආණාපකස්ස නත්ථි කම්මබද්ධො. පුබ්බණ්හෙ මාරෙතුං වායමන්තස්ස මජ්ඣන්හෙ ජාතෙපි එසෙව නයො. එතෙන නයෙන සබ්බකාලප්පභෙදෙසු සඞ්කෙතවිසඞ්කෙතතා වෙදිතබ්බා.

එවං වත්ථුකාලෙසු සඞ්කෙතවිසඞ්කෙතතං දස්සෙත්වා ඉදානි ඔකාසාදීසු සඞ්කෙතවිසඞ්කෙතතං අතිදිසන්තො ‘‘ඉමිනා නයෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඔකාසොති (පාරා. අට්ඨ. 2.174) ගාමො වා වනං වා ගෙහද්වාරං වාති එවමාදිකො. ආවුධන්ති අසි වා උසු වා සත්ති වාති එවමාදි. ඉරියාපථොති මාරෙතබ්බස්ස ගමනං වා නිසජ්ජා වාති එවමාදි. කිරියාවිසෙසොති විජ්ඣනං වා ඡෙදනං වා භෙදනං වා සඞ්ඛමුණ්ඩකං වාති එවමාදි. ඉමෙසු යථා යථා වධකො ආණත්තො, තථා තථා කතෙ ආණාපකස්ස ආපත්ති, අඤ්ඤථා කතෙ විසඞ්කෙතො හොති. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා නයෙනා’’තිආදි. තත්ථ සබ්බත්ථාති ඔකාසාදීසු චතූසු. හොති චෙත්ථ –

‘‘යථාණත්තිවසෙනෙව, ආණත්තෙන කතෙ සති;

ආණාපකස්ස ආපත්ති, විසඞ්කෙතොඤ්ඤථා කතෙ’’ති.

ආණත්තියං පන අයං විසෙසො – අධිට්ඨායාති අධිට්ඨහිත්වා ආණාපෙති ‘‘එවං විජ්ඣ, එවං පහර, එවං ඝාතෙහී’’ති (පාරා. 174) වුත්තාය පාළියා ලබ්භතීති ඤාතබ්බො.

ඔපතන්ති එත්ථාති ඔපාතො, ආවාටො, තස්ස ඛණනං ඔපාතක්ඛණනං. අපස්සෙනසංවිධානන්ති (පාරා. අට්ඨ. 2.177) අපස්සෙනස්ස සංවිධානං. නිච්චපරිභොගො මඤ්චො වා පීඨං වා අපස්සෙනඵලකං වා දිවාට්ඨානෙ නිසීදන්තස්ස අපස්සෙනකත්ථම්භො වා තත්ථජාතකරුක්ඛො වා චඞ්කමෙ අපස්සාය තිට්ඨන්තස්ස ආලම්බනරුක්ඛො වා ආලම්බනඵලකං වා, සබ්බම්පෙතං අපස්සනීයට්ඨෙන අපස්සෙනං නාම, තස්මිං අපස්සෙනෙ යථා අපස්සයන්තං විජ්ඣති වා ඡින්දති වා, තථා කත්වා වාසිඵරසුසත්තිආරකණ්ටකාදීසු අඤ්ඤතරස්ස සත්ථස්ස ඨපනන්ති අත්ථො.

උපනික්ඛිපනං නාම සමීපෙ නික්ඛිපනං. මනාපස්ස වා අමනාපස්ස වා රූපස්ස උපහරණං සමීපෙ ඨපනං රූපූපහාරො, අත්තනා වා යක්ඛපෙතාදිවෙසං ගහෙත්වා තිට්ඨනං. ආදිසද්දෙන සද්දූපහාරාදීනං ගහණං. එත්ථාපීති ථාවරපයොගෙපි. උද්දිස්සානුද්දිස්සභෙදො වෙදිතබ්බො, යතො තත්ථපි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව කම්මබද්ධො හොති. අයං පන විසෙසො – මූලට්ඨෙන ඔපාතාදීසු පරෙසං මූලෙන වා මුධා වා දින්නෙසුපි යදි තප්පච්චයා කොචි මරති, මූලට්ඨස්සෙව කම්මබද්ධො. යදිපි තෙන, අඤ්ඤෙන වා තත්‍ර ඔපාතෙ විනාසෙත්වා භූමිසමෙ කතෙපි පංසුහාරකා වා පංසුං ගණ්හන්තා, මූලඛණකා වා මූලානි ඛණන්තා ආවාටං කරොන්ති, දෙවෙ වා වස්සන්තෙ කද්දමො ජායති, තත්ථ ච කොචි ඔතරිත්වා වා ලග්ගිත්වා වා මරති, මූලට්ඨස්සෙව කම්මබද්ධො. යදි පන යෙන ලද්ධං, සො වා අඤ්ඤො වා විත්ථතතරං වා ගම්භීරතරං වා කරොති, තප්පච්චයා ච කොචි මරති, උභයෙසම්පි කම්මබද්ධො. යථා තු මූලානි මූලෙහි සංසන්දන්ති, තථා තත්ථ ථලෙ කතෙ මුච්චති. එවං අපස්සෙනසංවිධානාදීසුපි යාව තෙසං පවත්ති, තාව යථාසම්භවං කම්මබද්ධො වෙදිතබ්බො.

විජ්ජාපරිජප්පනන්ති ආථබ්බණිකෙහි, විජ්ජාධරෙහි ච මන්තපරිජප්පනං. කම්මවිපාකජාය ඉද්ධියාති සාතිසයකම්මනිබ්බත්තාය කම්මවිපාකෙන සහජාතාය ඉද්ධියා, කම්මස්ස වා විපාකභාවෙන ජාතාය ඉද්ධියා. පයොජනන්ති පවත්තනං, කරණන්ති අත්ථො, දාඨාවුධාදීනං දාඨාකොටනාදීනමිව මාරණත්ථං කම්මවිපාකජිද්ධිවිකාරකරණන්ති වුත්තං හොති.

කම්මසාධනො වායං හාරකසද්දො බහුලංවිධානෙන තත්ථාපි ණ්වුපච්චයස්ස සිජ්ඣනතොති ආහ ‘‘අථ වා’’තිආදි. ජීවිතහරණකං, උපනික්ඛිපිතබ්බං වා සත්ථමෙව හාරකන්ති (සාරත්ථ. ටී. 2.172) විකප්පද්වයෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘සත්ථඤ්ච තං හාරකඤ්චාති සත්ථහාරක’’න්ති. ‘‘හාරකසත්ථ’’න්ති වත්තබ්බෙ විසෙසනස්ස පරනිපාතං කත්වා එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. පරියෙසෙය්‍යාති ගවෙසෙය්‍ය. ‘‘යථා ලභති, තථා කරෙය්‍යා’’ති ඉමිනා පන අධිප්පායත්ථමාහ, ‘‘උපනික්ඛිපෙය්‍යා’’ති ඉමිනා සිඛාපත්තමත්ථං. ඉතරථා හි ‘‘පරියෙසෙය්‍යා’’ති ඉමස්ස ‘‘උපනික්ඛිපෙය්‍යා’’ති අයමත්ථො අධිප්පෙතො න සියා. පරියිට්ඨමත්තෙයෙවාති පරියෙසිතමත්තෙයෙව. යදි එවං අථ කස්මා පාළියං ‘‘සත්ථහාරකං වාස්ස පරියෙසෙය්‍යාති අසිං වා සත්තිං වා භෙණ්ඩිං වා ලගුළං වා පාසාණං වා සත්ථං වා විසං වා රජ්ජුං වා’’ති (පාරා. 172) වුත්තන්ති ආහ ‘‘පදභාජනෙ පනා’’තිආදි. අස්සාති ‘‘සත්ථහාරකං වාස්ස පරියෙසෙය්‍යා’’ති ඉමස්ස පදස්ස. බ්‍යඤ්ජනානුරූපතො පරිපුණ්ණං කත්වා අත්ථස්ස අවුත්තත්තා ‘‘බ්‍යඤ්ජනං අනාදියිත්වා’’ති වුත්තං. සසති හිංසතීති සත්ථං, සසන්ති හිංසන්ති එතෙනාති වා සත්ථං. ආදිසද්දෙන ‘‘සත්තිං වා’’තිආදිපාළිසෙසං සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ ලගුළන්ති මුග්ගරො. සත්ථන්ති වුත්තාවසෙසං යං කිඤ්චි සමුඛං වෙදිතබ්බං.

යො එවං මරතීති යො සත්ථං වා ආහරිත්වා, විසං වා ඛාදිත්වා, රජ්ජුයා වා උබ්බන්ධිත්වා, සොබ්භාදීසු වා පතිත්වා, අඤ්ඤෙහි වා අග්ගිපවෙසනඋදකපවෙසනාදීහි උපායෙහි මරති. ‘‘සො ධනං වා ලභතී’’තිආදිනා නයෙනාති සො ධනං වා ලභති, යසං වා ලභති, සග්ගං වා ගච්ඡති, ධම්මො වාස්ස හොතීති ඉමිනා නයෙන. කිමනෙන වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘එතෙනා’’තිආදි. තත්ථ එතෙනාති ‘‘මරණවණ්ණං වා සංවණ්ණෙය්‍යා’’ති එතෙන වචනෙන. නයිධ එවන්ති ඉධ මනුස්සවිග්ගහපාරාජිකෙ න එවං, න පරියායකථාය මුච්චතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සංවණ්ණෙය්‍යා’’තිආදි.

‘‘සත්ථං වා ආහරා’’තිආදිනාති එත්ථ ආදිසද්දෙන ‘‘විසං වා ඛාද, රජ්ජුයා වා උබ්බන්ධිත්වා කාලං කරොහි, සොබ්භෙ වා නරකෙ වා පපාතෙ වා පපතා’’තිආදිං (පාරා. 172) සබ්බං මරණූපායං සඞ්ගණ්හාති. එත්ථ ච නරකො (පාරා. අට්ඨ. 2.172) නාම තත්ථ තත්ථ ඵලන්තියා භූමියා සයමෙව නිබ්බත්තා මහාදරී, යත්ථ හත්ථීපි පතන්ති, චොරාපි නිලීයිත්වා තිට්ඨන්ති. පපාතොති පබ්බතන්තරෙ වා ථලන්තරෙ වා එකතො ඡින්නො. පාපකෙනාති ලාමකෙන. දුජ්ජීවිතෙනාති දුක්ඛබහුලත්තා දුක්ඛෙන ජීවිතෙන. මතං තෙ ජීවිතා සෙය්‍යාති තව මරණං ජීවිතා සුන්දරතරං. චිත්තමස්ස අත්ථීති චිත්තො. තථා මනො. ඉති-සද්දො ‘‘සබ්බමත්ථීති ඛො, කච්චාන, අයමෙකො අන්තො, සබ්බං නත්ථීති ඛො, කච්චාන, අයං දුතියො අන්තො’’තිආදීසු (සං. නි. 2.15; 3.90) විය නිදස්සනෙ දට්ඨබ්බො යථාවුත්තස්ස බුද්ධියං විපරිවත්තමානස්ස මරණස්ස නිදස්සනතො. තෙනෙවාහ ‘‘මතං තෙ ජීවිතා සෙය්‍යො’’තිආදි.

නනු චෙත්ථ ‘‘මනො’’ති ඉදම්පි අත්ථතො චිත්තමෙව, අථ කස්මා වුත්තන්ති ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. චිත්තස්ස අත්ථදීපනත්ථං වුත්තන්ති නායං චිත්තසද්දො ‘‘චිත්තසඞ්කප්පො’’තිආදීසු (පාරා. 171) විය විචිත්තාදිඅත්ථො, අථ ඛො විඤ්ඤාණවචනොති තස්ස අත්ථදීපනත්ථං වුත්තං. ඉමිනා පුනරුත්තිදොසාභාවං දස්සෙති. කථමෙතං විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘තෙනෙවස්සා’’තිආදි. චිත්තො නානාප්පකාරකො සඞ්කප්පො අස්සාති චිත්තසඞ්කප්පො. විචිත්තත්ථො හෙත්ථ චිත්තසද්දො ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකනිකායම්පි සමනුපස්සාමි එවං චිත්තං, යථයිදං, භික්ඛවෙ, තිරච්ඡානගතා’’තිආදීසු (සං. නි. 3.100) විය. තෙනාහ ‘‘විචිත්තසඞ්කප්පො’’ති. එත්ථාපි ඉතිසද්දො ආහරිතබ්බොති ‘‘චිත්තසඞ්කප්පො’’ති ඉමස්මිං පදෙපි අධිකාරවසෙන ඉතිසද්දො ආහරිතබ්බො. ඉදඤ්හි ‘‘ඉති චිත්තසඞ්කප්පො’’ති එවං අවුත්තම්පි අධිකාරතො වුත්තමෙව හොතීති. සඞ්කප්පොති චෙත්ථ ‘‘තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො’’තිආදීසු (ධ. ස. 7) විය න විතක්කස්සෙව නාමං, අථ ඛො තස්ස ච අඤ්ඤෙසඤ්චාති දස්සෙතුං ‘‘සඞ්කප්පොති චා’’තිආදි ආරද්ධං. සංවිදහනමත්තස්සාති සඤ්ඤාචෙතනාවිතක්කසඞ්ඛාතස්ස සබ්බස්ස සංවිදහනස්ස. සාමඤ්ඤත්ථො හෙත්ථ මත්තසද්දො ‘‘බ්‍රාහ්මණමත්තං භොජෙතී’’තිආදීසු විය. තෙනාහ ‘‘තඤ්ච සංවිදහන’’න්තිආදි. ඉමිනා සංවිදහනං නාමෙත්ථ න විධානන්ති දස්සෙති. අධිප්පායො නාම විතක්කො.

උච්චාවචෙන කාරණෙනාති (පාරා. අට්ඨ. 2.172) මහන්තාමහන්තෙන උපායෙන. තත්ථ මරණවණ්ණසංවණ්ණනෙ තාව ජීවිතෙ ආදීනවදස්සනවසෙන අවචාකාරතා, මරණෙ වණ්ණභණනවසෙන උච්චාකාරතා වෙදිතබ්බා. සමාදපනෙ පන මුට්ඨිජාණුනිප්පොථනාදීහි මරණසමාදපනවසෙන උච්චාකාරතා, එකතො භුඤ්ජන්තස්ස නඛෙ විසං පක්ඛිපිත්වා මරණාදිසමාදපනවසෙන අවචාකාරතා වෙදිතබ්බා.

එවං අසාධාරණවිනිච්ඡයං වත්වා ඉදානි සාධාරණවිනිච්ඡයං දස්සෙතුං ‘‘වෙසාලිය’’න්තිආදිමාහ. ඔපාතක්ඛණනාදීසු දුක්කටන්ති එත්ථ සචෙපි ජාතපථවිං ඛණති, පාණාතිපාතස්ස පුබ්බපයොගත්තා පයොගෙ පයොගෙ දුක්කටං. මනුස්සවිග්ගහො නාගසුපණ්ණාදිසදිසො තිරච්ඡානගතො තිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහො, යක්ඛො ච පෙතො ච තිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහො ච යක්ඛපෙතතිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහා, තෙසං. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා ථුල්ලච්චයං අතිදිසති. ඉදානි ‘‘ඉමිනා නයෙනා’’තිආදිනා අපස්සෙනසංවිධානාදීසුපි යථාවුත්තආපත්තිභෙදං අතිදිසති. සබ්බත්ථාති අපස්සෙනසංවිධානාදීසු සබ්බෙසු පයොගෙසු.

ඉදානි අනාපත්තිං දස්සෙතුං ‘‘අසඤ්චිච්චා’’තිආදිමාහ. එත්ථ ච ‘‘අසඤ්චිච්චා’’ති (සාරත්ථ. ටී. 2.179) ඉදං මරණසංවත්තනිකඋපක්කමස්ස අසල්ලක්ඛණං සන්ධාය වුත්තං, ‘‘අජානන්තස්සා’’ති ඉදං පන මරණසංවත්තනිකඋපකරණස්ස අජානනං සන්ධාය, ‘‘නමරණාධිප්පායස්සා’’ති ඉදං උපක්කමං ජානන්තස්සාපි මරණාධිප්පායස්ස අභාවං. තෙනාහ ‘‘අසඤ්චිච්චා’’තිආදි. අචෙතෙත්වාති අසල්ලක්ඛෙත්වා, විරජ්ඣිත්වාති වුත්තං හොති.

මුසලුස්සාපනවත්ථුස්මිං වියාති ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු භත්තග්ගෙ අන්තරඝරෙ ආසනං පඤ්ඤපෙන්තො මුසලෙ උස්සිතෙ එකං මුසලං අග්ගහෙසි. දුතියො මුසලො පරිපතිත්වා අඤ්ඤතරස්ස දාරකස්ස මත්ථකෙ අවත්ථාසි. සො කාලමකාසි. තස්ස කුක්කුච්චං අහොසි…පෙ… කිංචිත්තො ත්වං භික්ඛූති. අසඤ්චිච්ච අහං භගවාති. අනාපත්ති භික්ඛු අසඤ්චිච්චා’’ති (පාරා. 180) ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං විය.

විසගතපිණ්ඩපාතවත්ථුස්මිං වියාති ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො පිණ්ඩචාරිකො භික්ඛු විසගතං පිණ්ඩපාතං ලභිත්වා පටික්කමනං හරිත්වා භික්ඛූනං අග්ගකාරිකං අදාසි. තෙ භික්ඛූ කාලමකංසු. තස්ස කුක්කුච්චං අහොසි…පෙ… කිංචිත්තො ත්වං භික්ඛූති. නාහං භගවා ජානාමීති. අනාපත්ති භික්ඛු අජානන්තස්සා’’ති (පාරා. 181) ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං විය.

භෙසජ්ජවත්ථුස්මිං වියාති ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරා වඤ්ඣා ඉත්ථී කුලූපකං භික්ඛුං එතදවොච ‘‘ඉඞ්ඝාය්‍ය භෙසජ්ජං ජානාහි, යෙනාහං විජායෙය්‍ය’න්ති. ‘සුට්ඨු භගිනී’ති තස්සා භෙසජ්ජං අදාසි. සා කාලමකාසි. තස්ස කුක්කුච්චං අහොසි…පෙ… අනාපත්ති භික්ඛු පාරාජිකස්ස, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (පාරා. 187) ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං විය. ඉධ ආදිකම්මිකා අඤ්ඤමඤ්ඤං ජීවිතා වොරොපිතභික්ඛූ, තෙසං අනාපත්ති. අවසෙසානං මරණවණ්ණසංවණ්ණනකාදීනං ආපත්තියෙව.

අථ කථං දුක්ඛවෙදනන්ති, නනු රාජානො චොරං දිස්වා හසමානාපි ‘‘ගච්ඡථ, නං ඝාතෙථා’’ති වදන්තීති? සච්චං හසමානා වදන්ති, සො පන හාසො තෙසං අඤ්ඤවිසයො, සන්නිට්ඨාපකචෙතනා දුක්ඛසම්පයුත්තාව. වුත්තඤ්හෙතං සමන්තපාසාදිකායං ‘‘සචෙපි හි සිරිසයනං ආරුළ්හො රජ්ජසම්පත්තිසුඛමනුභවන්තො රාජා ‘චොරො දෙව ආනීතො’ති වුත්තෙ ‘ගච්ඡථ නං මාරෙථා’ති හසමානො භණති, දොමනස්සචිත්තෙනෙව භණතීති වෙදිතබ්බො. සුඛවොකිණ්ණත්තා, පන අනුප්පබන්ධාභාවා ච දුජ්ජානමෙතං පුථුජ්ජනෙහී’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.179).

තතියපාරාජිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.