1. ලසුණවග්ගො

1. ලසුණසික්ඛාපදවණ්ණනා

‘‘ලසුණ’’න්ති කිඤ්චාපි අවිසෙසෙන වුත්තං, තථාපි මගධෙසු ජාතං ලසුණමෙව ඉධාධිප්පෙතං, තම්පි භණ්ඩිකලසුණමෙවාති ආහ මගධරට්ඨෙ ජාත’’න්තිආදි.

භණ්ඩිකලසුණන්ති පොට්ටලිකලසුණමෙව, සම්පුණ්ණමිඤ්ජානමෙතං අධිවචනං. තෙනාහ ‘‘න එකද්විතිමිඤ්ජක’’න්ති. අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙති (පාචි. අට්ඨ. 795) එත්ථ සචෙ ද්වෙ තයො භණ්ඩිකෙ එකතොයෙව සඞ්ඛාදිත්වා අජ්ඣොහරති, එකං පාචිත්තියං. භඤ්ජිත්වා එකෙකමිඤ්ජකං ඛාදන්තියා පන පයොගගණනාය පාචිත්තියානි.

පලණ්ඩුකාදීනං වණ්ණෙන වා මිඤ්ජාය වා නානාත්තං වෙදිතබ්බං – වණ්ණෙන තාව පලණ්ඩුකො නාම පණ්ඩුවණ්ණො හොති, භඤ්ජනකො ලොහිතවණ්ණො, හරිතකො හරිතපණ්ණවණ්ණො. මිඤ්ජාය පන පලණ්ඩුකස්ස එකා මිඤ්ජා හොති, භඤ්ජනකස්ස ද්වෙ, හරිතකස්ස තිස්සො. චාපලසුණො අමිඤ්ජකො. අඞ්කුරමත්තමෙව හි තස්ස හොති. මහාපච්චරියාදීසු පන ‘‘පලණ්ඩුකස්ස තීණි මිඤ්ජානි, භඤ්ජනකස්ස ද්වෙ, හරිතකස්ස එක’’න්ති (පාචි. අට්ඨ. 797) වුත්තං. එතෙ පලණ්ඩුකාදයො සභාවෙනෙව වට්ටන්ති. සූපසම්පාකාදීසු පන මාගධකම්පි වට්ටති. තඤ්හි පච්චමානෙසු මුග්ගසූපාදීසු වා මච්ඡමංසවිකතියා වා තෙලෙ වා බදරසාළවාදීසු වා අම්බිලසාකාදීසු වා උත්තරිභඞ්ගෙසු වා යත්ථ කත්ථචි අන්තමසො යාගුභත්තෙපි පක්ඛිත්තං වට්ටති. බදරසාළවං (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.793-797) නාම බදරඵලානි සුක්ඛාපෙත්වා චුණ්ණෙත්වා කත්තබ්බා ඛාදනීයවිකති.

ලසුණසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සම්බාධලොමසික්ඛාපදවණ්ණනා

‘‘පටිච්ඡන්නොකාසෙ’’ති එතස්ස විභාගදස්සනත්ථං ‘‘උපකච්ඡකෙසු ච මුත්තකරණෙ චාති අත්ථො’’ති වුත්තං.

ආබාධපච්චයාති කණ්ඩුකච්ඡුආදිආබාධපච්චයා සංහරාපෙන්තියා අනාපත්ති. ‘‘භික්ඛුස්ස එත්ථ ච ලසුණෙ ච දුක්කට’’න්ති (වජිර. ටී. පාචිත්තිය 800) පොරාණා.

සම්බාධලොමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. තලඝාතකසික්ඛාපදවණ්ණනා

තලඝාතකෙති මත්ථකෙ පහාරදානෙ, තඤ්ච ඛො තලං ‘‘මුත්තකරණෙ පහාරං දෙතී’’ති (පාචි. 804) පදභාජනියංවුත්තත්තා ‘‘මුත්තකරණස්සා’’ති විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘මුත්තකරණස්ස තලඝාතනෙ’’ති. පුරිමනයෙනෙව සාණත්තිකන්ති අත්තනො අත්ථාය අඤ්ඤං ආණාපෙන්තියා සාණත්තිකං.

තලඝාතකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. ජතුමට්ඨකසික්ඛාපදවණ්ණනා

වත්ථුවසෙනෙතං වුත්තන්ති ‘‘ජතුමට්ඨකෙ’’ති එතං නිදානවසෙන උප්පන්නස්ස වත්ථුනො වසෙනෙව වුත්තං. යං කිඤ්චි පන දණ්ඩකං පවෙසෙන්තියා ආපත්තියෙව. තෙනාහ ‘‘කාමරාගෙන පනා’’තිආදි.

ජතුමට්ඨකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. උදකසුද්ධිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

ආදාතබ්බන්ති පවෙසෙතබ්බං. අග්ගපබ්බන්ති කෙසග්ගමත්තම්පි අග්ගපබ්බං. තතියං පබ්බං පවෙසෙතීති කෙසග්ගමත්තම්පි තතියං පබ්බං පවෙසෙති. වුත්තඤ්හෙතං සමන්තපාසාදිකායං (පාචි. අට්ඨ. 812) ‘‘ගම්භීරතො ද්වින්නං පබ්බානං උපරි කෙසග්ගමත්තම්පි පවෙසෙන්තියා පාචිත්තිය’’න්ති.

අතිගම්භීරං උදකසුද්ධිකං ආදියනවත්ථුස්මින්ති අතිඅන්තො පවෙසෙත්වා උදකධොවනකරණවත්ථුස්මිං. උදකසුද්ධිපච්චයෙන (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.812) පන සතිපි ඵස්සස්සාදියනෙ යථාවුත්තපරිච්ඡෙදෙ අනාපත්ති.

උදකසුද්ධිකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. උපතිට්ඨනසික්ඛාපදවණ්ණනා

තක්කාදීසු වා අඤ්ඤතරෙනාති තක්කදධිමත්ථුරසඛීරාදීසු අඤ්ඤතරෙන. යාය කායචි බීජනියාති අන්තමසො චීවරකණ්ණං උපාදාය යාය කායචි බීජනියා.

ඉමං පිවථාති ඉමං පානීයං වා සූපාදිං වා පිවථ. ඉමිනා බීජථාති ඉමිනා තාලවණ්ටෙන බීජථ. දාපෙන්තියාති අඤ්ඤෙන උභයම්පි දාපෙන්තියා.

උපතිට්ඨනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. ආමකධඤ්ඤසික්ඛාපදවණ්ණනා

තස්මාති යස්මා විඤ්ඤත්ති චෙව භොජනඤ්ච පමාණං, තස්මා. න කෙවලඤ්චෙත්ථ පටිග්ගහණෙයෙව දුක්කටං හොති, පටිග්ගණ්හිත්වා පන අරඤ්ඤතො ආහරණෙපි සුක්ඛාපනෙපි වද්දලිදිවසෙ භජ්ජනත්ථාය උද්ධනසජ්ජනෙපි කපල්ලසජ්ජනෙපි දබ්බිසජ්ජනෙපි දාරූනි ආදාය අග්ගිකරණෙපි කපල්ලම්හි ධඤ්ඤපක්ඛිපනෙපි දබ්බියා සඞ්ඝට්ටනෙසුපි කොට්ටනත්ථං උදුක්ඛලමුසලාදිසජ්ජනෙසුපි කොට්ටනපප්ඵොටනධොවනාදීසුපි යාව මුඛෙ ඨපෙත්වා අජ්ඣොහරණත්ථං දන්තෙහි සඞ්ඛාදති, තාව සබ්බප්පයොගෙසු දුක්කටානීති ආහ ‘‘පටිග්ගහණතො පට්ඨාය යාව දන්තෙහි සංඛාදනං, තාව පුබ්බප්පයොගෙසු දුක්කටානී’’ති.

ආමකධඤ්ඤසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. පඨමඋච්චාරඡඩ්ඩනසික්ඛාපදවණ්ණනා

තිරොකුට්ටෙති ඝරකුට්ටස්ස පරභාගෙ. තිරොපාකාරෙති පරික්ඛෙපපාකාරස්ස තිරොභාගෙ, තෙ ච ඛො කුට්ටපාකාරා ඉට්ඨකසිලදාරූනං වසෙන තිප්පකාරාති ආහ ‘‘යස්ස කස්සචි කුට්ටස්ස වා පාකාරස්ස වා පරතො’’ති. සබ්බානිපෙතානි එකතො ඡඩ්ඩෙන්තියාති එතානි චත්තාරිපි වත්ථූනි එකතො ඡඩ්ඩෙන්තියා. පාටෙක්කං පන ඡඩ්ඩෙන්තියා වත්ථුගණනාය ආපත්තියො. ආණත්තියම්පි එසෙව නයො.

භික්ඛුස්ස දුක්කටන්ති භික්ඛුස්ස සබ්බත්ථ දුක්කටං.

පඨමඋච්චාරඡඩ්ඩනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. දුතියඋච්චාරඡඩ්ඩනසික්ඛාපදවණ්ණනා

භික්ඛුනියාපීති පි-සද්දෙන භික්ඛුං සමුච්චිනොති. අනික්ඛිත්තබීජෙසු (පාචි. අට්ඨ. 830) පන ඛෙත්තෙසු කොණාදීසු වා අසඤ්ජාතරොපිමෙසු ඛෙත්තමරියාදාදීසු වා ඡඩ්ඩෙතුං වට්ටති. මනුස්සානං කචවරඡඩ්ඩනට්ඨානෙපි වට්ටතියෙව. ඡඩ්ඩිතඛෙත්තෙති මනුස්සෙසු සස්සං උද්ධරිත්වා ගතෙසු ඡඩ්ඩිතඛෙත්තං නාම හොති, තත්ථ වට්ටති. යත්ථ පන ‘‘ලායිතම්පි පුබ්බණ්ණාදි පුන උට්ඨහිස්සතී’’ති රක්ඛන්ති, තත්ථ යථාවත්ථුකමෙව. සාමිකෙ අපලොකෙත්වාති එත්ථ ඛෙත්තපාලකා, ආරාමාදිගොපකා ච සාමිකාව. ඉමිනා ච සඞ්ඝසන්තකෙ භික්ඛුස්ස ඡඩ්ඩෙතුං වට්ටති සඞ්ඝපරියාපන්නත්තා, න භික්ඛුනීනං. භික්ඛුනීනං පන අත්තනො සන්තකෙ භික්ඛුසන්තකෙ වුත්තනයෙනෙව වට්ටතීති දස්සෙති, එවං සන්තෙපි සාරුප්පවසෙන කාතබ්බං.

දුතියඋච්චාරඡඩ්ඩනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. නච්චගීතසික්ඛාපදවණ්ණනා

නච්චන්ති නටාදයො වා නච්චන්තු, සොණ්ඩා වා අන්තමසො මොරසුවමක්කටාදයොපි, සබ්බමෙතං නච්චමෙව. තෙනාහ ‘‘නච්චන්ති අන්තමසො මොරනච්චම්පී’’ති. ගීතන්ති නටාදීනං වා ගීතං හොතු, අරියානං පරිනිබ්බානකාලෙ රතනත්තයගුණූපසංහිතං සාධුකීළිතගීතං වා, අන්තමසො ‘‘දන්තගීතම්පි ගායිස්සාමා’’ති පුබ්බභාගෙ ඔකූජන්තා කරොන්ති, සබ්බමෙතං ගීතමෙව. තෙනාහ ‘‘ගීතන්ති අන්තමසො ධම්මභාණකගීතම්පී’’ති. තත්ථ ධම්මභාණකගීතං නාම අසඤ්ඤතභික්ඛූනං තං තං වත්තං භින්දිත්වා අතිදීඝං කත්වා ගීතස්සරෙන ධම්මභණනං, තම්පි නෙව භික්ඛුනො, න භික්ඛුනීනං වට්ටති. තථා හි වුත්තං පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකට්ඨකථාය (ඛු. පා. අට්ඨ. 2.පච්ඡිමපඤ්චසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘ධම්මූපසංහිතං ගීතං වට්ටති, ගීතූපසංහිතො පන ධම්මො න වට්ටතී’’ති. තස්මා ධම්මං භණන්තෙන ජාතකවත්තාදිං තං තං වත්තං අවිනාසෙත්වා චතුරස්සෙන (චූළව. අට්ඨ. 249) වත්තෙන පරිමණ්ඩලානි පදබ්‍යඤ්ජනානි දස්සෙතබ්බානි. වාදිතන්ති තන්තිබද්ධාදිවාදනීයභණ්ඩවාදිතං වා හොතු, කුටභෙරිවාදිතං වා අන්තමසො උදකභෙරිවාදිතම්පි, සබ්බමෙවෙතං වාදිතමෙව. තෙනාහ ‘‘වාදිතන්ති අන්තමසො උදකභෙරිවාදිත’’න්ති. යං පන නිට්ඨුභන්තී වා සාසඞ්කෙ වා ඨිතා අච්ඡරිකං වා ඵොටෙති, පාණිං වා පහරති, තත්ථ අනාපත්ති. දස්සනෙන චෙත්ථ සවනම්පි සඞ්ගහිතං විරූපෙකසෙසනයෙන. ආලොචනසභාවතාය වා පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං සවනකිරියායපි දස්සනසඞ්ඛෙපසබ්භාවතො ‘‘දස්සනාය’’ඉච්චෙව වුත්තන්ති ආහ ‘‘එතෙසු යං කිඤ්චි දස්සනාය ගච්ඡන්තියා’’ති. යත්ථ ඨිතාති එවං ගන්ත්වා යස්මිං පදෙසෙ ඨිතා.

නනු ච සයංනච්චනාදීසු පාචිත්තියං පාළියං න වුත්තං, අථ කථං ගහෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘සබ්බඅට්ඨකථාසු වුත්ත’’න්ති, ඉමිනා පාළියං අවුත්තෙපි අට්ඨකථාපමාණෙන ගහෙතබ්බන්ති දස්සෙති. සමුට්ඨානාදීනි එළකලොමසදිසානීති පන මාතිකාගතපාචිත්තියස්සෙව වසෙන වුත්තං, සබ්බෙසං වසෙන පන ඡසමුට්ඨානන්ති ගහෙතබ්බං. ‘‘ආරාමෙ ඨත්වා’’ති ඉදං නිදස්සනමත්තං සෙසඉරියාපථෙහි යුත්තාය පස්සන්තියා අනාපත්තියා ඉච්ඡිතබ්බත්තා. ඉතරථා හි නිසින්නාපි පස්සිතුං න ලභෙය්‍ය. ‘‘පස්සිස්සාමී’’ති විහාරතො විහාරං ගච්ඡන්තියා ආපත්තියෙව. ආසනසාලාය නිසින්නා පස්සති, අනාපත්ති, ‘‘පස්සිස්සාමී’’ති උට්ඨහිත්වා ගච්ඡන්තියා ආපත්ති. වීථියං ඨත්වා ගීවං පරිවත්තෙත්වා පස්සන්තියාපි ආපත්තියෙව. භික්ඛුස්සාපි එසෙව නයො, ආපත්තිභෙදොව නානං.

නච්චගීතසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ලසුණවග්ගො පඨමො.