4. භොජනවග්ගො

1. ආවසථසික්ඛාපදවණ්ණනා

භොජනවග්ගස්ස පඨමෙ අගිලානෙනාති අද්ධයොජනම්පි ගන්තුං සමත්ථෙන. එකොති එකදිවසිකො. ආවසථපිණ්ඩොති ‘‘ඉමෙසං වා එත්තකානං වා’’ති එකං පාසණ්ඩං වා, ‘‘එත්තකමෙවා’’ති එවං භත්තං වා අනොදිස්ස සාලාදීසු යත්ථ කත්ථචි පුඤ්ඤකාමෙහි පඤ්ඤත්තං භොජනං. භුඤ්ජිතබ්බොති එකකුලෙන වා නානාකුලෙහි වා එකතො හුත්වා එකස්මිං වා ඨානෙ, නානාඨානෙසු වා ‘‘අජ්ජ එකස්මිං, ස්වෙ එකස්මි’’න්ති එවං අනියතට්ඨානෙ වා පඤ්ඤත්තො එකස්මිං ඨානෙ එකදිවසමෙව භුඤ්ජිතබ්බො. තතො චෙ උත්තරීති දුතියදිවසතො පට්ඨාය තස්මිං වා ඨානෙ අඤ්ඤස්මිං වා ඨානෙ තෙසං සන්තකස්ස පටිග්ගහණෙ දුක්කටං, අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙ පාචිත්තියං.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ අනුවසිත්වා ආවසථපිණ්ඩභුඤ්ජනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, ‘‘අගිලානෙනා’’ති අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්ති, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, ගිලානස්ස අගිලානසඤ්ඤිනො වෙමතිකස්ස වා දුක්කටං. ගිලානස්ස ගිලානසඤ්ඤිනො, යො ච සකිං භුඤ්ජති, ගච්ඡන්තො වා අන්තරාමග්ගෙ එකදිවසං, ගතට්ඨානෙ එකදිවසං, පච්චාගන්තොපි අන්තරාමග්ගෙ එකදිවසං, ආගතට්ඨානෙ එකදිවසං, ගමිස්සාමී’ති ච භුඤ්ජිත්වා නික්ඛන්තො කෙනචි උපද්දවෙන නිවත්තිත්වා ඛෙමභාවං ඤත්වා ගච්ඡන්තො පුන එකදිවසං භුඤ්ජති, යස්ස වා සාමිකා නිමන්තෙත්වා දෙන්ති, යො වා භික්ඛූනංයෙව උද්දිස්ස පඤ්ඤත්තං, න යාවදත්ථං පඤ්ඤත්තං, ඨපෙත්වා වා පඤ්ච භොජනානි අඤ්ඤං භුඤ්ජති, තස්ස ච, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. ආවසථපිණ්ඩතා, අගිලානතා, අනුවසිත්වා පරිභොජනන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි එළකලොමසික්ඛාපදසදිසානීති.

ආවසථසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ගණභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

දුතියෙ ගණභොජනෙති ගණස්ස භොජනෙ. ඉධ ච ගණොති චත්තාරො වා තතුත්තරි වා භික්ඛූ, තෙසං නිමන්තනතො වා විඤ්ඤත්තිතො වා ලද්ධෙ ඔදනාදීනං පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරභොජනෙති අත්ථො. තත්ථායං විනිච්ඡයො – සචෙ හි කොචි චත්තාරො භික්ඛූ උපසඞ්කමිත්වා යෙන කෙනචි වෙවචනෙන වා භාසන්තරෙන වා පඤ්චන්නං භොජනානං නාමං ගහෙත්වා ‘‘ඔදනෙන නිමන්තෙමි, ඔදනං මෙ ගණ්හථා’’තිආදිනා නයෙන නිමන්තෙති, තෙ චෙ එවං එකතො වා නානාතො වා නිමන්තිතා එකතො වා නානාතො වා ගන්ත්වා එකතො ගණ්හන්ති, පච්ඡා එකතො වා නානාතො වා භුඤ්ජන්ති, ගණභොජනං හොති. පටිග්ගහණමෙව හෙත්ථ පමාණං. සචෙ ඔදනාදීනං නාමං ගහෙත්වා එකතො වා නානාතො වා විඤ්ඤාපෙත්වා ච ගන්ත්වා ච එකතො ගණ්හන්ති, එවම්පි ගණභොජනමෙව. තස්ස දුවිධස්සාපි එවං පටිග්ගහණෙ දුක්කටං, අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙ පාචිත්තියං. ගිලානසමයාදීසු යදා පාදානම්පි ඵලිතත්තා න සක්කා පිණ්ඩාය චරිතුං, අයං ගිලානසමයො. අත්ථතකථිනානං පඤ්ච මාසා, ඉතරෙසං කත්තිකමාසොති අයං චීවරදානසමයො. යදා යො චීවරෙ කරියමානෙ කිඤ්චිදෙව චීවරෙ කත්තබ්බං කම්මං කරොති, අයං චීවරකාරසමයො. යදා අද්ධයොජනම්පි ගන්තුකාමො වා හොති ගච්ඡති වා ගතො වා, අයං අද්ධානගමනසමයො. නාවාභිරුහනසමයෙපි එසෙව නයො. යදා ගොචරගාමෙ චත්තාරො භික්ඛූ පිණ්ඩාය චරිත්වා න යාපෙන්ති, අයං මහාසමයො. යදා යොකොචි පබ්බජිතො භත්තෙන නිමන්තෙති, අයං සමණභත්තසමයො, එතෙසු සමයෙසු භුඤ්ජිතුං වට්ටති.

රාජගහෙ දෙවදත්තං ආරබ්භ විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, ‘‘අඤ්ඤත්‍ර සමයා’’ති අයමෙත්ථ සත්තවිධා අනුපඤ්ඤත්ති, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, නගණභොජනෙ ගණභොජනසඤ්ඤිස්ස වෙමතිකස්ස වා දුක්කටං. නගණභොජනසඤ්ඤිස්ස පන, යෙ ච ද්වෙ තයො එකතො ගණ්හන්ති, බහූනං පිණ්ඩාය චරිත්වා එකතො භුඤ්ජන්තානං, නිච්චභත්තිකාදීසු, පඤ්ච භොජනානි ඨපෙත්වා සබ්බත්ථ, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. ගණභොජනතා, සමයාභාවො, අජ්ඣොහරණන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි එළකලොමසදිසානෙවාති.

ගණභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පරම්පරභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

තතියෙ පරම්පරභොජනෙති ගණභොජනෙ වුත්තනයෙනෙව පඤ්චහි භොජනෙහි නිමන්තිතස්ස යෙන යෙන පඨමං නිමන්තිතො, තස්ස තස්ස භොජනතො උප්පටිපාටියා වා අවිකප්පෙත්වා වා පරස්ස පරස්ස භොජනෙ. තස්මා යො භික්ඛු පඤ්චසු සහධම්මිකෙසු අඤ්ඤතරස්ස ‘‘මය්හං භත්තපච්චාසං තුය්හං දම්මී’’ති වා ‘‘විකප්පෙමී’’ති වා එවං සම්මුඛා වා ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස දම්මී’’ති (පාචි. 226) වා ‘‘විකප්පෙමී’’ති වා එවං පරම්මුඛාවා පඨමනිමන්තනං අවිකප්පෙත්වා පච්ඡා නිමන්තිතකුලෙ ලද්ධභික්ඛතො එකසිත්ථම්පි අජ්ඣොහරති, පාචිත්තියං. සමයා වුත්තනයා එව.

වෙසාලියං සම්බහුලෙ භික්ඛූ ආරබ්භ අඤ්ඤත්‍ර නිමන්තිතභොජනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, ‘‘අඤ්ඤත්‍ර සමයා’’ති අයමෙත්ථ තිවිධා අනුපඤ්ඤත්ති, පරිවාරෙ පන විකප්පනම්පි ගහෙත්වා ‘‘චතස්සො අනුපඤ්ඤත්තියො’’ති (පරි. 86) වුත්තං, අසාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, නපරම්පරභොජනෙ පරම්පරභොජනසඤ්ඤිනො වෙමතිකස්ස වා දුක්කටං. නපරම්පරභොජනසඤ්ඤිස්ස පන, යො ච සමයෙ වා විකප්පෙත්වා වා එකසංසට්ඨානි වා ද්වෙ තීණි නිමන්තනානි එකතො වා කත්වා භුඤ්ජති, නිමන්තනප්පටිපාටියා භුඤ්ජති, සකලෙන ගාමෙන වා පූගෙන වා නිමන්තිතො තෙසු යත්ථකත්ථචි භුඤ්ජති, නිමන්තියමානො වා ‘‘භික්ඛං ගහෙස්සාමී’’ති වදති, තස්ස, නිච්චභත්තිකාදීසු, පඤ්ච භොජනානි ඨපෙත්වා සබ්බත්ථ, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. පරම්පරභොජනතා, සමයාභාවො, අජ්ඣොහරණන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි පඨමකථිනසදිසානෙව, ඉදං පන කිරියාකිරියන්ති.

පරම්පරභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. කාණමාතාසික්ඛාපදවණ්ණනා

චතුත්ථෙ පූවෙහීති පහෙණකත්ථාය පටියත්තෙහි අතිරසකමොදකසක්ඛලිකාදීහි යෙහි කෙහිචි ඛජ්ජකෙහි. මන්ථෙහීති පාථෙය්‍යත්ථාය පටියත්තෙහි යෙහි කෙහිචි සත්තුතිලතණ්ඩුලාදීහි. ද්වත්තිපත්තපූරාති මුඛවට්ටියා හෙට්ඨිමලෙඛං අනතික්කන්තා ද්වෙ වා තයො වා පත්තපූරා. තතො චෙ උත්තරීති සචෙපි තතියං පත්තං ථූපීකතං ගණ්හාති, මුඛවට්ටියා හෙට්ඨිමලෙඛතො උපරිට්ඨිතපූවගණනාය පාචිත්තියං. ද්වත්තිපත්තපූරෙ පටිග්ගහෙත්වාති එත්ථ යෙන ද්වෙ ගහිතා හොන්ති, තෙන බහි භික්ඛුං දිස්වා ‘‘එත්ථ මයා ද්වෙ පත්තපූරා ගහිතා, ත්වං එකං ගණ්හෙය්‍යාසී’’ති වත්තබ්බං, තෙනාපි අඤ්ඤං පස්සිත්වා ‘‘පඨමං ආගතෙන ද්වෙ පත්තපූරා ගහිතා, මයා එකො ගහිතො, ත්වං මා ගණ්හී’’ති වත්තබ්බං. යෙන පඨමං එකො ගහිතො, තස්සාපි පරම්පරාරොචනෙ එසෙව නයො. යෙන පන සයමෙව තයො ගහිතා, තෙන අඤ්ඤං දිස්වා ‘‘මා ඛො ත්වං එත්ථ පටිග්ගණ්හීති වත්තබ්බං, අවදන්තස්ස දුක්කටං, තං සුත්වා ගණ්හන්තස්සාපි දුක්කටමෙව. තතො නීහරිත්වා භික්ඛූහි සද්ධිං සංවිභජිතබ්බන්ති ලද්ධට්ඨානතො සබ්බාසන්නං ආසනසාලං වා විහාරං වා යත්ථ වා පන නිබද්ධං පටික්කමති, තත්ථ ගන්ත්වා එකං පත්තපූරං අත්තනො ඨපෙත්වා සෙසං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දාතබ්බං. යථාමිත්තං පන දාතුං න ලබ්භති. යෙන එකො ගහිතො, න තෙන කිඤ්චි අකාමා දාතබ්බං, යථාරුචි කාතබ්බං.

සාවත්ථියං සම්බහුලෙ භික්ඛූ ආරබ්භ න මත්තං ජානිත්වා පටිග්ගහණවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, ඌනකද්වත්තිපත්තපූරෙ අතිරෙකසඤ්ඤිස්ස වෙමතිකස්ස වා දුක්කටං. ඌනකසඤ්ඤිස්ස පන, න පහෙණකත්ථාය න පාථෙය්‍යත්ථාය වා පටියත්තං, තදත්ථාය පටියත්තසෙසකං වා, ගමනෙ වා පටිප්පස්සද්ධෙ, ඤාතකප්පවාරිතානං වා දෙන්තානං, අත්තනො ධනෙන ගණ්හන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. වුත්තලක්ඛණපූවමන්ථතා, අසෙසකතා, අප්පටිප්පස්සද්ධගමනතා, අනඤ්ඤාතකාදිතා, අතිරෙකප්පටිග්ගහණන්ති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි, සමුට්ඨානාදීනි සඤ්චරිත්තසදිසානෙවාති.

කාණමාතාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පඨමපවාරණාසික්ඛාපදවණ්ණනා

පඤ්චමෙ භුත්තාවීති භුත්තවා, යෙන පඤ්චන්නං භොජනානං සාසපමත්තම්පි අජ්ඣොහරිතං, සො එවං වුච්චති. පවාරිතොති ‘‘අසනං පඤ්ඤායති, භොජනං පඤ්ඤායති, හත්ථපාසෙ ඨිතො අභිහරති, පටික්ඛෙපො පඤ්ඤායතී’’ති (පාචි. 239) එවං පාළියං වුත්තපඤ්චඞ්ගවසෙන කතප්පවාරණො, කතප්පටික්ඛෙපොති අත්ථො. තත්ථ යස්මා ‘‘අසනං පඤ්ඤායතී’’ති ඉමිනා විප්පකතභොජනො ‘පවාරිතො’ති වුත්තො. යො ච විප්පකතභොජනො, තෙන කිඤ්චි භුත්තං, කිඤ්චි අභුත්තං, යඤ්ච භුත්තං, තං සන්ධාය ‘භුත්තාවී’තිපි සඞ්ඛං ගච්ඡති. තස්මා ‘භුත්තාවී’තිවචනෙන විසුං කිඤ්චි අත්ථසිද්ධිං න පස්සාම, ‘‘දිරත්තතිරත්ත’’න්තිආදීසු (පාචි. 52) පන දිරත්තාදිවචනං විය පවාරිතපදස්ස පරිවාරභාවෙන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාය චෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

පවාරණඞ්ගෙසු පන අසනං පඤ්ඤායතීති විප්පකතභොජනං දිස්සති, තං භුඤ්ජමානො චෙස පුග්ගලො හොතීති අත්ථො. භොජනං පඤ්ඤායතීති පවාරණප්පහොනකං භොජනං දිස්සති, ඔදනාදීනං චෙ අඤ්ඤතරං පටික්ඛිපිතබ්බං භොජනං හොතීති අත්ථො. හත්ථපාසෙ ඨිතොති පවාරණප්පහොනකං චෙ භොජනං ගණ්හිත්වා දායකො අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථප්පමාණෙ ඔකාසෙ ඨිතො හොතීති අත්ථො. අභිහරතීති සො චෙ දායකො තස්ස තං භොජනං කායෙන අභිසංහරතීති අත්ථො. පටික්ඛෙපො පඤ්ඤායතීති පටික්ඛෙපො දිස්සති, තං චෙ අභිහටං සො භික්ඛු කායෙන වා වාචාය වා පටික්ඛිපතීති අත්ථො. එවං පඤ්චන්නං අඞ්ගානං වසෙන පවාරිතො හොති.

තත්‍රායං විනිච්ඡයො – ‘අසන’න්තිආදීසු තාව යඤ්ච අස්නාති, යඤ්ච භොජනං හත්ථපාසෙ ඨිතෙන අභිහටං පටික්ඛිපති, තං ඔදනො කුම්මාසො සත්තු මච්ඡො මංසන්ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරමෙව වෙදිතබ්බං. තත්ථ ඔදනො නාම සාලි වීහි යවො ගොධුමො කඞ්ගු වරකො කුද්‍රූසකොති ඉමෙසං සත්තන්නං ධඤ්ඤානං තණ්ඩුලෙ ගහෙත්වා ‘‘භත්තං පචාමා’’ති වා ‘‘යාගුං පචාමා’’ති වා යංකිඤ්චි සන්ධාය පචන්තු, සචෙ උණ්හං වා සීතලං වා භුඤ්ජන්තානං භොජනකාලෙ ගහිතගහිතට්ඨානෙ ඔධි පඤ්ඤායති, ඔදනො හොති, පවාරණං ජනෙති. යො පන පායාසො වා අම්බිලයාගු වා උද්ධනතො ඔතාරිතමත්තා අබ්භුණ්හා සක්කා හොති ආවිජ්ඣිත්වා පිවිතුං, සා යස්ස හත්ථෙන ගහිතොකාසෙපි ඔධි න පඤ්ඤායති, පවාරණං න ජනෙති. සචෙ පන උසුමාය විගතාය ඝනභාවං ගච්ඡති, ඔධිං දස්සෙති, පුන පවාරණං ජනෙති, පුබ්බෙ තනුකභාවො න රක්ඛති. සචෙපි බහූ පණ්ණඵලකළීරෙ පක්ඛිපිත්වා මුට්ඨිමත්තාපි තණ්ඩුලා පක්ඛිත්තා හොන්ති, භොජනකාලෙ චෙ ඔධි පඤ්ඤායති, පවාරණං ජනෙති. අයාගුකෙ නිමන්තනෙ ‘‘යාගුං දස්සාමා’’ති භත්තෙ උදකකඤ්ජිකඛීරාදීනි ආකිරිත්වා ‘‘යාගුං ගණ්හථා’’ති දෙන්ති, කිඤ්චාපි තනුකා හොති, පවාරණං ජනෙතියෙව. සචෙ පන පක්කුථිතෙසු උදකාදීසු පක්ඛිපිත්වා පචිත්වා දෙන්ති, යාගුසඞ්ගහමෙව ගච්ඡති. සචෙ යාගුයාපි සාසපමත්තම්පි මච්ඡමංසක්ඛණ්ඩං වා න්හාරු වා පක්ඛිත්තං හොති, පවාරණං ජනෙති. ඨපෙත්වා සානුලොමානං වුත්තධඤ්ඤානං තණ්ඩුලෙ අඤ්ඤෙහි වෙළුතණ්ඩුලාදීහි වා කන්දමූලඵලෙහි වා යෙහි කෙහිචි කතභත්තං පවාරණං න ජනෙති. කුම්මාසො නාම යවෙහි කතො. අඤ්ඤෙහි පන මුග්ගාදීහි කතකුම්මාසො පවාරණං න ජනෙති. සත්තු නාම සත්ත ධඤ්ඤානි භජ්ජිත්වා කතො. අන්තමසො ඛරපාකභජ්ජිතානං වීහීනං තණ්ඩුලෙ කොට්ටෙත්වා කතචුණ්ණම්පි කුණ්ඩකම්පි සත්තුසඞ්ගහමෙව ගච්ඡති. සමපාකභජ්ජිතානං පන ආතපසුක්ඛානං කුණ්ඩකං වා, යෙ කෙචි තණ්ඩුලා වා ලාජා වා, ලාජෙහි කතභත්තසත්තුආදීනි වා න පවාරෙන්ති. මච්ඡමංසෙසු සචෙ යාගුං පිවන්තස්ස යාගුසිත්ථමත්තානෙව ද්වෙ මච්ඡක්ඛණ්ඩානි වා මංසක්ඛණ්ඩානි වා එකභාජනෙ වා නානාභාජනෙ වා දෙන්ති, තානි චෙ අඛාදන්තො අඤ්ඤං පවාරණප්පහොනකං යංකිඤ්චි පටික්ඛිපති, න පවාරෙති. තතො එකං ඛාදිතං, එකං හත්ථෙ වා පත්තෙ වා හොති, සචෙ අඤ්ඤං පටික්ඛිපති පවාරෙති. ද්වෙපි ඛාදිතානි හොන්ති, මුඛෙ සාසපමත්තම්පි අවසිට්ඨං නත්ථි, සචෙපි අඤ්ඤං පටික්ඛිපති, න පවාරෙති. යො පන අකප්පියමංසං කුලදූසනවෙජ්ජකම්මඋත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනසාදිතරූපියාදීහි නිබ්බත්තං අකප්පියභොජනඤ්ච අඤ්ඤං කප්පියං වා අකප්පියං වා ඛාදන්තො පටික්ඛිපති, න පවාරෙති.

එවං යඤ්ච අස්නාති, යඤ්ච භොජනං හත්ථපාසෙ ඨිතෙන අභිහටං පටික්ඛිපන්තො පවාරණං ජනෙති, තං ඤත්වා ඉදානි යථා ආපජ්ජති, තස්ස ජානනත්ථං අයං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො – ‘‘අසනං භොජන’’න්ති එත්ථ තාව යෙන එකසිත්ථම්පි අජ්ඣොහටං හොති, සො සචෙ පත්තමුඛහත්ථෙසු යත්ථකත්ථචි භොජනෙ සති සාපෙක්ඛොව අඤ්ඤං වුත්තලක්ඛණං භොජනං පටික්ඛිපති, පවාරෙති. සචෙ පන නිරපෙක්ඛො හොති, යං පත්තාදීසු අවසිට්ඨං, තං න ච අජ්ඣොහරිතුකාමො, අඤ්ඤස්ස වා දාතුකාමො, අඤ්ඤත්‍ර වා ගන්ත්වා භුඤ්ජිතුකාමො, සො පටික්ඛිපන්තොපි න පවාරෙති. ‘‘හත්ථපාසෙ ඨිතො’’ති එත්ථ පන සචෙ භික්ඛු නිසින්නො හොති, ආනිසදස්ස පච්ඡිමන්තතො පට්ඨාය, සචෙ ඨිතො, පණ්හීනං අන්තතො පට්ඨාය, සචෙ නිපන්නො, යෙන පස්සෙන නිපන්නො, තස්ස පාරිමන්තතො පට්ඨාය දායකස්ස නිසින්නස්ස වා ඨිතස්ස වා නිපන්නස්ස වා ඨපෙත්වා පසාරිතහත්ථං යං ආසන්නතරං අඞ්ගං, තස්ස ඔරිමන්තෙන පරිච්ඡින්දිත්වා අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථො ‘හත්ථපාසො’ති වෙදිතබ්බො. තස්මිං ඨත්වා අභිහටං පටික්ඛිපන්තස්සෙව පවාරණා හොති, න තතො පරං. ‘අභිහරතී’ති හත්ථපාසබ්භන්තරෙ ඨිතො ගහණත්ථං උපනාමෙති. සචෙ පන අනන්තරනිසින්නොපි භික්ඛු හත්ථෙ වා ආධාරකෙ වා ඨිතං පත්තං අනභිහරිත්වාව ‘‘භත්තං ගණ්හථා’’ති වදති, තං පටික්ඛිපතො පවාරණා නත්ථි. භත්තපච්ඡිං ආනෙත්වා පුරතො භූමියං ඨපෙත්වා එවං වුත්තෙපි එසෙව නයො. ඊසකං පන උද්ධරිත්වා වා අපනාමෙත්වා වා ‘ගණ්හථා’ති වුත්තෙ තං පටික්ඛිපතො පවාරණා හොති. භත්තපච්ඡිං ගහෙත්වා පරිවිසන්තස්ස අඤ්ඤො ‘‘අහං ධාරෙස්සාමී’’ති ගහිතමත්තමෙව කරොති, පරිවෙසකොයෙව පන තං ධාරෙති, තස්මා සා අභිහටාව හොති, තතො දාතුකාමතාය ගණ්හන්තං පටික්ඛිපන්තස්ස පවාරණා හොති. සචෙ පන පරිවෙසකෙන ඵුට්ඨමත්තාව හොති, ඉතරොව නං ධාරෙති, තතො දාතුකාමතාය ගණ්හන්තං පටික්ඛිපන්තස්ස පවාරණා න හොති. කටච්ඡුනා උද්ධටෙ පන හොති, ද්වින්නං සමභාරෙපි පටික්ඛිපන්තො පවාරෙතියෙව. අනන්තරස්ස දිය්‍යමානෙ ඉතරො පත්තං පිදහති, අඤ්ඤස්ස අභිහටං නාම පටික්ඛිත්තං හොති, තස්මා පවාරණා නත්ථි. ‘පටික්ඛෙපො’ති එත්ථ වාචාය අභිහටෙ පටික්ඛෙපො න රුහති, කායෙන අභිහටං පන අඞ්ගුලිචලනාදිනා කායවිකාරෙන වා ‘‘අලං, මා දෙහී’’තිආදිනා වචීවිකාරෙන වා පටික්ඛිපතො පවාරණා හොති.

එකො සමංසකං රසං අභිහරති, ‘‘රසං පටිග්ගණ්හථා’’ති වදති, තං සුත්වා පටික්ඛිපතො පවාරණා නත්ථි. ‘මංසරස’න්ති වුත්තෙ පන පටික්ඛිපතො පවාරණා හොති. ‘‘ඉමං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙපි හොතියෙව. මංසං විසුං කත්වා ‘මංසරස’න්ති වුත්තෙපි සචෙ සාසපමත්තම්පි ඛණ්ඩං අත්ථි, පටික්ඛිපතො පවාරණා හොති. සචෙ නත්ථි, වට්ටති. කළීරපනසාදීහි මිස්සෙත්වා මච්ඡමංසං පචන්ති, තං ගහෙත්වා ‘‘කළීරසූපං ගණ්හථ, පනසබ්‍යඤ්ජනං ගණ්හථා’’ති වදති, එවම්පි න පවාරෙති. කස්මා? අපවාරණාරහස්ස නාමෙන වුත්තත්තා. ‘‘මච්ඡමංසං බ්‍යඤ්ජන’’න්ති වා ‘‘ඉමං ගණ්හථා’’ති වා වුත්තෙ පන පවාරෙති, අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන සමන්තපාසාදිකායං වුත්තො. ගමනාදීසු පන යස්මිං ඉරියාපථෙ පවාරෙති, තං අවිකොපෙන්තෙනෙව භුඤ්ජිතබ්බං.

අනතිරිත්තන්ති න අතිරිත්තං, න අධිකන්ති අත්ථො. තං පන කප්පියකතාදීහි සත්තහි විනයකම්මාකාරෙහි අකතං වා ගිලානස්ස අනධිකං වා හොති. තස්මා පදභාජනෙ (පාචි. 239) ‘අකප්පියකත’න්තිආදි වුත්තං, තත්ථ යං ඵලං වා කන්දමූලාදි වා පඤ්චහි සමණකප්පියෙහි කප්පියං අකතං, යඤ්ච අකප්පියමංසං වා අකප්පියභොජනං වා, එතං අකප්පියං නාම, තං අකප්පියං ‘‘අලමෙතං සබ්බ’’න්ති එවං අතිරිත්තං කතං අකප්පියකතන්ති වෙදිතබ්බං. අප්පටිග්ගහිතකතන්ති භික්ඛුනා අප්පටිග්ගහිතංයෙව පුරිමනයෙන අතිරිත්තං කතං. අනුච්චාරිතකතන්ති කප්පියං කාරෙතුං ආගතෙන භික්ඛුනා ඊසකම්පි අනුක්ඛිත්තං වා අනපනාමිතං වා කතං. අහත්ථපාසෙ කතන්ති කප්පියං කාරෙතුං ආගතස්ස හත්ථපාසතො බහි ඨිතෙන කතං. අභුත්තාවිනා කතන්ති යො අතිරිත්තං කරොති, තෙන පවාරණප්පහොනකං භොජනං අභුත්තෙන කතං. භුත්තාවිනා පවාරිතෙන ආසනා වුට්ඨිතෙන කතන්ති ඉදං උත්තානමෙව. ‘‘අලමෙතං සබ්බ’’න්ති අවුත්තන්ති වචීභෙදං කත්වා එවං අවුත්තං හොති. ඉති ඉමෙහි සත්තහි විනයකම්මාකාරෙහි යං අතිරිත්තං කප්පියං අකතං, යඤ්ච පන න ගිලානාතිරිත්තං, තදුභයම්පි අනතිරිත්තං. අතිරිත්තං පන තස්සෙව පටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බං.

අපිචෙත්ථ භුත්තාවිනා කතං හොතීති (පාචි. 239) අන්තමසො අනන්තරනිසින්නස්ස පත්තතො එකම්පි සිත්ථං වා මංසහීරං වා ඛාදිත්වා කතම්පි භුත්තාවිනා කතං හොති, යො පාතොව එවං භුත්තාවී පවාරිතො නිසීදතියෙව, සො උපකට්ඨෙපි කාලෙ අභිහටං පිණ්ඩං භික්ඛුනා උපනීතං කප්පියං කාතුං ලභති. සචෙ පන තස්මිං කප්පියෙ කතෙ භුඤ්ජන්තස්ස අඤ්ඤං ආමිසං ආකිරන්ති, තං සො පුන කාතුං න ලභති. යඤ්හි අකතං, තං කාතබ්බං. යෙන ච අකතං, තෙන ච කාතබ්බන්ති (පාචි. අට්ඨ. 238-9) වුත්තං, තස්මා තස්මිං භාජනෙ කරියමානෙ පඨමකතෙන සද්ධිං කතං හොතීති තං කාතුං න වට්ටති. අඤ්ඤස්මිං පන භාජනෙ තෙන වා අඤ්ඤෙන වා කාතුං වට්ටති. එවං කතං පඨමකතෙන මිස්සෙත්වාපි භුඤ්ජිතුං වට්ටති, න කෙවලඤ්ච තස්ස යෙන පන කතං, තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤෙසං පවාරිතානම්පි භුඤ්ජිතුං වට්ටති. යථා පන අකතෙන මිස්සං න හොති, එවං මුඛඤ්ච හත්ථඤ්ච සුද්ධං කත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. ගිලානාතිරිත්තං පන න කෙවලං ගිලානස්ස භුත්තාවසෙසමෙව, අථ ඛො යංකිඤ්චි ගිලානං උද්දිස්ස ‘‘අජ්ජ වා ස්වෙ වා යදා වා ඉච්ඡති, තදා ඛාදිස්සතී’’ති ආහටං, තං සබ්බං ‘ගිලානාතිරිත්ත’න්ති වෙදිතබ්බං. ඛාදනීයං වා භොජනීයං වාති යංකිඤ්චි යාවකාලිකං. ඛාදෙය්‍ය වා භුඤ්ජෙය්‍ය වා පාචිත්තියන්ති එත්ථ වුත්තනයෙන පවාරිතස්ස අනතිරිත්තං යංකිඤ්චි ආමිසං අජ්ඣොහරණත්ථාය පටිග්ගණ්හතො ගහණෙ දුක්කටං, අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙ පාචිත්තියං.

සාවත්ථියං සම්බහුලෙ භික්ඛූ ආරබ්භ අඤ්ඤත්‍ර භුඤ්ජනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, ‘‘අනතිරිත්ත’’න්ති අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්ති, අසාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, යාමකාලිකාදීනි ආහාරත්ථාය ගණ්හතො, නිරාමිසානි අජ්ඣොහරතො ච දුක්කටං, තථා අතිරිත්තෙ අනතිරිත්තසඤ්ඤිනො චෙව වෙමතිකස්ස ච. අතිරිත්තසඤ්ඤිනො පන, ‘‘අතිරිත්තං කාරාපෙත්වා භුඤ්ජිස්සාමී’’ති ගණ්හන්තස්ස, අඤ්ඤස්සත්ථාය ගණ්හන්තස්ස, යාමකාලිකාදීනි තෙසං අනුඤ්ඤාතපරිභොගවසෙන නිරාමිසානි පරිභුඤ්ජන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. පවාරිතභාවො, ආමිසස්ස අනතිරිත්තතා, කාලෙන අජ්ඣොහරණන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි පඨමකථිනසදිසානෙව, ඉදං පන කිරියාකිරියන්ති.

පඨමපවාරණාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. දුතියපවාරණාසික්ඛාපදවණ්ණනා

ඡට්ඨෙ අභිහට්ඨුං පවාරෙය්‍යාති අභිහරිත්වා ‘‘හන්ද, භික්ඛු ඛාද වා භුඤ්ජ වා’’ති එවං පවාරෙය්‍ය. ජානන්ති සුත්වා වා දිස්වා වා තස්ස පවාරිතභාවං ජානන්තො. ආසාදනාපෙක්ඛොති ආසාදනං චොදනං මඞ්කුකරණභාවං අපෙක්ඛමානො. භුත්තස්මිං පාචිත්තියන්ති එත්ථ අභිහාරෙ තාව දුක්කටං, සචෙ සො තං ගණ්හාති, පුන අභිහාරකස්ස දුක්කටං, තස්මිං පන භුඤ්ජන්තෙ අභිහාරකස්ස තස්ස අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙ දුක්කටං, භොජනපරියොසානෙ පාචිත්තියං.

සාවත්ථියං අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආරබ්භ අනතිරිත්තෙන භොජනෙන අභිහට්ඨුං පවාරණාවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, අසාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, පවාරිතෙ පවාරිතසඤ්ඤිනො පාචිත්තියං. වෙමතිකස්ස, යාමකාලිකාදීනි ආහාරත්ථාය අභිහරන්තස්ස, තෙසඤ්ච පටිග්ගහණඅජ්ඣොහාරෙසු, අප්පවාරිතෙ ච පවාරිතසඤ්ඤිනො, වෙමතිකස්ස ච දුක්කටං. අප්පවාරිතසඤ්ඤිස්ස පන, යො ච අතිරිත්තං කාරාපෙත්වා දෙති, ‘‘කාරාපෙත්වා වා භුඤ්ජාහී’’ති දෙති, යො වා ‘‘අඤ්ඤස්සත්ථාය හරන්තො ගච්ඡාහී’’ති දෙති, යො ච යාමකාලිකාදීනි ‘‘සති පච්චයෙ පරිභුඤ්ජාහී’’ති දෙති, තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. පවාරිතතා, පවාරිතසඤ්ඤිතා, ආසාදනාපෙක්ඛතා, අනතිරිත්තෙන අභිහට්ඨුං පවාරණතා, භොජනපරියොසානන්ති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානි, ඉදං පන දුක්ඛවෙදනන්ති.

දුතියපවාරණාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. විකාලභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

සත්තමෙ විකාලෙති විගතෙ කාලෙ, මජ්ඣන්හිකාතික්කමනතො යාව අරුණුග්ගමනාති අධිප්පායො. තස්මා යො භික්ඛු එතස්මිං අන්තරෙ යංකිඤ්චි වනමූලඵලං උපාදාය ආමං වා පක්කං වා ආමිසසඞ්ඛෙපගතං ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා අජ්ඣොහරණත්ථාය පටිග්ගණ්හාති, තස්ස පටිග්ගහණෙ දුක්කටං, අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙ පාචිත්තියං.

රාජගහෙ සත්තරසවග්ගියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ විකාලෙ භොජනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, යාමකාලිකාදීනි ආහාරත්ථාය පටිග්ගහණඅජ්ඣොහාරෙසු, කාලෙ විකාලසඤ්ඤිස්ස, වෙමතිකස්ස ච දුක්කටං, කාලෙ කාලසඤ්ඤිස්ස යාමකාලිකාදීනි සති පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්තස්ස උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, රොමට්ඨකස්ස රොමට්ඨං, න ච භික්ඛවෙ බහිමුඛද්වාරා නීහරිත්වා අජ්ඣොහරිතබ්බ’’න්ති (චූළව. 273) අනුඤ්ඤාතනයෙන රොමට්ඨකස්සාපි අනාපත්ති. විකාලතා, යාවකාලිකතා, අජ්ඣොහරණන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි එළකලොමසදිසානීති.

විකාලභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. සන්නිධිකාරකසික්ඛාපදවණ්ණනා

අට්ඨමෙ සන්නිධිකාරකන්ති කාරො කරණං කිරියාති අත්ථතො එකං, සන්නිධි කාරො අස්සාති සන්නිධිකාරං, සන්නිධිකාරමෙව සන්නිධිකාරකං, පටිග්ගහෙත්වා එකරත්තිං වීතිනාමිතස්සෙතං නාමං. තස්මා එවං සන්නිධිකතං යංකිඤ්චි යාවකාලිකං වා යාමකාලිකං වා ‘අජ්ඣොහරිස්සාමී’ති ගණ්හන්තස්ස පටිග්ගහණෙ දුක්කටං, අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙ පාචිත්තියං. සචෙපි පත්තො දුද්ධොතො හොති, යං අඞ්ගුලියා ඝංසන්තස්ස ලෙඛා පඤ්ඤායති, ගණ්ඨිකපත්තස්ස වා ගණ්ඨිකන්තරෙ ස්නෙහො පවිට්ඨො හොති, යො උණ්හෙ ඔතාපෙන්තස්ස පග්ඝරති, උණ්හයාගුයා වා ගහිතාය සන්දිස්සති, තාදිසෙ පත්තෙපි පුනදිවසෙ භුඤ්ජන්තස්ස පාචිත්තියං. යං පන භික්ඛු නිරපෙක්ඛො සාමණෙරානං පරිච්චජිත්වා තෙහි නිහිතං ලභිත්වා භුඤ්ජති, තං වට්ටති. සයං පටිග්ගහෙත්වා අපරිච්චත්තමෙව හි දුතියදිවසෙ කප්පියභොජනං භුඤ්ජන්තස්ස පාචිත්තියං. අකප්පියෙසු පන මනුස්සමංසෙ ථුල්ලච්චයෙන සද්ධිං පාචිත්තියං, සෙසෙසු පන දුක්කටෙන සද්ධිං. යාමකාලිකං සති පච්චයෙ අජ්ඣොහරතො පාචිත්තියං, ආහාරත්ථාය අජ්ඣොහරතො දුක්කටෙන සද්ධිං. යො පන පවාරිතො හුත්වා අනතිරිත්තකතං අජ්ඣොහරති, තස්ස සබ්බවිකප්පෙසු අපරම්පි පාචිත්තියං වඩ්ඪති. සචෙ විකාලෙ අජ්ඣොහරති, අනතිරිත්තපච්චයා සබ්බවිකප්පෙසු අනාපත්ති, සති පච්චයෙ විකාලපච්චයා යාමකාලිකාදීසු ච අනාපත්ති. අවසෙසෙසු විකාලපච්චයා පාචිත්තියං වඩ්ඪතියෙව. භික්ඛුස්ස පන සන්නිධි භික්ඛුනියා වට්ටති, භික්ඛුනියා ච සන්නිධි භික්ඛුස්ස වට්ටති, භික්ඛුනික්ඛන්ධකෙ (චූළව. 421-422) අනුඤ්ඤාතත්තා වට්ටතීති.

සාවත්ථියං ආයස්මන්තං බෙලට්ඨසීසං ආරබ්භ සන්නිධිකාරකභොජනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, සත්තාහකාලික යාවජීවිකානං පන ආහාරත්ථාය පටිග්ගහණෙ අජ්ඣොහාරෙ ච දුක්කටං. යථා චෙතානි ආහාරත්ථාය න කප්පන්ති, එවං යාවකාලිකාදීහි සංසට්ඨානිපි, වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යාවකාලිකෙන, භික්ඛවෙ, යාමකාලිකං තදහුපටිග්ගහිතං කාලෙ කප්පති, විකාලෙ න කප්පතී’’තිආදි (මහාව. 305). තස්මා සචෙපි තං තං තෙන තෙන සද්ධිං සංසට්ඨං ලභති, සචෙ අසම්භින්නරසං වා හොති සුධොතං වා, යථා ඉතරෙන සංසග්ගො න පඤ්ඤායති, අත්තනො කාලානුරූපෙන පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති.

සචෙ පන සම්භින්නරසං වා හොති දුද්ධොතං වා, න වට්ටති. යාවකාලිකඤ්හි අත්තනා සද්ධිං සම්භින්නරසානි තීණිපි යාමකාලිකාදීනි අත්තනො සභාවං උපනෙති, යාමකාලිකං ද්වෙපි සත්තාහකාලිකාදීනි අත්තනො සභාවං උපනෙති, සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකමෙව අත්තනො සභාවං උපනෙති. තස්මා තෙන තදහුපටිග්ගහිතෙන සද්ධිං තදහුපටිග්ගහිතං වා පුරෙ පටිග්ගහිතං වා යාවජීවිකං සත්තාහං කප්පති, ද්වීහප්පටිග්ගහිතෙන ඡාහං, තීහප්පටිග්ගහිතෙන පඤ්චාහං…පෙ… සත්තාහප්පටිග්ගහිතෙන තදහෙව කප්පතීති වෙදිතබ්බං. තස්මායෙව හි ‘‘සත්තාහකාලිකෙන, භික්ඛවෙ, යාවජීවිකං තදහුපටිග්ගහිත’’න්ති අවත්වා ‘‘පටිග්ගහිතං සත්තාහං කප්පතී’’ති වුත්තං. කාලයාමසත්තාහාතික්කමෙසු චෙත්ථ විකාලභොජන සන්නිධිභෙසජ්ජසික්ඛාපදානං වසෙන ආපත්තියො වෙදිතබ්බා, ඉමෙසු පන චතූසු කාලිකෙසු යාවකාලිකං යාමකාලිකන්ති ඉමමෙව ද්වයං අන්තොවුට්ඨඤ්චෙව සන්නිධිකාරකඤ්ච, සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකඤ්ච අකප්පියකුටියං නික්ඛිපිතුම්පි වට්ටති, සන්නිධිම්පි න ජනෙති. අකප්පියකුටියං අන්තොවුට්ඨෙන පන තෙන සද්ධිං ඉතරද්වයං තදහුපටිග්ගහිතම්පි න වට්ටති, මුඛසන්නිධි නාම හොති, මහාපච්චරියං පන අන්තොවුට්ඨං හොතීති වුත්තං. තත්ථ නාමමත්තමෙව නානාකරණං, ආපත්ති පන දුක්කටමෙව. තත්ථ අකප්පියකුටි නාම සඞ්ඝස්ස වා උපසම්පන්නපුග්ගලස්ස වා සන්තකං වසනත්ථාය කතගෙහං, තත්ථ සහසෙය්‍යප්පහොනකෙ පදෙසෙ වුට්ඨං යාවකාලිකඤ්ච යාමකාලිකඤ්ච සඞ්ඝිකං වා උපසම්පන්නපුග්ගලස්ස වා සන්තකං අන්තොවුට්ඨං නාම හොති, තත්ථ පක්කං අන්තොපක්කං නාම, යත්ථ කත්ථචි පන සයං පක්කං සාමං පක්කං නාම, තං සබ්බං අනජ්ඣොහරණීයං. තෙන තෙන සද්ධිං සංසට්ඨම්පි තංගතිකමෙව, සබ්බං අජ්ඣොහරන්තස්ස දුක්කටං. තස්මා අන්තොවුට්ඨඅන්තොපක්කමොචනත්ථං භගවතා චතස්සො කප්පියභූමියො (මහාව. 295) අනුඤ්ඤාතා, තාසං විනිච්ඡයො සමන්තපාසාදිකායං (මහාව. අට්ඨ. 295) වුත්තො. යත්ථ පනෙතා න සන්ති, තත්ථ අනුපසම්පන්නස්ස සන්තකං කත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. සාමං පාකම්පි පුනපාකං වට්ටති, අසන්නිධිකාරකෙ සන්නිධිකාරකසඤ්ඤිනො, වෙමතිකස්ස වා දුක්කටං. අසන්නිධිකාරකසඤ්ඤිනො, යාවකාලිකාදීනි තීණි නිදහිත්වා සකං සකං කාලං අනතික්කමිත්වා, යාවජීවිකං සදාපි සති පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. ආමිසං, සන්නිධිභාවො, තස්ස අජ්ඣොහරණන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි එළකලොමසදිසානෙවාති.

සන්නිධිකාරකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. පණීතභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

නවමෙ පණීතභොජනානීති පණීතසංසට්ඨානි සත්තධඤ්ඤනිබ්බත්තානි භොජනානි. යථා හි ආජඤ්ඤයුත්තො රථො ‘ආජඤ්ඤරථො’ති වුච්චති, එවමිධාපි පණීතසංසට්ඨානි භොජනානි පණීතභොජනානීති. යෙහි පන පණීතෙහි සංසට්ඨානි, තානි ‘පණීතභොජනානී’ති වුච්චන්ති, තෙසං පභෙදදස්සනත්ථං සෙය්‍යථිදං සප්පි නවනීතන්තිආදිමාහ, තත්ථ සප්පිආදීනි භෙසජ්ජසික්ඛාපදෙ (කඞ්ඛා. අට්ඨ. භෙසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තලක්ඛණෙනෙව වෙදිතබ්බානි. මච්ඡාදීසු පන සබ්බොපි ‘ඔදකො’ති (පාචි. 260) වුත්තලක්ඛණො මච්ඡො මච්ඡොයෙව. යෙසං පන මංසං කප්පති, තෙසං මංසඤ්ච ඛීරදධීනි ච ඉධාධිප්පෙතානි. එවරූපානි පණීතභොජනානීති යානි එතෙහි සප්පිආදීහි සංසට්ඨත්තා ‘පණීතභොජනානී’ති වුච්චන්ති, තථාරූපානි පණීතභොජනානි. අගිලානොති යස්ස තෙහි විනාපි ඵාසු හොති. අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වාති එත්ථ පන යො අගිලානො සුද්ධානි සප්පිආදීනි භෙසජ්ජත්ථාය විඤ්ඤාපෙති, සො මහානාමසික්ඛාපදෙන (පාචි. 303) කාරෙතබ්බො, මච්ඡාදීනි චත්තාරි විඤ්ඤාපෙන්තො සූපොදනවිඤ්ඤත්තියා (පාචි. 612-613) කාරෙතබ්බො, සප්පිආදීහි සංසට්ඨභොජනානි විඤ්ඤාපෙන්තො ඉමිනා කාරෙතබ්බො. තත්‍රායං විනිච්ඡයො – ‘‘සප්පිනා භත්තං දෙහි, සප්පිං ආකිරිත්වා දෙහි, සප්පිමිස්සකං කත්වා දෙහි, සහ සප්පිනා දෙහි, සප්පිඤ්ච භත්තඤ්ච දෙහී’’ති එවං විඤ්ඤාපෙන්තස්ස තාව විඤ්ඤත්තියා දුක්කටං, පටිග්ගහණෙ දුක්කටං, අජ්ඣොහරණෙ අජ්ඣොහරණෙ පාචිත්තියං. ‘‘සප්පිභත්තං දෙහී’’ති වුත්තෙ පන යස්මා සාලිභත්තං විය සප්පිභත්තං නාම නත්ථි, තස්මා සූපොදනවිඤ්ඤත්තියා දුක්කටමෙව හොති. සචෙ පන ‘‘සප්පිනා භත්තං දෙහී’’ති වුත්තෙ භත්තං දත්වා ‘‘සප්පිං කත්වා භුඤ්ජාහී’’ති නවනීතඛීරාදීනි වා කප්පියභණ්ඩං වා දෙති ‘‘ඉමිනා සප්පිං ගහෙත්වා භුඤ්ජාහී’’ති, යථාවත්ථුකමෙව. ‘‘ගොසප්පිනා භත්තං දෙහී’’ති වුත්තෙ පන ගොසප්පිං වා දෙතු, තස්මිං අසති පුරිමනයෙන නවනීතාදීනි වා, ගාවිංයෙව වා දෙතු ‘‘ඉතො සප්පිනා භුඤ්ජාහී’’ති, යථාවත්ථුකමෙව. සචෙ පන ‘‘ගොසප්පිනා දෙහී’’ති යාචිතො අජිකාසප්පිආදීහි දෙති, විසඞ්කෙතං. එවඤ්හි සති අඤ්ඤං යාචිතෙන අඤ්ඤං දින්නං නාම හොති, තස්මා අනාපත්ති, එස නයො ‘‘අජිකාසප්පිනා දෙහී’’තිආදීසුපි. ‘‘කප්පියසප්පිනා දෙහී’’ති වුත්තෙ අකප්පියසප්පිනා දෙති, විසඞ්කෙතමෙව. ‘‘අකප්පියසප්පිනා දෙහී’’ති වුත්තෙ අකප්පියසප්පිනාව දෙති, පටිග්ගහණෙපි පරිභොගෙපි දුක්කටමෙව. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. සචෙ පන සබ්බෙහිපි සප්පිආදීහි එකට්ඨානෙ වා නානාට්ඨානෙ වා විඤ්ඤාපෙත්වා පටිලද්ධං එකතො සම්භින්නරසං කත්වා තතො කුසග්ගෙන එකබින්දුම්පි අජ්ඣොහරති, නව පාචිත්තියානි.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ පණීතභොජනවිඤ්ඤත්තිවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, ‘‘අගිලානො’’ති අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්ති, අසාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, ගිලානස්ස අගිලානසඤ්ඤිනො, වෙමතිකස්ස වා දුක්කටං. ගිලානසඤ්ඤිස්ස, ගිලානකාලෙ විඤ්ඤාපෙත්වා අගිලානස්ස භුඤ්ජතො, ගිලානස්ස සෙසකෙ, ඤාතකප්පවාරිතට්ඨානතො, අඤ්ඤස්සත්ථාය විඤ්ඤත්තෙ, අත්තනො ධනෙන ගහිතෙ, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. පණීතභොජනතා, අගිලානතා, කතවිඤ්ඤත්තියා පටිලාභො, අජ්ඣොහරණන්ති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි. අද්ධානසමුට්ඨානං, කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

පණීතභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. දන්තපොනසික්ඛාපදවණ්ණනා

දසමෙ අදින්නන්ති කායෙන වා කායප්පටිබද්ධෙන වා ගණ්හන්තස්ස හත්ථපාසෙ ඨත්වා කායකායප්පටිබද්ධනිස්සග්ගියානං අඤ්ඤතරෙන න දින්නං, අප්පටිග්ගහිතකස්සෙතං නාමං. අප්පටිග්ගහිතකඤ්හි භික්ඛුනො අත්තනො සන්තකම්පි අජ්ඣොහරිතුං න වට්ටති. පටිග්ගහිතං අන්තමසො විස්සාසිකසන්තකම්පි වට්ටති, තස්ස ලක්ඛණං වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බං. සචෙ හි යො කොචි අනුපසම්පන්නො අන්තමසො තිරච්ඡානොපි භික්ඛුස්ස වා භික්ඛුනියා වා හත්ථපාසෙ ඨිතො කායාදීනං අඤ්ඤතරෙන දෙති, තඤ්චෙ භික්ඛුනා යෙන කෙනචි සරීරාවයවෙන වා, තප්පටිබද්ධෙන වා, සංහාරිමෙන ච අන්තමසො මඤ්චෙනාපි, ධාරෙතුං සමත්ථෙන ච අන්තමසො අතත්ථජාතකරුක්ඛපණ්ණෙනාපි, සූචියා පරාමට්ඨමත්තෙනාපි පටිග්ගහිතං, පටිග්ගහිතමෙව හොති. පටිබද්ධප්පටිබද්ධං නාම ඉධ නත්ථි, යම්පි නත්ථුකරණියා දිය්‍යමානං නාසිකාය, අකල්ලකො වා මුඛෙන පටිග්ගණ්හාති, සබ්බං වට්ටති, ආභොගමත්තමෙව හෙත්ථ පමාණං. පුබ්බාභොගෙ ච සති පච්ඡා නිද්දායන්තස්ස පත්තෙ දින්නම්පි හත්ථපාසෙ සති පටිග්ගහිතමෙව හොති. යම්පි ‘‘පත්තෙන පටිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති නිසින්නස්සෙව හත්ථෙ පතති, තං වට්ටතියෙව. අභිහටභාජනතො පතිතරජම්පි වට්ටති, තත්ථ ඨිතනිසින්නනිපන්නානං පවාරණාසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව හත්ථපාසො වෙදිතබ්බො.

සචෙ පන දායකප්පටිග්ගාහකෙසු එකො ආකාසෙ හොති, එකො භූමියං, භූමට්ඨස්ස සීසෙන ආකාසට්ඨස්ස ච ඨපෙත්වා දාතුං වා ගහෙතුං වා පසාරිතහත්ථං යං ආසන්නතරං අඞ්ගං, තස්ස ඔරිමන්තෙන හත්ථපාසප්පමාණං පරිච්ඡින්දිතබ්බං. සචෙපි එකො කූපෙ හොති, එකො කූපතටෙ, එකො වා රුක්ඛෙ, එකො පථවියං, වුත්තනයෙනෙව හත්ථපාසප්පමාණං පරිච්ඡින්දිතබ්බං. තස්මිං ඨත්වා සචෙපි ද්වෙ තයො වා සාමණෙරා යං මජ්ඣිමො පුරිසො උක්ඛිපිතුං සක්කොති, එවරූපං භාරං පවට්ටෙන්තා භික්ඛුනො භූමියං ඨපිතහත්ථං ආරොපෙන්ති, උක්ඛිපිත්වා වා භික්ඛුනො පසාරිතහත්ථෙ එකදෙසෙනාපි ඨපෙන්ති, තං පටිග්ගහිතමෙව හොති. යං පන පිණ්ඩාය චරන්තස්ස පත්තෙ රජං පතති, තං අප්පටිග්ගහිතමෙව හොති, තස්මා පටිග්ගහෙත්වාව භික්ඛා ගණ්හිතබ්බා. අප්පටිග්ගහෙත්වා ගණ්හන්තස්ස විනයදුක්කටං, තං පන පුන පටිග්ගහෙත්වා භුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්ති. සචෙ ‘‘පටිග්ගහෙත්වා දෙථා’’ති වුත්තෙ වචනං අස්සුත්වා වා අනාදියිත්වා වා භික්ඛං දෙන්තියෙව, විනයදුක්කටා මුච්චති, පුන පටිග්ගහෙත්වා අඤ්ඤා භික්ඛා පටිග්ගහෙතබ්බා. සචෙ මහාවාතො තතො තතො රජං පාතෙති, න සක්කා හොති භික්ඛං ගහෙතුං, ‘‘අනුපසම්පන්නස්ස දස්සාමී’’ති සුද්ධචිත්තෙන ආභොගං කත්වා ගණ්හිතුං වට්ටති. තං අනුපසම්පන්නස්ස දත්වා පුන තෙන දින්නං වා තස්ස විස්සාසෙන වා පටිග්ගහෙත්වා භුඤ්ජිතුං වට්ටති. අස්සුඛෙළසිඞ්ඝාණිකාදීසු යං ඨානතො චවිත්වා හත්ථෙ වා පත්තෙ වා පතති, තං පටිග්ගහෙතබ්බං, අඞ්ගලග්ගං පටිග්ගහිතමෙව. පතන්තම්පි වොච්ඡින්නඤ්චෙ අන්තරා න ගහෙතබ්බං, උග්ගහිතකං නාම හොති, තං පච්ඡා පටිග්ගහිතම්පි න වට්ටති. යං පන භෙසජ්ජං වා මූලඵලං වා මාතාදීනං අත්ථාය ගහෙත්වා ඡායත්ථාය වා ඵලිනිසාඛං උක්ඛිපිත්වා ගච්ඡති, තතො යං ඉච්ඡති, තං පුන පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. යො පන තත්ථ ජාතකඵලිනිසාඛාය වා වල්ලියා වා ගහෙත්වා චාලෙති. තස්ස තතො ලද්ධං ඵලං න වට්ටති, දුරුපචිණ්ණදුක්කටඤ්ච ආපජ්ජති, අඤ්ඤස්ස තං වට්ටති, ඵලිරුක්ඛං පන අපස්සයිතුං වා ආලම්බිතුං වා වට්ටති, පටිග්ගහෙත්වා ඨපිතෙ යං අඤ්ඤං අඞ්කුරාදි උප්පජ්ජති, පටිග්ගහිතමෙව තං. යාව හි හත්ථතො මුත්තෙ නිරපෙක්ඛො න හොති, නිරපෙක්ඛතාය වා හත්ථතො න මුච්චති, තාව න පටිග්ගහණං විජහති, අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන සමන්තපාසාදිකායං වුත්තො.

මුඛද්වාරන්ති ගලනාළිකං. මුඛෙන වා හි පවිට්ඨං හොතු, නාසිකාය වා, ගලෙන අජ්ඣොහරණීයතාය සබ්බම්පි තං මුඛද්වාරං පවෙසිතමෙව හොති. ආහාරන්ති යංකිඤ්චි යාවකාලිකං වා යාමකාලිකං වා සත්තාහකාලිකං වා යාවජීවිකං වා. සබ්බඤ්හෙතං අජ්ඣොහරණීයත්තා ‘ආහාරො’ති වුච්චති, තත්ථ සබ්බම්පි ධඤ්ඤං වා ධඤ්ඤානුලොමං වා තාලනාළිකෙරපනසලබුජඅලාබුකුම්භණ්ඩපුස්සඵලතිපුසඵලඑළාලුකසඞ්ඛාතං නවවිධං මහාඵලඤ්චෙව අපරණ්ණඤ්ච, යඤ්චඤ්ඤං වනමූලපත්තපුප්ඵඵලාදි ආහාරත්ථං ඵරති, තං සබ්බං යාව මජ්ඣන්හිකකාලො, තාව පරිභුඤ්ජිතබ්බතො යාවකාලිකං නාම. අම්බපානං ජම්බුපානං චොචපානං මොචපානං මධුකපානං මුද්දිකපානං සාලූකපානං ඵාරුසකපානන්ති ඉමානි අට්ඨ පානානි, යානි ච තෙසං අනුලොමානි වෙත්තතින්තිණිකමාතුලුඞ්ගකපිට්ඨකොසම්බකරමන්දාදිඛුද්දකඵලපානානි, එතානි සබ්බානි අනුපසම්පන්නෙහි සීතොදකෙන මද්දිත්වා කතානි ආදිච්චපාකානි වා යාව රත්තියා පච්ඡිමයාමං නිදහිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බතො යාමකාලිකානි නාම. අවසෙසෙසු අනුඤ්ඤාතඵලපත්තපුප්ඵරසෙසුපි එසෙව නයො. සප්පිආදීනි පඤ්ච භෙසජ්ජානි සත්තාහං නිදහිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බතො සත්තාහකාලිකානි නාම. ඉදං පන යාවකාලිකාදිත්තයං කාලවිමුත්තඤ්ච උදකං ඨපෙත්වා අවසෙසමූලඵලාඵලාදි යං නෙව ඛාදනීයත්ථං න භොජනීයත්ථං ඵරති, තං යාවජීවං නිදහිත්වා සති පච්චයෙ පරිභුඤ්ජිතබ්බතො යාවජීවිකං නාම. ආහරෙය්‍යාති පවෙසෙය්‍ය. අඤ්ඤත්‍ර උදකදන්තපොනාති ඉදං අනාහාරෙපි උදකෙ ආහාරසඤ්ඤාය, දන්තපොනෙ ච ‘‘මුඛද්වාරං ආහටං ඉද’’න්ති සඤ්ඤාය කුක්කුච්චායන්තානං කුක්කුච්චවිනොදනත්ථං වුත්තං. උදකඤ්හි යථාසුඛං පාතුං, දන්තකට්ඨඤ්ච දන්තපොනපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. ඨපෙත්වා පන ඉදං ද්වයං අවසෙසං අජ්ඣොහරණත්ථාය ගණ්හතො ගහණෙ දුක්කටං, අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙ පාචිත්තියං, සචෙපි දන්තකට්ඨරසො අජානන්තස්ස අන්තො පවිසති, පාචිත්තියමෙව.

වෙසාලියං අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආරබ්භ අදින්නං ආහාරං ආහරණවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, ‘‘අඤ්ඤත්‍ර උදකදන්තපොනා’’ති අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්ති, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, පටිග්ගහිතකෙ අප්පටිග්ගහිතසඤ්ඤිනො, වෙමතිකස්ස වා දුක්කටං. පටිග්ගහිතසඤ්ඤිස්ස, උදකදන්තපොනෙ, චත්තාරි මහාවිකටානි සති පච්චයෙ අසති කප්පියකාරකෙ සාමං ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. එත්ථ දුබ්බචොපි අසමත්ථොපි කප්පියකාරකො අසන්තපක්ඛෙයෙව තිට්ඨති, ඡාරිකාය අසති සුක්ඛදාරුං ඣාපෙත්වා, තස්මිඤ්ච අසති අල්ලදාරුං රුක්ඛතො ඡින්දිත්වාපි කාතුං, මත්තිකත්ථාය ච පථවිං ඛණිතුම්පි වට්ටති, ඉදං පන චතුබ්බිධම්පි මහාවිකටං කාලොදිස්සං නාම සප්පදට්ඨක්ඛණෙයෙව සාමං ගහෙතුං වට්ටති, අඤ්ඤදා පටිග්ගාහාපෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං. අප්පටිග්ගහිතකතා, අනනුඤ්ඤාතතා, ධූමාදිඅබ්බොහාරිකාභාවො, අජ්ඣොහරණන්ති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි එළකලොමසදිසානීති.

දන්තපොනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භොජනවග්ගො චතුත්ථො.