3. පත්තවග්ගො

1. පත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා

පත්තවග්ගස්ස පඨමෙ අතිරෙකපත්තොති අනධිට්ඨිතො ච අවිකප්පිතො ච, සො ච ඛො උක්කට්ඨමජ්ඣිමොමකානං අඤ්ඤතරො පමාණයුත්තොව, තස්ස පමාණං ‘‘අඩ්ඪාළ්හකොදනං ගණ්හාතී’’තිආදිනා (පාරා 602) නයෙන පාළියං වුත්තං. තත්‍රායං විනිච්ඡයො – අනුපහතපුරාණසාලිතණ්ඩුලානං සුකොට්ටිතපරිසුද්ධානං ද්වෙ මගධනාළියො ගහෙත්වා තෙහි තණ්ඩුලෙහි අනුත්තණ්ඩුලමකිලින්නමපිණ්ඩිකං සුවිසදං කුන්දමකුළරාසිසදිසං අවස්සාවිතොදනං පචිත්වා නිරවසෙසං පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා තස්ස ඔදනස්ස චතුත්ථභාගප්පමාණො නාතිඝනො නාතිතනුකො හත්ථහාරියො සබ්බසම්භාරසඞ්ඛතො මුග්ගසූපො පක්ඛිපිතබ්බො, තතො ආලොපස්ස අනුරූපං යාවචරිමාලොපප්පහොනකං මච්ඡමංසාදිබ්‍යඤ්ජනං පක්ඛිපිතබ්බං, සප්පිතෙලතක්කරසකඤ්ජියාදීනි පන ගණනූපගානි න හොන්ති. තානි හි ඔදනගතිකානෙව, නෙව හාපෙතුං, න වඩ්ඪෙතුං සක්කොන්ති, එවමෙතං සබ්බම්පි පක්ඛිත්තං සචෙ පත්තස්ස මුඛවට්ටියා හෙට්ඨිමරාජිසමං තිට්ඨති, සුත්තෙන වා හීරෙන වා ඡින්දන්තස්ස සුත්තස්ස වා හීරස්ස වා හෙට්ඨිමන්තං ඵුසති, අයං උක්කට්ඨො නාම පත්තො. සචෙ තං රාජිං අතික්කම්ම ථූපීකතං තිට්ඨති, අයං උක්කට්ඨොමකො නාම පත්තො. සචෙ තං රාජිං න සම්පාපුණාති, අන්තොගධමෙව හොති, අයං උක්කට්ඨුක්කට්ඨො නාම පත්තො. උක්කට්ඨතො උපඩ්ඪප්පමාණො මජ්ඣිමො. මජ්ඣිමපත්තතො උපඩ්ඪප්පමාණො ඔමකො. තෙසම්පි වුත්තනයෙනෙව භෙදො වෙදිතබ්බො. ඉච්චෙතෙසු නවසු උක්කට්ඨුක්කට්ඨො ච ඔමකොමකො චාති ද්වෙ අපත්තා, සෙසා සත්ත පත්තා පමාණයුත්තා නාම, අයමෙත්ථසඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන සමන්තපාසාදිකායං (පාරා. අට්ඨ. 2.598 ආදයො) වුත්තො, තස්මා එවං පමාණයුත්තං සමණසාරුප්පෙන පක්කං අයොපත්තං වා මත්තිකාපත්තං වා ලභිත්වා පුරාණපත්තං පච්චුද්ධරිත්වා අන්තොදසාහෙ අධිට්ඨාතබ්බො. සචෙ පනස්ස මූලතො කාකණිකමත්තම්පි දාතබ්බං අවසිට්ඨං හොති, අධිට්ඨානුපගො න හොති, අප්පච්චුද්ධරන්තෙන විකප්පෙතබ්බො. තත්ථ පච්චුද්ධරණාධිට්ඨානලක්ඛණං චීවරවග්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං, විකප්පනලක්ඛණං පරතො වක්ඛාම. සචෙ පන කොචි අපත්තකො භික්ඛු දස පත්තෙ ලභිත්වා සබ්බෙ අත්තනාව පරිභුඤ්ජිතුකාමො හොති, එකං පත්තං අධිට්ඨාය පුන දිවසෙ තං පච්චුද්ධරිත්වා අඤ්ඤො අධිට්ඨාතබ්බො, එතෙනුපායෙන වස්සසතම්පි පරිහරිතුං සක්කා. යො පනස්ස පත්තො මුඛවට්ටිතො හෙට්ඨා ද්වඞ්ගුලමත්තොකාසතො පට්ඨාය යත්ථකත්ථචි කඞ්ගුසිත්ථනික්ඛමනමත්තෙන ඡිද්දෙන ඡිද්දො හොති, සො අධිට්ඨානුපගො න හොති. පුන ඡිද්දෙ පාකතිකෙ කතෙ අධිට්ඨාතබ්බො, සෙසං අධිට්ඨානවිජහනං තිචීවරෙ වුත්තනයමෙව.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ ආරබ්භ අතිරෙකපත්තධාරණවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, අසාධාරණපඤ්ඤත්ති, සෙසවණ්ණනාක්කමො චීවරවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති.

පත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ඌනපඤ්චබන්ධනසික්ඛාපදවණ්ණනා

දුතියෙ ඌනානි පඤ්ච බන්ධනානි අස්සාති ඌනපඤ්චබන්ධනො, නාස්ස පඤ්ච බන්ධනානි පූරෙන්තීති අත්ථො, තෙන ඌනපඤ්චබන්ධනෙන, ඉත්ථම්භූතස්ස ලක්ඛණෙ කරණවචනං. තත්ථ යස්මා අබන්ධනස්සාපි පඤ්ච බන්ධනානි න පූරෙන්ති සබ්බසො නත්ථිතාය, තෙනස්ස පදභාජනෙ ‘‘ඌනපඤ්චබන්ධනො නාම පත්තො අබන්ධනො වා එකබන්ධනො වා’’තිආදි (පාරා. 613) වුත්තං. ‘‘ඌනපඤ්චබන්ධනෙනා’’ති ච වුත්තත්තා යස්ස පඤ්චබන්ධනො පත්තො හොති පඤ්චබන්ධනොකාසො වා, තස්ස සො අපත්තො, තස්මා අඤ්ඤං විඤ්ඤාපෙතුං වට්ටති. යස්මිං පන පත්තෙ මුඛවට්ටිතො හෙට්ඨා භට්ඨා ද්වඞ්ගුලප්පමාණා එකාපි රාජි හොති, තං තස්සා රාජියා හෙට්ඨිමපරියන්තෙ පත්තවෙධකෙන විජ්ඣිත්වා පචිත්වා සුත්තරජ්ජුකමකචිරජ්ජුකාදීහි වා තිපුසුත්තකෙන වා බන්ධිත්වා තං බන්ධනං ආමිසස්ස අලග්ගනත්ථං තිපුපට්ටකෙන වා කෙනචි බද්ධසිලෙසාදිනා වා පටිච්ඡාදෙතබ්බං, සො ච පත්තො අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බො, සුඛුමං වා ඡිද්දං කත්වා බන්ධිතබ්බො, ඵාණිතං ඣාපෙත්වා පාසාණචුණ්ණෙන බන්ධිතුම්පි වට්ටති. යස්ස පන ද්වෙ රාජියො වා එකායෙව වා චතුරඞ්ගුලා, තස්ස ද්වෙ බන්ධනානි දාතබ්බානි. යස්ස තිස්සො වා එකායෙව වා ඡළඞ්ගුලා, තස්ස තීණි. යස්ස චතස්සො වා එකායෙව වා අට්ඨඞ්ගුලා, තස්ස චත්තාරි. යස්ස පඤ්ච වා එකායෙව වා දසඞ්ගුලා, සො බද්ධොපි අබද්ධොපි අපත්තොයෙව, අඤ්ඤො විඤ්ඤාපෙතබ්බො, එස තාව මත්තිකාපත්තෙ විනිච්ඡයො.

අයොපත්තෙ පන සචෙපි පඤ්ච වා අතිරෙකානි වා ඡිද්දානි හොන්ති, තානි චෙ අයචුණ්ණෙන වා ආණියා වා ලොහමණ්ඩලෙන වා බද්ධානි මට්ඨානි හොන්ති, ස්වෙව පරිභුඤ්ජිතබ්බො, අඤ්ඤො න විඤ්ඤාපෙතබ්බො. අථ පන එකම්පි ඡිද්දං මහන්තං හොති, ලොහමණ්ඩලෙන බද්ධම්පි මට්ඨං න හොති, පත්තෙ ආමිසං ලග්ගති, අකප්පියො හොති අයං පත්තො, අඤ්ඤො විඤ්ඤාපෙතබ්බො. යො පන එවං පත්තසඞ්ඛෙපගතෙ වා අයොපත්තෙ, ඌනපඤ්චබන්ධනෙ වා මත්තිකාපත්තෙ සති අඤ්ඤං විඤ්ඤාපෙති, පයොගෙ දුක්කටං, පටිලාභෙන නිස්සග්ගියො හොති, නිස්සජ්ජිතබ්බො. නිස්සජ්ජන්තෙන සඞ්ඝමජ්ඣෙ එව නිස්සජ්ජිතබ්බො, තෙන වුත්තං ‘‘භික්ඛුපරිසාය නිස්සජ්ජිතබ්බො’’ති. යො ච තස්සා භික්ඛුපරිසායාතිඑත්ථ තෙහි භික්ඛූහි පකතියා එව අත්තනො අත්තනො අධිට්ඨිතං පත්තං ගහෙත්වා සන්නිපතිතබ්බං, තතො සම්මතෙන පත්තග්ගාහාපකෙන පත්තස්ස විජ්ජමානගුණං වත්වා ‘‘භන්තෙ, ඉමං ගණ්හථා’’ති ථෙරො වත්තබ්බො. සචෙ ථෙරස්ස සො පත්තො න රුච්චති, අප්පිච්ඡතාය වා න ගණ්හාති, වට්ටති. තස්මිං පන අනුකම්පාය අගණ්හන්තස්ස දුක්කටං. සචෙ පන ගණ්හාති, ථෙරස්ස පත්තං දුතියත්ථෙරං ගාහාපෙත්වා එතෙනෙව උපායෙන යාව සඞ්ඝනවකා ගාහාපෙතබ්බො, තෙන පරිච්චත්තපත්තො පන පත්තපරියන්තො නාම, සො තස්ස භික්ඛුනො පදාතබ්බො. තෙනාපි සො යථා විඤ්ඤාපෙත්වා ගහිතපත්තො, එවමෙව සක්කච්චං පරිභුඤ්ජිතබ්බො. සචෙ පන තං ජිගුච්ඡන්තො අදෙසෙ වා නික්ඛිපති, අපරිභොගෙන වා පරිභුඤ්ජති, විස්සජ්ජෙති වා, දුක්කටං ආපජ්ජති.

සක්කෙසු ඡබ්බග්ගියෙ ආරබ්භ බහූ පත්තෙ විඤ්ඤාපනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, අබන්ධනෙන අබන්ධනං, එකබන්ධනං, දුබන්ධනං, තිබන්ධනං, චතුබ්බන්ධනං, අබන්ධනොකාසං, එකද්විතිචතුබ්බන්ධනොකාසං චෙතාපෙති, එවං එකෙකෙන පත්තෙන දසධා දසවිධං පත්තං. චෙතාපනවසෙන පන එකං නිස්සග්ගියපාචිත්තියසතං හොති. නට්ඨපත්තස්ස, භින්නපත්තස්ස, අත්තනො ඤාතකප්පවාරිතෙ, අඤ්ඤස්ස ච ඤාතකප්පවාරිතෙ, තස්සෙවත්ථාය විඤ්ඤාපෙන්තස්ස, අත්තනො ධනෙන ගණ්හතො, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. අධිට්ඨානුපගපත්තස්ස ඌනපඤ්චබන්ධනතා, අත්තුද්දෙසිකතා, අකතවිඤ්ඤත්ති, තාය ච පටිලාභොති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි ධොවාපනසික්ඛාපදෙ වුත්තනයානෙවාති.

ඌනපඤ්චබන්ධනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. භෙසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා

තතියෙ පටිසායනීයානීති පටිසායිතබ්බානි, පරිභුඤ්ජිතබ්බානීති අත්ථො. එතෙන සයං උග්ගහෙත්වා නික්ඛිත්තානං සත්තාහාතික්කමෙපි අනාපත්තිං දස්සෙති, තානි හි පටිසායිතුං න වට්ටන්ති. භෙසජ්ජානීති භෙසජ්ජකිච්චං කරොන්තු වා, මා වා, එවං ලද්ධවොහාරානි. සප්පි නාම ගවාදීනං සප්පි, යෙසං මංසං කප්පති, තෙසං සප්පි. තථා නවනීතං. තෙලං නාම තිලසාසපමධූකඑරණ්ඩකවසාදීහි නිබ්බත්තිතං. මධු නාම මක්ඛිකාමධුමෙව. ඵාණිතං නාම උච්ඡුරසං උපාදාය පන අපක්කා වා අවත්ථුකපක්කා වා සබ්බාපි උච්ඡුවිකති ‘‘ඵාණිත’’න්ති වෙදිතබ්බං. තානි පටිග්ගහෙත්වාති තානි භෙසජ්ජානි පටිග්ගහෙත්වා, න තෙසං වත්ථූනි. එතෙන ඨපෙත්වා වසාතෙලං යානෙත්ථ යාවකාලිකවත්ථුකානි, තෙසං වත්ථූනි පටිග්ගහෙත්වා කතානි සප්පිආදීනි සත්තාහං අතික්කාමයතොපි අනාපත්තිං දස්සෙති. වසාතෙලං පන කාලෙ පටිග්ගහිතං කාලෙ නිපක්කං කාලෙ සංසට්ඨං තෙලපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතුං අනුඤ්ඤාතං, තස්මා ඨපෙත්වා මනුස්සවසං අඤ්ඤං යංකඤ්චි වසං පුරෙභත්තං පටිග්ගහෙත්වා සාමං පචිත්වා නිබ්බත්තිතතෙලම්පි සත්තාහං නිරාමිසපරිභොගෙන වට්ටති. අනුපසම්පන්නෙන පචිත්වා දින්නං පන තදහුපුරෙභත්තං සාමිසම්පි වට්ටති, අඤ්ඤෙසං යාවකාලිකවත්ථූනං වත්ථුං පචිතුං න වට්ටතියෙව. නිබ්බත්තිතසප්පි වා නවනීතං වා පචිතුං වට්ටති, තං පන තදහුපුරෙභත්තම්පි සාමිසං පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටති. පුරෙභත්තං පටිග්ගහිතඛීරාදිතො අනුපසම්පන්නෙන පචිත්වා කතසප්පිආදීනි පන තදහුපුරෙභත්තං සාමිසානිපි වට්ටන්ති, පච්ඡාභත්තතො පට්ඨාය අනජ්ඣොහරණීයානි, සත්තාහාතික්කමෙපි අනාපත්ති. සන්නිධිකාරකං පරිභුඤ්ජිතබ්බානීති සන්නිධිං කත්වා නිදහිත්වා පුරෙභත්තං පටිග්ගහිතානි තදහුපුරෙභත්තං සාමිසපරිභොගෙනාපි වට්ටන්ති, පච්ඡාභත්තතො පට්ඨාය පන තානි ච, පච්ඡාභත්තං පටිග්ගහිතානි ච සත්තාහං නිරාමිසපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බානීති අත්ථො. ‘‘පරිභුඤ්ජිතබ්බානී’’ති ච වචනතො අන්තොසත්තාහෙ අබ්භඤ්ජනාදීනං අත්ථාය අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතෙසු අනාපත්ති, යාවජීවිකානි සාසපමධූකඑරණ්ඩකඅට්ඨීනි තෙලකරණත්ථං පටිග්ගහෙත්වා තදහෙව කතතෙලං සත්තාහකාලිකං, දුතියදිවසෙ කතං ඡාහං වට්ටති, තතියදිවසෙ කතං පඤ්චාහං, චතුත්ථපඤ්චමඡට්ඨසත්තමදිවසෙ කතං තදහෙව වට්ටති. සචෙ යාව අරුණස්ස උග්ගමනා තිට්ඨති, නිස්සග්ගියං හොති, අට්ඨමදිවසෙ කතං අනජ්ඣොහරණීයං, අනිස්සග්ගියත්තා පන බාහිරපරිභොගෙන වට්ටති. සචෙපි න කරොති, තෙලත්ථාය පටිග්ගහිතසාසපාදීනං පන පාළියං අනාගතසප්පිආදීනඤ්ච සත්තාහාතික්කමෙ දුක්කටං ආපජ්ජති. සීතුදකෙන කතමධූකපුප්ඵඵාණිතං පන ඵාණිතගතිකමෙව, අම්බඵාණිතාදීනි යාවකාලිකානි. යං පනෙත්ථ සත්තාහකාලිකං, තං නිස්සට්ඨං පටිලභිත්වාපි අරුආදීනි වා මක්ඛෙතුං, අජ්ඣොහරිතුං වා න වට්ටති. පදීපෙ කාළවණ්ණෙ වා උපනෙතබ්බං, අඤ්ඤස්ස භික්ඛුනො කායිකපරිභොගං වට්ටති. යං පන නිරපෙක්ඛො පරිච්චජිත්වා පුන ලභති, තං අජ්ඣොහරිතුම්පි වට්ටති. විසුං ඨපිතසප්පිආදීසු, එකභාජනෙ වා අමිස්සිතෙසු වත්ථුගණනාය ආපත්තියො.

සාවත්ථියං සම්බහුලෙ භික්ඛූ ආරබ්භ සත්තාහං අතික්කමනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සෙසං චීවරවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

භෙසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. වස්සිකසාටිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

චතුත්ථෙ මාසො සෙසො ගිම්හානන්ති චතුන්නං ගිම්හමාසානං එකො පච්ඡිමමාසො සෙසො. පරියෙසිතබ්බන්ති ගිම්හානං පච්ඡිමමාසස්ස පඨමදිවසතො පට්ඨාය යාව කත්තිකමාසස්ස පච්ඡිමදිවසො, තාව ‘‘කාලො වස්සිකසාටිකායා’’තිආදිනා සතුප්පාදකරණෙන, සඞ්ඝස්ස පවාරිතට්ඨානතො, අත්තනො ඤාතකප්පවාරිතට්ඨානතො පන ‘‘දෙථ මෙ වස්සිකසාටිකචීවර’’න්තිආදිකාය විඤ්ඤත්තියාපි පරියෙසිතබ්බං. අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතට්ඨානෙ සතුප්පාදං කරොන්තස්ස වත්තභෙදෙ දුක්කටං, යථා වා තථා වා ‘‘දෙථ මෙ’’තිආදිවචනෙන විඤ්ඤාපෙන්තස්ස අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදෙන නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං. කත්වා නිවාසෙතබ්බන්ති ගිම්හානං පච්ඡිමද්ධමාසස්ස පඨමදිවසතො පට්ඨාය යාව කත්තිකමාසස්ස පච්ඡිමදිවසො, තාව සූචිකම්මනිට්ඨානෙන සකිම්පි වණ්ණභෙදමත්තරජනෙන කප්පබින්දුකරණෙන ච කත්වා පරිදහිතබ්බා. එත්තාවතා ගිම්හානං පච්ඡිමො මාසො පරියෙසනක්ඛෙත්තං, පච්ඡිමො අද්ධමාසො කරණනිවාසනක්ඛෙත්තම්පි, වස්සානස්ස චතූසු මාසෙසු සබ්බම්පි තං වට්ටතීති අයමත්ථො දස්සිතො හොති. යො චායං ගිම්හානං පච්ඡිමො මාසො අනුඤ්ඤාතො, එත්ථ කතපරියෙසිතම්පි වස්සිකසාටිකං අධිට්ඨාතුං න වට්ටති. සචෙ තස්මිං මාසෙ අතික්කන්තෙ වස්සං උක්කඩ්ඪියති, පුන මාසපරිහාරං ලභති, ධොවිත්වා පන නික්ඛිපිත්වා වස්සූපනායිකදිවසෙ අධිට්ඨාතබ්බා. සචෙ සතිසම්මොසෙන වා අප්පහොනකභාවෙන වා අකතා හොති. තෙ ච ද්වෙ මාසෙ වස්සානස්ස චතුමාසන්ති ඡ මාසෙ පරිහාරං ලභති. සචෙ පන කත්තිකමාසෙ කථිනං අත්ථරියති, අපරෙපි චත්තාරො මාසෙ ලභති, එවං දස මාසා හොන්ති. තතො පරම්පි සතියා පච්චාසාය තං මූලචීවරං කත්වා ඨපෙන්තස්ස එකමාසන්ති එවං එකාදස මාසෙ පරිහාරං ලභති, ඉතො පරං එකාහම්පි න ලභති.

ඔරෙන චෙ මාසො සෙසො ගිම්හානන්ති ගිම්හානං පච්ඡිමමාසස්ස ඔරිමභාගෙ යාව හෙමන්තස්ස පඨමදිවසො, තාවාති අත්ථො. පරියෙසෙය්‍යාති එතෙසු සත්තසු පිට්ඨිසමයමාසෙසු අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතට්ඨානතො සතුප්පාදකරණෙන පරියෙසන්තස්ස නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං, විඤ්ඤාපෙන්තස්ස අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදෙන නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං, ඤාතකප්පවාරිතෙ විඤ්ඤාපෙන්තස්ස තෙන සික්ඛාපදෙන අනාපත්ති, සතුප්පාදං කරොන්තස්ස ඉමිනා සික්ඛාපදෙන ආපත්ති. ඔරෙනද්ධමාසො සෙසො ගිම්හානන්ති ගිම්හානස්ස පච්ඡිමද්ධමාසතො ඔරිමභාගෙ එකස්මිං අද්ධමාසෙ. කත්වා නිවාසෙය්‍යාති එත්ථන්තරෙ ධම්මෙන උප්පන්නම්පි කත්වා නිවාසෙන්තස්ස නිස්සග්ගියං හොති.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ වස්සිකසාටිකපරියෙසනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, අසාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, ඌනකමාසද්ධමාසෙසු අතිරෙකසඤ්ඤිනො වෙමතිකස්ස වා දුක්කටං, තථා සතියා වස්සිකසාටිකාය නග්ගස්ස කායං ඔවස්සාපයතො. පොක්ඛරණියාදීසු පන න්හායන්තස්ස වා අච්ඡින්නචීවරස්ස වා නට්ඨචීවරස්ස වා ‘‘අනිවත්ථං චොරා හරන්තී’’ති එවං ආපදාසු වා නිවාසයතො උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. එත්ථ ච වස්සිකසාටිකාය අත්තුද්දෙසිකතා, අසමයෙ පරියෙසනතා, තාය ච පටිලාභොති ඉමානි තාව පරියෙසනාපත්තියා තීණි අඞ්ගානි. සචීවරතා, ආපදාභාවො, වස්සිකසාටිකාය සකභාවො, අසමයෙ නිවාසනන්ති ඉමානි නිවාසනාපත්තියා චත්තාරි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි ධොවාපනසික්ඛාපදෙ වුත්තනයානෙවාති.

වස්සිකසාටිකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. චීවරඅච්ඡින්දනසික්ඛාපදවණ්ණනා

පඤ්චමෙ සාමං චීවරං දත්වාති වෙය්‍යාවච්චාදීනි පච්චාසිසමානො සයමෙව දත්වා. අච්ඡින්දෙය්‍යාති වෙය්‍යාවච්චාදීනි අකරොන්තං දිස්වා සකසඤ්ඤාය අච්ඡින්දන්තස්ස වත්ථුගණනාය ආපත්තියො. අච්ඡින්දාපෙය්‍යාතිඑත්ථ පන ‘‘අච්ඡින්දා’’ති ආණත්තියා දුක්කටං, අච්ඡින්දෙසු යත්තකානි ආණත්තානි, තෙසං ගණනාය ආපත්තියො.

සාවත්ථියං උපනන්දං ආරබ්භ චීවරඅච්ඡින්දනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, සාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං. අනුපසම්පන්නෙ උපසම්පන්නසඤ්ඤිනො, වෙමතිකස්ස, අනුපසම්පන්නසඤ්ඤිනො වා, උපසම්පන්නස්සාපි විකප්පනුපගපච්ඡිමචීවරං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං පරික්ඛාරං, අනුපසම්පන්නස්ස ච යංකිඤ්චි අච්ඡින්දතො වා දුක්කටං. තෙන තුට්ඨෙන වා කුපිතෙන වා දින්නං පන තස්ස විස්සාසං වා ගණ්හන්තස්ස උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. විකප්පනුපගපච්ඡිමචීවරතා, සාමං දින්නතා, සකසඤ්ඤිතා, උපසම්පන්නතා, කොධවසෙන අච්ඡින්දනං වා අච්ඡින්දාපනං වාති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානි අඤ්ඤත්‍ර වෙදනාය. වෙදනා පන ඉධ දුක්ඛවෙදනායෙවාති.

චීවරඅච්ඡින්දනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. සුත්තවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදවණ්ණනා

ඡට්ඨෙ සුත්තන්ති ඡබ්බිධං ඛොමසුත්තාදිං වා තෙසං අනුලොමං වා. විඤ්ඤාපෙත්වාති චීවරත්ථාය යාචිත්වා. වායාපෙය්‍යාති ‘‘චීවරං මෙ, ආවුසො, වායථා’’ති අකප්පියාය විඤ්ඤත්තියා වායාපෙය්‍ය. නිස්සග්ගියන්ති එවං වායාපෙන්තස්ස යො තන්තවායො චීවරවායනත්ථං තුරිවෙමසජ්ජනාදිකෙ පයොගෙ කරොති, තස්ස සබ්බප්පයොගෙසු දුක්කටං, පටිලාභෙන නිස්සග්ගියං හොති.

රාජගහෙ ඡබ්බග්ගියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ චීවරවායාපනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, විඤ්ඤාපිතසුත්තං විඤ්ඤාපිතතන්තවායෙන වායාපෙන්තස්ස දීඝතො විදත්ථිමත්තෙ තිරියඤ්ච හත්ථමත්තෙ වීතෙ නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං. ඉති යාව චීවරං වඩ්ඪති, තාව ඉමිනා පමාණෙන ආපත්තියො වඩ්ඪන්ති. තෙනෙව පන අවිඤ්ඤත්තියා ලද්ධසුත්තං වායාපෙන්තස්ස යථා පුබ්බෙ නිස්සග්ගියං, එවං ඉධ දුක්කටං. තෙනෙව විඤ්ඤත්තඤ්ච අවිඤ්ඤත්තඤ්ච වායාපෙන්තස්ස සචෙ වුත්තප්පමාණෙන කෙදාරබද්ධං විය චීවරං හොති, අකප්පියසුත්තමයෙ පරිච්ඡෙදෙ පාචිත්තියං, ඉතරස්මිං තථෙව දුක්කටං. තතො චෙ ඌනතරා පරිච්ඡෙදා, සබ්බපරිච්ඡෙදෙසු දුක්කටානෙව. අථ එකන්තරිකෙන වා සුත්තෙන දීඝතො වා කප්පියං තිරියං අකප්පියං කත්වා වීතං හොති, පුබ්බෙ වුත්තප්පමාණගණනාය දුක්කටානි. එතෙනෙව උපායෙන කප්පියතන්තවායෙන අකප්පියසුත්තෙ, කප්පියාකප්පියෙහි තන්තවායෙහි සුත්තෙපි කප්පියෙ අකප්පියෙ කප්පියාකප්පියෙ ච ආපත්තිභෙදො වෙදිතබ්බො. තිකපාචිත්තියං, අවායාපිතෙ වායාපිතසඤ්ඤිනො වෙමතිකස්ස වා දුක්කටං. චීවරසිබ්බනආයොගකායබන්ධනඅංසබද්ධකපත්තත්ථවිකපරිස්සාවනානං අත්ථාය සුත්තං විඤ්ඤාපෙන්තස්ස, ඤාතකප්පවාරිතෙහි කප්පියසුත්තං වායාපෙන්තස්ස, අඤ්ඤස්සත්ථාය, අත්තනො ධනෙන, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති, චීවරත්ථාය විඤ්ඤාපිතසුත්තං, අත්තුද්දෙසිකතා, අකප්පියතන්තවායෙන අකප්පියවිඤ්ඤත්තියා වායාපනන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි ධොවාපනසික්ඛාපදෙ වුත්තනයානෙවාති.

සුත්තවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. මහාපෙසකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

සත්තමෙ තත්‍ර චෙ සො භික්ඛූති යත්‍ර ගාමෙ වා නිගමෙ වා තන්තවායා, තත්‍ර. පුබ්බෙ අප්පවාරිතොති චීවරසාමිකෙහි අප්පවාරිතො හුත්වා. විකප්පං ආපජ්ජෙය්‍යාති විසිට්ඨකප්පං අධිකවිධානං ආපජ්ජෙය්‍ය. ඉදානි යෙනාකාරෙන විකප්පං ආපන්නො හොති, තං දස්සෙතුං ඉදං ඛො, ආවුසොතිආදි වුත්තං. තත්ථ ආයතන්ති දීඝං. විත්ථතන්ති පුථුලං. අප්පිතන්ති ඝනං. සුවීතන්ති සුට්ඨු වීතං, සබ්බට්ඨානෙසු සමං කත්වා වීතං. සුප්පවායිතන්ති සුට්ඨු පවායිතං, සබ්බට්ඨානෙසු සමං කත්වා තන්තෙ පසාරිතං. සුවිලෙඛිතන්ති ලෙඛනියා සුට්ඨු විලෙඛිතං. සුවිතච්ඡිතන්ති කොච්ඡෙන සුට්ඨු විතච්ඡිතං, සුට්ඨු නිද්ධොතන්ති අත්ථො. පිණ්ඩපාතමත්තම්පීති එත්ථ ච න භික්ඛුනො පිණ්ඩපාතදානමත්තෙන තං නිස්සග්ගියං හොති, සචෙ පන තෙ තස්ස වචනෙන චීවරසාමිකානං හත්ථතො සුත්තං ගහෙත්වා ඊසකම්පි ආයතං වා විත්ථතං වා අප්පිතං වා කරොන්ති, අථ තෙසං පයොගෙ භික්ඛුනො දුක්කටං, පටිලාභෙන නිස්සග්ගියං හොති.

සාවත්ථියං උපනන්දං ආරබ්භ චීවරෙ විකප්පං ආපජ්ජනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, ඤාතකෙ අඤ්ඤාතකසඤ්ඤිනො වෙමතිකස්ස වා දුක්කටං. ඤාතකප්පවාරිතානං තන්තවායෙහි, අඤ්ඤස්ස වා අත්ථාය, අත්තනො වා ධනෙන, මහග්ඝං වායාපෙතුකාමං අප්පග්ඝං වායාපෙන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතානං තන්තවායෙ උපසඞ්කමිත්වා විකප්පමාපජ්ජනතා, චීවරස්ස අත්තුද්දෙසිකතා, තස්ස වචනෙන සුත්තවඩ්ඪනං, චීවරප්පටිලාභොති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි ධොවාපනසික්ඛාපදෙ වුත්තනයානෙවාති.

මහාපෙසකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. අච්චෙකචීවරසික්ඛාපදවණ්ණනා

අට්ඨමෙ දසාහානාගතන්ති දස අහානි දසාහං, තෙන දසාහෙන අනාගතා දසාහානාගතා, දසාහෙන අසම්පත්තාති අත්ථො, තං දසාහානාගතං, අච්චන්තසංයොගවසෙන භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං. කත්තිකතෙමාසිකපුණ්ණමන්ති පඨමකත්තිකපුණ්ණමං, ඉධාපි පඨමපදස්ස අනුපයොගතා පුරිමනයෙනෙව භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං. ඉදං වුත්තං හොති – යතො පට්ඨාය පඨමප්පවාරණා ‘‘දසාහානාගතා’’ති වුච්චති, සචෙපි තානි දිවසානි අච්චන්තමෙව භික්ඛුනො අච්චෙකචීවරං උප්පජ්ජෙය්‍ය, ‘‘අච්චෙකං ඉද’’න්ති ජානමානෙන භික්ඛුනා සබ්බම්පි පටිග්ගහෙතබ්බන්ති. තෙන පවාරණාමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛපඤ්චමිතො පට්ඨාය උප්පන්නස්ස චීවරස්ස නිධානකාලො දස්සිතො හොති. කාමඤ්චෙස ‘‘දසාහපරමං අතිරෙකචීවරං ධාරෙතබ්බ’’න්තිඉමිනාව සිද්ධො, අට්ඨුප්පත්තිවසෙන පන අපුබ්බං විය අත්ථං දස්සෙත්වා සික්ඛාපදං ඨපිතං. අච්චෙකචීවරන්ති ගමිකගිලානගබ්භිනිඅභිනවුප්පන්නසද්ධානං පුග්ගලානං අඤ්ඤතරෙන ‘‘වස්සාවාසිකං දස්සාමී’’ති එවං ආරොචෙත්වා දින්නං. සචෙ තං පුරෙ පවාරණාය විභජිතං, යෙන ගහිතං, තෙන වස්සච්ඡෙදො න කාතබ්බො, කරොති චෙ, තං චීවරං සඞ්ඝිකං හොති. යාව චීවරකාලසමයන්ති අනත්ථතෙ කථිනෙ යාව වස්සානස්ස පච්ඡිමො මාසො, අත්ථතෙ කථිනෙ යාව පඤ්ච මාසා, තාව නික්ඛිපිතබ්බං.

සාවත්ථියං සම්බහුලෙ භික්ඛූ ආරබ්භ අච්චෙකචීවරස්ස චීවරකාලසමයං අතික්කමනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සෙසමෙත්ථ චීවරවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

අච්චෙකචීවරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. සාසඞ්කසික්ඛාපදවණ්ණනා

නවමෙ උපවස්සං ඛො පනාති එත්ථ උපවස්සන්ති උපවස්ස, උපවසිත්වාති වුත්තං හොති, උපසම්පජ්ජන්තිආදීසු (විභ. 570) විය හෙත්ථ අනුනාසිකො දට්ඨබ්බො, වස්සං උපගන්ත්වා වසිත්වා චාති අත්ථො. ඉමස්ස ච පදස්ස ‘‘තථාරූපෙසු භික්ඛු සෙනාසනෙසු විහරන්තො’’තිඉමිනා සම්බන්ධො, ඉදං වුත්තං හොති – වස්සං උපගන්ත්වා වසිත්වා ච තතො පරං පච්ඡිමකත්තිකපුණ්ණමපරියොසානකාලං යානි ඛො පන තානි ආරඤ්ඤකානි…පෙ… අන්තරඝරෙ නික්ඛිපෙය්‍යාති. තත්ථ ආරඤ්ඤකානීති සබ්බපච්ඡිමානි ආරොපිතෙන ආචරියධනුනා ගාමස්ස ඉන්දඛීලතො පට්ඨාය පඤ්චධනුසතප්පමාණෙ පදෙසෙ කතසෙනාසනානි. සචෙ පන අපරික්ඛිත්තො ගාමො හොති, පරික්ඛෙපාරහට්ඨානතො පට්ඨාය මිනෙතබ්බං. සචෙ විහාරස්ස පරික්ඛෙපො වා අපරික්ඛිත්තස්ස යං ගාමතො සබ්බපඨමං සෙනාසනං වා චෙතියං වා බොධි වා ධුවසන්නිපාතට්ඨානං වා යාව, තං තාව පකතිමග්ගෙන මිනෙතබ්බං, අඤ්ඤං මග්ගං කාතුං, අමග්ගෙන වා මිනෙතුං න වට්ටති. සාසඞ්කසම්මතානීති චොරාදීනං නිවිට්ඨොකාසාදිදස්සනෙන ‘‘සාසඞ්කානී’’ති සම්මතානි, එවං සඤ්ඤාතානීති අත්ථො. සහ පටිභයෙන සප්පටිභයානි, චොරෙහි මනුස්සානං හතවිලුත්තාකොටිතභාවදස්සනතො සන්නිහිතබලවභයානීති අත්ථො.

අන්තරඝරෙ නික්ඛිපෙය්‍යාති ආරඤ්ඤකස්ස සෙනාසනස්ස සමන්තා සබ්බදිසාභාගෙසු අත්තනා අභිරුචිතෙ ගොචරගාමෙ නික්ඛිපෙය්‍ය. තඤ්ච ඛො සතියා අඞ්ගසම්පත්තියා, තත්‍රායං අඞ්ගසම්පත්ති – පුරිමිකාය උපගන්ත්වා මහාපවාරණාය පවාරිතො හොති, ඉදමෙකං අඞ්ගං. කත්තිකමාසොයෙව හොති, ඉදං දුතියං අඞ්ගං. පඤ්චධනුසතිකපච්ඡිමප්පමාණයුත්තං සෙනාසනං හොති, ඉදං තතියං අඞ්ගං. ඌනප්පමාණෙ වා ගාවුතතො අතිරෙකප්පමාණෙ වා න ලභති, යත්‍ර හි පිණ්ඩාය චරිත්වා භුත්තවෙලායමෙව පුන විහාරං සක්කා ආගන්තුං, තදෙව ඉධාධිප්පෙතං. සාසඞ්කසප්පටිභයමෙව හොති, ඉදං චතුත්ථං අඞ්ගං හොතීති. කොචිදෙව පච්චයොති කිඤ්චිදෙව කාරණං. තෙන චීවරෙනාති තෙන අන්තරඝරෙ නික්ඛිත්තචීවරෙන. විප්පවාසායාති වියොගවාසාය. තතො චෙ උත්තරි විප්පවසෙය්‍යාති ඡාරත්තතො උත්තරි තස්මිං සෙනාසනෙ සත්තමං අරුණං උට්ඨාපෙය්‍යාති අත්ථො, තථා අසක්කොන්තෙන පන ගාමසීමං ඔක්කමිත්වා සභායං වා යත්ථ කත්ථචි වා වසිත්වා චීවරප්පවත්තිං ඤත්වා පක්කමිතුං වට්ටති. අඤ්ඤත්‍ර භික්ඛුසම්මුතියාති යං සඞ්ඝො ගිලානස්ස භික්ඛුනො චීවරෙන විප්පවාසසම්මුතිං දෙති, තං ඨපෙත්වා අලද්ධසම්මුතිකස්ස අතිරෙකඡාරත්තං විප්පවසතො නිස්සග්ගියං හොති.

සාවත්ථියං සම්බහුලෙ භික්ඛූ ආරබ්භ චීවරවිප්පවාසවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සෙසමෙත්ථ චීවරවග්ගස්ස දුතියසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

සාසඞ්කසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. පරිණතසික්ඛාපදවණ්ණනා

දසමෙ සඞ්ඝිකන්ති සඞ්ඝස්ස සන්තකං. සො හි සඞ්ඝස්ස පරිණතත්තා හත්ථෙ අනාරුළ්හොපි එකෙන පරියායෙන සඞ්ඝසන්තකො හොති. ලාභන්ති ලභිතබ්බං චීවරාදිවත්ථුං. පරිණතන්ති ‘‘දස්සාම කරිස්සාමා’’ති වචීභෙදෙන වා හත්ථමුද්දාය වා සඞ්ඝස්ස නින්නං හුත්වා ඨිතං. අත්තනො පරිණාමෙය්‍යාති ‘‘ඉදං මය්හං දෙථා’’තිආදීනි වදන්තො අත්තනින්නං කරෙය්‍ය. සචෙ පන සඞ්ඝස්ස දින්නං හොති, තං ගහෙතුං න වට්ටති, සඞ්ඝස්සෙව දාතබ්බං. පරිණතං පන සහධම්මිකානං වා ගිහීනං වා අන්තමසො මාතුසන්තකම්පි අත්තනො පරිණාමෙන්තස්ස පයොගෙ දුක්කටං, පටිලාභෙන නිස්සග්ගියං හොති.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ පරිණාමනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, පරිණතෙ වෙමතිකස්ස, අපරිණතෙ පරිණතසඤ්ඤිනො චෙව වෙමතිකස්ස ච, සඞ්ඝචෙතියපුග්ගලෙසු යස්ස කස්සචි පරිණතං අඤ්ඤසඞ්ඝාදීනං පරිණාමෙන්තස්ස ච දුක්කටං. අපරිණතසඤ්ඤිනො, ‘‘කත්ථ දෙමා’’ති පුච්ඡිතෙ ‘‘යත්ථ තුම්හාකං චිත්තං පසීදති, තත්ථ දෙථ, තුම්හාකං දෙය්‍යධම්මො පරිභොගං වා ලභෙය්‍යා’’තිආදීනි වදන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. සඞ්ඝෙ පරිණතභාවො, තං ඤත්වා අත්තනො පරිණාමනං, පටිලාභොති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානීති.

පරිණතසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පත්තවග්ගො තතියො.

ඉති කඞ්ඛාවිතරණියා පාතිමොක්ඛවණ්ණනාය

නිස්සග්ගියපාචිත්තියවණ්ණනා නිට්ඨිතා.