5. සඤ්චරිත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා

පඤ්චමෙ සඤ්චරිත්තන්ති ඉත්ථිපුරිසානං අන්තරෙ සංචරණභාවං. සමාපජ්ජෙය්‍යාති සම්මා පටිග්ගණ්හනවීමංසනපච්චාහරණානි කරොන්තො ආපජ්ජෙය්‍ය. ඉත්ථියා වාතිආදි සමාපජ්ජනාකාරදස්සනං. තත්ථ ඉත්ථියා වා පුරිසමතින්ති පුරිසෙන වා තස්ස මාතාපිතාදීහි වා පෙසිතො පුරිසස්ස මතිං අධිප්පායං ඉත්ථියා ආරොචෙය්‍යාති අත්ථො. පුරිසස්ස වා ඉත්ථිමතින්ති ඉත්ථියා වා තස්සා මාතාපිතාදීහි වා පෙසිතො ඉත්ථියා මතිං අධිප්පායං පුරිසස්ස ආරොචෙය්‍යාති අත්ථො. ජායත්තනෙ වා ජාරත්තනෙ වාති ජායභාවෙ වා ජාරභාවෙ වා. පුරිසස්ස හි මතිං ඉත්ථියා ආරොචෙන්තො ජායත්තනෙ ආරොචෙති, ඉත්ථියා මතිං පුරිසස්ස ආරොචෙන්තො ජාරත්තනෙ ආරොචෙති. අපිච පුරිසස්සෙව මතිං ඉත්ථියා ආරොචෙන්තො ජායත්තනෙ වා ආරොචෙති නිබද්ධභරියභාවෙ, ජාරත්තනෙ වා මිච්ඡාචාරභාවෙ, තෙනෙවස්ස පදභාජනෙ (පාරා. 302) ‘‘ජායත්තනෙ වාති ජායා භවිස්සසි, ජාරත්තනෙ වාති ජාරී භවිස්සසී’’ති වුත්තං. එතෙනෙව උපායෙන ඉත්ථියා මතිං පුරිසස්ස ආරොචනෙපි ‘‘පති භවිස්සසි, ජාරො භවිස්සසී’’ති වත්තබ්බතා වෙදිතබ්බා. අන්තමසො තඞ්ඛණිකායපීති සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන යා අයං තඞ්ඛණෙ මුහුත්තමත්තෙ සංවසිතබ්බතො ‘‘තඞ්ඛණිකා’’ති වුච්චති, මුහුත්තිකාති අත්ථො. තස්සාපි ‘‘මුහුත්තිකා භවිස්සසී’’ති එවං පුරිසස්ස මතිං ආරොචෙන්තස්ස සඞ්ඝාදිසෙසො, එතෙනෙව උපායෙන ‘‘මුහුත්තිකො භවිස්සසී’’ති එවං පුරිසස්ස ඉත්ථිමතිං ආරොචෙන්තොපි සඞ්ඝාදිසෙසං ආපජ්ජතීති වෙදිතබ්බො.

සාවත්ථියං උදායිත්ථෙරං ආරබ්භ සඤ්චරිත්තසමාපජ්ජනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, ‘‘අන්තමසො තඞ්ඛණිකායපී’’ති අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්ති, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, ‘‘පටිග්ගණ්හාති, වීමංසති, අන්තෙවාසිං පච්චාහරාපෙතී’’තිඉමිනා (පාරා. 338) නයෙන සාණත්තිකං, අඤ්ඤත්‍ර නාලංවචනීයාය යාය කායචි ඉත්ථියා අන්තමසො මාතුයාපි පුරිසමතිං ආරොචෙන්තො ‘‘හොහි කිර භරියා ධනක්කීතා’’ති වත්තුකාමො සචෙපි ඡන්දවාසිනීආදීසු අඤ්ඤතරාකාරෙන ආරොචෙත්වා තාය ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිතෙපි අසම්පටිච්ඡිතෙපි පුන ආගන්ත්වා යෙන පහිතො, තස්ස තං පවත්තිං ආරොචෙති, සඞ්ඝාදිසෙසං ආපජ්ජති. සා පන තස්ස භරියා හොතු වා, මා වා, අකාරණමෙතං. සචෙපි යස්සා සන්තිකං පෙසිතො, තං අදිස්වා අඤ්ඤතරස්ස අවස්සාරොචනකස්ස ‘‘ආරොචෙහී’’ති වත්වා පච්චාහරති, ආපජ්ජතියෙව. ‘‘මාතුරක්ඛිතං බ්‍රූහී’’ති පෙසිතස්ස පන ගන්ත්වා අඤ්ඤං පිතුරක්ඛිතාදීසු අඤ්ඤතරං වදන්තස්ස විසඞ්කෙතං හොති, පුරිසස්ස වා ඉත්ථියා වා වචනං ‘‘සාධූ’’ති කායෙන වා වාචාය වා උභයෙන වා පටිග්ගණ්හිත්වා තස්සා ඉත්ථියා වා පුරිසස්ස වා ආරොචෙත්වා වා ආරොචාපෙත්වා වා පුන යෙන පෙසිතො, තස්ස තං පවත්තිං සයං ආරොචෙන්තස්ස වා අඤ්ඤෙන ආරොචාපෙන්තස්ස වා සඞ්ඝාදිසෙසො. එත්තාවතා හි ‘‘පටිග්ගණ්හාති, වීමංසති, පච්චාහරතී’’තිඉදං අඞ්ගත්තයං සම්පාදිතමෙව හොති, ඉතො පන යෙහි කෙහිචි ද්වීහි අඞ්ගෙහි, පණ්ඩකෙ ච අඞ්ගත්තයෙනාපි ථුල්ලච්චයං. එකෙන දුක්කටං. සඞ්ඝස්ස වා චෙතියස්ස වා ගිලානස්ස වා කිච්චෙන ගච්ඡන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති.

සීලවිපත්ති, යෙසු සඤ්චරිත්තං සමාපජ්ජති, තෙසං මනුස්සජාතිකතා, න නාලංවචනීයතා,

පටිග්ගණ්හනවීමංසනපච්චාහරණානීති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි. ඡසමුට්ඨානං, පණ්ණත්තිං වා අලංවචනීයභාවං වා අජානන්තස්ස කායවිකාරෙන සාසනං ගහෙත්වා තථෙව වීමංසිත්වා තථෙව පච්චාහරන්තස්ස කායතො සමුට්ඨාති. ‘‘ඉත්ථන්නාමා ආගමිස්සති, තස්සා චිත්තං ජානෙය්‍යාථා’’ති කෙනචි වුත්තෙ ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා තං ආගතං වත්වා පුන තස්මිං පුරිසෙ ආගතෙ ආරොචෙන්තස්ස කායෙන කිඤ්චි අකතත්තා වාචතො සමුට්ඨාති. වාචාය ‘‘සාධූ’’ති සාසනං ගහෙත්වා අඤ්ඤෙන කරණීයෙන තස්සා ඝරං ගන්ත්වා අඤ්ඤත්ථ වා ගමනකාලෙ තං දිස්වා වචීභෙදෙන වීමංසිත්වා පුනපි අඤ්ඤෙනෙව කාරණෙන තතො අපක්කම්ම කදාචිදෙව තං පුරිසං දිස්වා ආරොචෙන්තස්සාපි වාචතො සමුට්ඨාති. පණ්ණත්තිං අජානන්තස්ස පන ඛීණාසවස්සාපි පිතුවචනෙන ගන්ත්වා අලංවචනීයං මාතරම්පි ‘‘එහි මෙ පිතරං උපට්ඨාහී’’ති වත්වා පච්චාහරන්තස්ස කායවාචතො සමුට්ඨාති. ඉමානි තීණි අචිත්තකසමුට්ඨානානි. තදුභයං පන ජානිත්වා එතෙහෙව තීහි නයෙහි සමාපජ්ජන්තස්ස තානෙව තීණි තදුභයජානනචිත්තෙන සචිත්තකානි හොන්ති, කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, කුසලාදිවසෙන චෙත්ථ තීණි චිත්තානි, සුඛාදිවසෙන තිස්සො වෙදනාති.

සඤ්චරිත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.