3. තතියපාරාජිකවණ්ණනා

තතියෙ සඤ්චිච්චාති සංචෙතෙත්වා සද්ධිං චෙතෙත්වා. ‘‘පාණො’’තිසඤ්ඤාය සද්ධිංයෙව ‘‘වධාමි න’’න්ති වධකචෙතනාය චෙතෙත්වා පකප්පෙත්වා. මනුස්සවිග්ගහන්ති කලලතො පට්ඨාය ජීවමානකමනුස්සජාතිකසරීරං. ජීවිතා වොරොපෙය්‍යාති කලලකාලෙපි තාපනමද්දනෙහි වා භෙසජ්ජසම්පදානෙන වා තතො වා උද්ධම්පි තදනුරූපෙන උපක්කමෙන ජීවිතා වියොජෙය්‍ය. ඉමස්ස පනත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං පාණො වෙදිතබ්බො, පාණාතිපාතො වෙදිතබ්බො, පාණාතිපාතී වෙදිතබ්බො, පාණාතිපාතස්ස පයොගො වෙදිතබ්බො. තත්ථ පාණොති වොහාරතො සත්තො, පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං. පාණාතිපාතොති යාය චෙතනාය ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකපයොගං සමුට්ඨාපෙති, සා චෙතනා. පාණාතිපාතීති වුත්තචෙතනාය සමඞ්ගිපුග්ගලො. පාණාතිපාතස්ස පයොගොති පාණාතිපාතස්ස ඡ පයොගා සාහත්ථිකො නිස්සග්ගියො ආණත්තිකො ථාවරො විජ්ජාමයො ඉද්ධිමයොති. තත්ථ සාහත්ථිකොති සයං මාරෙන්තස්ස කායෙන වා කායප්පටිබද්ධෙන වා පහරණං. නිස්සග්ගියොති දූරෙ ඨිතං මාරෙතුකාමස්ස කායෙන වා කායප්පටිබද්ධෙන වා උසුසත්තියන්තපාසාණාදීනං නිස්සජ්ජනං. තත්ථ එකෙකො උද්දිස්සානුද්දිස්සභෙදතො දුවිධො. තත්ථ උද්දිස්සකෙ යං උද්දිස්ස පහරති, තස්සෙව මරණෙන කම්මබද්ධො. ‘‘යො කොචි මරතූ’’ති එවං අනුද්දිස්සකෙ පහාරප්පච්චයා යස්ස කස්සචි මරණෙන කම්මබද්ධො. උභයත්ථාපි ච පහරිතමත්තෙ වා මරතු, පච්ඡා වා තෙනෙව රොගෙන, පහරිතක්ඛණෙයෙව කම්මබද්ධො. ආණත්තිකොති ‘‘අසුකං නාම මාරෙහී’’ති අඤ්ඤං ආණාපෙන්තස්ස ආණාපනං.

තත්ථ –

වත්ථු කාලො ච ඔකාසො, ආවුධං ඉරියාපථො;

ක්‍රියාවිසෙසොති ඉමෙ, ඡ ආණත්ති නියාමකා.

තත්ථ වත්ථූති පුග්ගලො. යඤ්හි පුග්ගලං ‘‘මාරෙහී’’ති ආණත්තො සචෙ තමෙව මාරෙති, ආණාපකස්ස ආපත්ති. අථ අඤ්ඤං මාරෙති, තංමඤ්ඤමානො වා අඤ්ඤං මාරෙති, ආණාපකො මුච්චති. ‘‘ඉමං මාරෙහී’’ති ආණත්තෙ පන ආණාපකස්ස දුක්කටං. කාලොති පුරෙභත්තාදිකාලො. සචෙ හි ‘‘පුරෙභත්තං මාරෙහී’’ති ආණත්තො පුරෙභත්තමෙව මාරෙති, ආණාපකස්ස ආපත්ති. අථ යං පුරෙභත්තං නියාමිතං, තතො පච්ඡා වා පුරෙ වා මාරෙති, ආණාපකො මුච්චති. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. ථාවරොති අසංහාරිමෙන උපකරණෙන මාරෙතුකාමස්ස ඔපාතක්ඛණනං අපස්සෙනසංවිධානං අසිආදීනං උපනික්ඛිපනං තළාකාදීසු විසසම්පයොජනං රූපූපහාරොතිඑවමාදි. වුත්තනයෙනෙව චෙත්ථාපි උද්දිස්සානුද්දිස්සභෙදො වෙදිතබ්බො. විජ්ජාමයොති මාරණත්ථං විජ්ජාපරිජප්පනං. ඉද්ධිමයොති කම්මවිපාකජාය ඉද්ධියා පයොජනං.

සත්ථහාරකං වාස්ස පරියෙසෙය්‍යාති එත්ථ හරතීති හාරකං, කිං හරති? ජීවිතං. අථ වා හරිතබ්බන්ති හාරකං, උපනික්ඛිපිතබ්බන්ති අත්ථො. සත්ථඤ්ච තං හාරකඤ්චාති සත්ථහාරකං. අස්සාති මනුස්සවිග්ගහස්ස. පරියෙසෙය්‍යාති යථා ලභති, තථා කරෙය්‍ය, උපනික්ඛිපෙය්‍යාති අත්ථො. එතෙන ථාවරපයොගං දස්සෙති. ඉතරථා හි පරියිට්ඨිමත්තෙයෙව පාරාජිකො භවෙය්‍ය, න චෙතං යුත්තං. පදභාජනෙ පනස්ස බ්‍යඤ්ජනං අනාදියිත්වා යං එත්ථ ථාවරපයොගසඞ්ගහිතං සත්ථං, තදෙව දස්සෙතුං ‘‘අසිං වා’’තිආදි වුත්තං. මරණවණ්ණං වා සංවණ්ණෙය්‍යාති වාචාය වා තාලපණ්ණාදීසු ලිඛිත්වා වා ‘‘යො එවං මරති, සො ධනං වා ලභතී’’තිආදිනා නයෙන මරණෙ ගුණං පකාසෙය්‍ය. එතෙන යථා ‘‘අදින්නාදානෙ ආදියෙය්‍යා’’ති වුත්තත්තා පරියායකථාය මුච්චති, නයිධ, එවං ‘‘සංවණ්ණෙය්‍යා’’ති වචනතො පන ඉධ පරියායකථායපි න මුච්චතීති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. මරණාය වා සමාදපෙය්‍යාති ‘‘සත්ථං වා ආහරා’’තිආදිනා (පාරා. 172) නයෙන මරණත්ථාය උපායං ගාහාපෙය්‍ය. එතෙන ආණත්තිකප්පයොගං දස්සෙති. අම්භො පුරිසාති ආලපනමෙතං. කිං තුය්හිමිනාතිආදි සංවණ්ණනාකාරනිදස්සනං. ඉති චිත්තමනොති ඉති චිත්තො ඉති මනො. ‘‘මතං තෙ ජීවිතා සෙය්‍යො’’තිඑත්ථ වුත්තමරණචිත්තො මරණමනොති අත්ථො. එත්ථ ච ‘‘මනො’’තිඉදං චිත්තස්ස අත්ථදීපනත්ථං වුත්තං. තෙනෙවස්ස පදභාජනෙ ‘‘යං චිත්තං තං මනො’’ති (පාරා. 172) ආහ. චිත්තසඞ්කප්පොති විචිත්තසඞ්කප්පො. එත්ථාපි ඉති-සද්දො ආහරිතබ්බො. ‘‘සඞ්කප්පො’’ති ච සංවිදහනමත්තස්සෙතං නාමං, න විතක්කස්සෙව. තඤ්ච සංවිදහනං ඉමස්මිං අත්ථෙ සඤ්ඤාචෙතනාධිප්පායෙහි සඞ්ගහං ගච්ඡති, තස්මා ‘‘ඉති චිත්තසඞ්කප්පො’’ති ‘‘මතං තෙ ජීවිතා සෙය්‍යො’’තිඑත්ථ වුත්තමරණසඤ්ඤී මරණචෙතනො මරණාධිප්පායොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. පදභාජනෙපි හි අයමෙව නයො දස්සිතො. එතෙන මරණචිත්තාදීහි විනා ‘‘එකාහං ජීවිතං සෙය්‍යො, වීරියමාරභතො දළ්හ’’න්තිආදිනා (ධ. ප. 112) නයෙන ධම්මං භාසන්තස්ස සංවණ්ණනා නාම න හොතීති දස්සෙති. අනෙකපරියායෙනාති නානප්පකාරෙන උච්චාවචෙන කාරණෙන. පුන මරණවණ්ණන්තිආදි නිගමනවචනං. පාරාජිකො හොතීති තඞ්ඛණූපපන්නම්පි මනුස්සවිග්ගහං වුත්තනයෙන ජීවිතා වොරොපෙන්තො පාරාජිකො හොතීති.

වෙසාලියං සම්බහුලෙ භික්ඛූ ආරබ්භ අඤ්ඤමඤ්ඤං ජීවිතා වොරොපනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, ‘‘මරණවණ්ණං වා’’ති අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්ති, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, සාණත්තිකං, මාරණත්ථාය ඔපාතක්ඛණනාදීසු දුක්කටං, අනොදිස්ස ඛතෙ ඔපාතෙ යස්ස කස්සචි පතනෙපි දුක්කටං, යක්ඛපෙතතිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහානං තිරච්ඡානගතස්ස ච දුක්ඛුප්පත්තියං දුක්කටමෙව, මනුස්සජාතිකස්ස දුක්ඛුප්පත්තියං ථුල්ලච්චයං, තථා යක්ඛාදීනං මරණෙ, තිරච්ඡානගතමරණෙ පන පාචිත්තියං, මනුස්සමරණෙ පාරාජිකන්ති. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ පයොගභෙදවසෙන ආපත්තිභෙදො වෙදිතබ්බො. අසඤ්චිච්ච මාරෙන්තස්ස අජානන්තස්ස නමරණාධිප්පායස්ස උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. තත්ථ අසඤ්චිච්චාති ‘‘ඉමිනා උපක්කමෙන ඉමං මාරෙමී’’ති අචෙතෙත්වා කතෙන උපක්කමෙන මුසලුස්සාපනවත්ථුස්මිං (පාරා. 180 ආදයො) විය පරෙ මතෙපි අනාපත්ති. අජානන්තස්සාති ‘‘ඉමිනා අයං මරිස්සතී’’ති අජානන්තස්ස උපක්කමෙන විසගතපිණ්ඩපාතවත්ථුස්මිං (පාරා. 181) විය පරෙ මතෙපි අනාපත්ති. නමරණාධිප්පායස්සාති මරණං අනිච්ඡන්තස්ස උපක්කමෙන භෙසජ්ජවත්ථුස්මිං (පාරා. 187) විය පරෙ මතෙපි අනාපත්ති. එවං අසඤ්චිච්චාතිආදීසු විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. සීලවිපත්ති, මනුස්සජාතිකපාණො, පාණසඤ්ඤිතා, වධකචිත්තං, උපක්කමො, තෙන මරණන්ති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි. අදින්නාදානසමඋට්ඨානං, කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

තතියපාරාජිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.