2. දුතියපාරාජිකවණ්ණනා
දුතියෙ ගාමා වා අරඤ්ඤාවාති එත්ථ සබ්බොපි එකකුටිකාදිභෙදො පරික්ඛිත්තො වා අපරික්ඛිත්තො වා සමනුස්සො වා අමනුස්සො වා අන්තමසො අතිරෙකචාතුමාසනිවිට්ඨො යො කොචි සත්ථොපි ‘‘ගාමො’’ති වෙදිතබ්බො. ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච අවසෙසං අරඤ්ඤං නාම. තත්ථ අසම්මොහත්ථං ඝරං ඝරූපචාරො ගාමො ගාමූපචාරොති අයං විභාගො වෙදිතබ්බො. නිබ්බකොසස්ස හි උදකපතනට්ඨානබ්භන්තරං ඝරං නාම. යං පන ද්වාරෙ ඨිතො මාතුගාමො භාජනධොවනඋදකං ඡඩ්ඩෙති, තස්ස පතනට්ඨානඤ්ච මාතුගාමෙනෙව අන්තොගෙහෙ ඨිතෙන පකතියා බහි ඛිත්තස්ස සුප්පස්ස වා සංමුඤ්ජනියා වා පතනට්ඨානඤ්ච ඝරස්ස පුරතො ද්වීසු කොණෙසු සම්බන්ධිත්වා මජ්ඣෙ රුක්ඛසූචිද්වාරං ඨපෙත්වා ගොරූපානං පවෙසනනිවාරණත්ථං කතපරික්ඛෙපො ච අයං සබ්බොපි ඝරූපචාරො නාම. යං පන සබ්බන්තිමං ඝරං හොති, තස්ස ඝරස්ස තාදිසෙ ඝරූපචාරෙ ඨිතස්ස ථාමමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස යථා තරුණමනුස්සා අත්තනො බලං දස්සෙන්තො බාහුං පසාරෙත්වා ලෙඩ්ඩුං ඛිපන්ති, එවං ඛිත්තස්ස ලෙඩ්ඩුස්ස පතනට්ඨානබ්භන්තරං ගාමො නාම. තතො අඤ්ඤස්ස ලෙඩ්ඩුපාතස්ස අබ්භන්තරං ගාමූපචාරො නාම. පතිතස්ස පන ලෙඩ්ඩුනො පවත්තිත්වා ගතට්ඨානං න ගහෙතබ්බං. පරික්ඛිත්තස්ස පන ගාමස්ස පරික්ඛෙපොයෙව ගාමස්ස පරිච්ඡෙදො, තස්ස සචෙ ද්වෙ ඉන්දඛිලා හොන්ති අබ්භන්තරිමෙ ඉන්දඛිලෙ ඨිතස්ස ලෙඩ්ඩුපාතබ්භන්තරං ගාමූපචාරො නාම. පදභාජනෙපි (පාරා. 92) හි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තත්ථ ය්වායං අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරො දස්සිතො, තස්ස වසෙන විකාලෙ ගාමප්පවෙසනාදීසු ආපත්ති පරිච්ඡින්දිතබ්බා. ඉති ඉමං ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච අවසෙසං ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ අරඤ්ඤං නාම. දෙසනාමත්තමෙව චෙතං ‘‘ගාමා වා අරඤ්ඤාවා’’ති. යෙ පන ඉමෙසං පරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං ඝරඝරූපචාරගාමූපචාරා වුත්තා, තතොපි පාරාජිකවත්ථුං අවහරන්තස්ස පාරාජිකං හොතියෙව.
අදින්නන්ති අඤ්ඤස්ස මනුස්සජාතිකස්ස සන්තකං. ථෙය්‍යසඞ්ඛාතන්ති එත්ථ ථෙනොති චොරො, ථෙනස්ස භාවො ථෙය්‍යං, අවහරණචිත්තස්සෙතං නාමං. සඞ්ඛා සඞ්ඛාතන්ති අත්ථතො එකං, කොට්ඨාසස්සෙතං නාමං ‘‘සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛා’’තිආදීසු (සු. නි. 880; මහානි. 109) විය. ථෙය්‍යඤ්ච තං සඞ්ඛාතඤ්චාති ථෙය්‍යසඞ්ඛාතං, ථෙය්‍යචිත්තසඞ්ඛාතො එකො චිත්තකොට්ඨාසොති අත්ථො. කරණත්ථෙ චෙතං පච්චත්තවචනං, තස්මා ථෙය්‍යසඞ්ඛාතෙනාති අත්ථතො දට්ඨබ්බං. යො ච ථෙය්‍යසඞ්ඛාතෙන ආදියති, සො යස්මා ථෙය්‍යචිත්තො හොති, තස්මා බ්‍යඤ්ජනං අනාදියිත්වා අත්ථමෙව දස්සෙතුං ‘‘ථෙය්‍යචිත්තො අවහරණචිත්තො’’ති (පාරා. 92) එවමස්ස පදභාජනං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.
ආදියෙය්‍යාති පඤ්චවීසතියා අවහාරානං අඤ්ඤතරවසෙන හරෙය්‍ය. තෙ පන අවහාරා පඤ්ච පඤ්චකානි සමොධානෙත්වා සාධුකං සල්ලක්ඛෙතබ්බා. පඤ්ච පඤ්චකානි නාම නානාභණ්ඩපඤ්චකං එකභණ්ඩපඤ්චකං සාහත්ථිකපඤ්චකං පුබ්බපයොගපඤ්චකං ථෙය්‍යාවහාරපඤ්චකන්ති. තත්ථ පුරිමානි ද්වෙ පඤ්චකානි එතස්සෙව පදස්ස පදභාජනෙ වුත්තානං ‘‘ආදියෙය්‍ය හරෙය්‍ය අවහරෙය්‍ය ඉරියාපථං විකොපෙය්‍ය ඨානා චාවෙය්‍යා’’ති ඉමෙසං පදානං වසෙන ලබ්භන්ති. තත්ථ නානාභණ්ඩපඤ්චකං සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකවසෙන දට්ඨබ්බං, ඉතරං සවිඤ්ඤාණකවසෙනෙව. කථං? ආදියෙය්‍යාති ආරාමං අභියුඤ්ජති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. සාමිකස්ස විමතිං උප්පාදෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. සාමිකො ‘‘න මය්හං භවිස්සතී’’ති ධුරං නික්ඛිපති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස. හරෙය්‍යාති අඤ්ඤස්ස භණ්ඩං හරන්තො සීසෙ භාරං ථෙය්‍යචිත්තො ආමසති, දුක්කටං. ඵන්දාපෙති, ථුල්ලච්චයං. ඛන්ධං ඔරොපෙති, පාරාජිකං. අවහරෙය්‍යාති උපනික්ඛිත්තං භණ්ඩං ‘‘දෙහි මෙ භණ්ඩ’’න්ති වුච්චමානො ‘‘නාහං ගණ්හාමී’’ති භණති, දුක්කටං. සාමිකස්ස විමතිං උප්පාදෙති, ථුල්ලච්චයං. සාමිකො ‘‘න මය්හං භවිස්සතී’’ති ධුරං නික්ඛිපති, පාරාජිකං. ඉරියාපථං විකොපෙය්‍යාති ‘‘සහ භණ්ඩහාරකං නෙස්සාමී’’ති පඨමං පාදං අතික්කාමෙති, ථුල්ලච්චයං. දුතියං පාදං අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. ඨානා චාවෙය්‍යාති ථලට්ඨං භණ්ඩං ථෙය්‍යචිත්තො ආමසති, දුක්කටං. ඵන්දාපෙති, ථුල්ලච්චයං. ඨානා චාවෙති, පාරාජිකං. එවං තාව නානාභණ්ඩපඤ්චකං වෙදිතබ්බං. සසාමිකස්ස පන දාසස්ස වා තිරච්ඡානගතස්ස වා යථාවුත්තෙන අභියොගාදිනා නයෙන ආදියනහරණඅවහරණඉරියාපථවිකොපනඨානාචාවනවසෙන එකභණ්ඩපඤ්චකං වෙදිතබ්බං.
කතමං සාහත්ථිකපඤ්චකං? සාහත්ථිකො ආණත්තිකො නිස්සග්ගියො අත්ථසාධකො ධුරනික්ඛෙපොති. තත්ථ සාහත්ථිකො නාම පරස්ස භණ්ඩං සහත්ථා අවහරති. ආණත්තිකො නාම ‘‘අසුකස්ස භණ්ඩං අවහරා’’ති අඤ්ඤං ආණාපෙති. නිස්සග්ගියො නාම සුඞ්කඝාතකපරිකප්පිතොකාසානං අන්තො ඨත්වා බහි පාතනං. අත්ථසාධකො නාම ‘‘අසුකස්ස භණ්ඩං යදා සක්කොති, තදා තං අවහරා’’ති අඤ්ඤං ආණාපෙති. තත්ථ සචෙ පරො අනන්තරායිකො හුත්වා තං අවහරති, ආණාපකස්ස ආණත්තික්ඛණෙයෙව පාරාජිකං. පරස්ස වා පන තෙලකුම්භියා පාදග්ඝනකතෙලං අවස්සං පිවනකානි උපාහනාදීනි පක්ඛිපති, හත්ථතො මුත්තමත්තෙයෙව පාරාජිකං. ධුරනික්ඛෙපො පන ආරාමාභියොගඋපනික්ඛිත්තභණ්ඩවසෙන වෙදිතබ්බො. තාවකාලිකභණ්ඩදෙය්‍යානි අදෙන්තස්සාපි එසෙවනයොති ඉදං සාහත්ථිකපඤ්චකං.
කතමං පුබ්බපයොගපඤ්චකං? පුබ්බපයොගො සහපයොගො සංවිධාවහාරො සඞ්කෙතකම්මං නිමිත්තකම්මන්ති. තත්ථ ආණත්තිවසෙන පුබ්බපයොගො වෙදිතබ්බො. ඨානා චාවනවසෙන, ඛිලාදීනි සඞ්කාමෙත්වා ඛෙත්තාදිග්ගහණවසෙන ච සහපයොගො වෙදිතබ්බො. සංවිධාවහාරො නාම ‘‘අසුකං නාම භණ්ඩං අවහරිස්සාමා’’ති සංවිදහිත්වා සංමන්තයිත්වා අවහරණං. එවං සංවිදහිත්වා ගතෙසු හි එකෙනාපි තස්මිං භණ්ඩෙ ඨානා චාවිතෙ සබ්බෙසං අවහාරා හොන්ති. සඞ්කෙතකම්මං නාම සඤ්ජානනකම්මං. සචෙ හි පුරෙභත්තාදීසු යංකිඤ්චි කාලං පරිච්ඡින්දිත්වා ‘‘අසුකස්මිං කාලෙ ඉත්ථන්නාමං භණ්ඩං අවහරා’’ති වුත්තො සඞ්කෙතතො අපච්ඡා අපුරෙ තං අවහරති, සඞ්කෙතකාරකස්ස සඞ්කෙතකරණක්ඛණෙයෙව අවහාරො. නිමිත්තකම්මං නාම සඤ්ඤුප්පාදනත්ථං අක්ඛිනික්ඛණාදිනිමිත්තකරණං. සචෙ හි එවං කතනිමිත්තතො අපච්ඡා අපුරෙ ‘‘යං අවහරා’’ති වුත්තො, තං අවහරති, නිමිත්තකාරකස්ස නිමිත්තකරණක්ඛණෙයෙව අවහාරොති ඉදං පුබ්බපයොගපඤ්චකං.
කතමං ථෙය්‍යාවහාරපඤ්චකං? ථෙය්‍යාවහාරො පසය්හාවහාරො පරිකප්පාවහාරො පටිච්ඡන්නාවහාරො කුසාවහාරොති. තත්ථ යො සන්ධිච්ඡෙදාදීනි කත්වා අදිස්සමානො අවහරති, කූටමානකූටකහාපණාදීහි වා වඤ්චෙත්වා ගණ්හාති, තස්සෙවං ගණ්හතො අවහාරො ථෙය්‍යාවහාරොති වෙදිතබ්බො. යො පන පසය්හ බලක්කාරෙන පරෙසං සන්තකං ගණ්හාති ගාමඝාතකාදයො විය, අත්තනො පත්තබලිතො වා වුත්තනයෙනෙව අධිකං ගණ්හාති රාජභටාදයො විය, තස්සෙවං ගණ්හතො අවහාරො පසය්හාවහාරොති වෙදිතබ්බො. පරිකප්පෙත්වා ගහණං පන පරිකප්පාවහාරො නාම. සො භණ්ඩොකාසවසෙන දුවිධො. තත්‍රායං භණ්ඩපරිකප්පො – සාටකත්ථිකො අන්තොගබ්භං පවිසිත්වා ‘‘සචෙ සාටකො භවිස්සති, ගණ්හිස්සාමි, සචෙ සුත්තං, න ගණ්හිස්සාමී’’ති පරිකප්පෙත්වා අන්ධකාරෙ පසිබ්බකං ගණ්හාති, තත්‍ර චෙ සාටකො හොති, උද්ධාරෙයෙව පාරාජිකං. සුත්තං චෙ හොති, රක්ඛති. බහි නීහරිත්වා මුඤ්චිත්වා ‘‘සුත්ත’’න්ති ඤත්වා පුන ආහරිත්වා ඨපෙති, රක්ඛතියෙව. ‘‘සුත්ත’’න්ති ඤත්වාපි ‘‘යං ලද්ධං, තං ගහෙතබ්බ’’න්ති ගච්ඡති, පදවාරෙන කාරෙතබ්බො. භූමියං ඨපෙත්වා ගණ්හාති, උද්ධාරෙ පාරාජිකං. ‘‘චොරො චොරො’’ති අනුබන්ධො ඡට්ටෙත්වා පලායති, රක්ඛති. සාමිකා දිස්වා ගණ්හන්ති, රක්ඛති යෙව. අඤ්ඤො චෙ කොචි ගණ්හාති, භණ්ඩදෙය්‍යං. සාමිකෙසු නිවත්තෙසු සයං දිස්වා පංසුකූලසඤ්ඤාය ‘‘පගෙවෙතං මයා ගහිතං, මම දානි සන්තක’’න්ති ගණ්හන්තස්සාපි භණ්ඩදෙය්‍යමෙව. තත්ථ ය්වායං ‘‘සචෙ සාටකො භවිස්සති, ගණ්හිස්සාමී’’තිආදිනා නයෙන පවත්තො පරිකප්පො, අයං භණ්ඩපරිකප්පො නාම.
ඔකාසපරිකප්පො පන එවං වෙදිතබ්බො – එකච්චො පන පරපරිවෙණාදීනි පවිට්ඨො කිඤ්චි ලොභනෙය්‍යං භණ්ඩං දිස්වා ගබ්භද්වාරපමුඛහෙට්ඨාපාසාදද්වාරකොට්ඨකරුක්ඛමූලාදිවසෙන පරිච්ඡෙදං කත්වා ‘‘සචෙ මං එත්ථන්තරෙ පස්සිස්සන්ති, දට්ඨුකාමතාය ගහෙත්වා විචරන්තො විය දස්සාමි, නො චෙ පස්සිස්සන්ති, හරිස්සාමී’’ති පරිකප්පෙති, තස්ස තං ආදාය පරිකප්පිතපරිච්ඡෙදං අතික්කන්තමත්තෙ අවහාරො හොති. ඉති ය්වායං වුත්තනයෙනෙව පවත්තො පරිකප්පො, අයං ඔකාසපරිකප්පො නාම. එවමිමෙසං ද්වින්නම්පි පරිකප්පානං වසෙන පරිකප්පෙත්වා ගණ්හතො අවහාරො ‘‘පරිකප්පාවහාරො’’ති වෙදිතබ්බො.
පටිච්ඡාදෙත්වා පන අවහරණං පටිච්ඡන්නාවහාරො නාම. සො එවං වෙදිතබ්බො – යො භික්ඛු උය්‍යානාදීසු පරෙසං ඔමුඤ්චිත්වා ඨපිතඅඞ්ගුලිමුද්දිකාදීනි දිස්වා ‘‘පච්ඡා ගණ්හිස්සාමී’’ති පංසුනා වා පණ්ණෙන වා පටිච්ඡාදෙති, තස්ස එත්තාවතා උද්ධාරො නත්ථීති න තාව අවහාරො හොති. යදා පන සාමිකා විචිනන්තා අපස්සිත්වා ‘‘ස්වෙ ජානිස්සාමා’’ති සාලයාව ගතා හොන්ති, අථස්ස තං උද්ධරතො උද්ධාරෙ අවහාරො. පටිච්ඡන්නකාලෙයෙව ‘‘එතං මම සන්තක’’න්ති සකසඤ්ඤාය වා ‘‘ගතා දානි තෙ, ඡට්ටිතභණ්ඩං ඉද’’න්ති පංසුකූලසඤ්ඤාය වා ගණ්හන්තස්ස පන භණ්ඩදෙය්‍යං. තෙසු දුතියතතියදිවසෙ ආගන්ත්වා විචිනිත්වා අදිස්වා ධුරනික්ඛෙපං කත්වා ගතෙසුපි ගහිතං භණ්ඩදෙය්‍යමෙව. පච්ඡා ඤත්වා චොදියමානස්ස අදදතො සාමිකානං ධුරනික්ඛෙපෙ අවහාරො හොති. කස්මා? යස්මා තස්ස පයොගෙන තෙහි න දිට්ඨං. යො පන තථාරූපං භණ්ඩං යථාඨානෙ ඨිතංයෙව අප්පටිච්ඡාදෙත්වා ථෙය්‍යචිත්තො පාදෙන අක්කමිත්වා කද්දමෙ වා වාලුකාය වා පවෙසෙති, තස්ස පවෙසිතමත්තෙයෙව අවහාරො.
කුසං සඞ්කාමෙත්වා පන අවහරණං කුසාවහාරො නාම. සොපි එවං වෙදිතබ්බො – යො භික්ඛු විලීවමයං වා තාලපණ්ණමයං වා කතසඤ්ඤාණං යංකිඤ්චි කුසං පාතෙත්වා චීවරෙ භාජීයමානෙ අත්තනො කොට්ඨාසස්ස සමීපෙ ඨිතං අප්පග්ඝතරං වා මහග්ඝතරං වා සමසමං වා අග්ඝෙන පරස්ස කොට්ඨාසං හරිතුකාමො අත්තනො කොට්ඨාසෙ පතිතං කුසං පරස්ස කොට්ඨාසෙ පාතෙතුකාමතාය උද්ධරති, රක්ඛති තාව. පරස්ස කොට්ඨාසෙ පාතිතෙ රක්ඛතෙව. යදා පන තස්මිං පතිතෙ පරස්ස කොට්ඨාසතො පරස්ස කුසං උද්ධරති, උද්ධතමත්තෙ අවහාරො. සචෙ පඨමතරං පරකොට්ඨාසතො පරස්ස කුසං උද්ධරති, අත්තනො කොට්ඨාසෙ පාතෙතුකාමතාය උද්ධාරෙ රක්ඛති, පාතනෙපි රක්ඛති, අත්තනො කොට්ඨාසතො පන අත්තනො කුසං උද්ධරතො උද්ධාරෙයෙව රක්ඛති, තං උද්ධරිත්වා පරකොට්ඨාසෙ පාතෙන්තස්ස හත්ථතො මුත්තමත්තෙ අවහාරො. අයං කුසාවහාරො. ඉති යං වුත්තං ‘‘ආදියෙය්‍යාති පඤ්චවීසතියා අවහාරානං අඤ්ඤතරවසෙන හරෙය්‍යා’’ති, තස්සත්ථො පකාසිතො හොති.
යථාරූපෙති යාදිසෙ. අදින්නාදානෙති අදින්නස්ස පරසන්තකස්ස ගහණෙ. රාජානොතිඉදං බිම්බිසාරංයෙව සන්ධාය වුත්තං, අඤ්ඤෙ පන තථා කරෙය්‍යුං වා න කරෙය්‍යුං වාති තෙ නප්පමාණං. හනෙය්‍යුං වාති හත්ථාදීහි වා පොථෙය්‍යුං, සත්ථෙන වා ඡින්දෙය්‍යුං. බන්ධෙය්‍යුං වාති රජ්ජුබන්ධනාදීහි බන්ධෙය්‍යුං වා. පබ්බාජෙය්‍යුං වාති නීහරෙය්‍යුං වා. චොරොසි බාලොසි මූළ්හොසි ථෙනොසීති ඉමෙහි වචනෙහි පරිභාසෙය්‍යුං. කීදිසස්ස පන අදින්නස්ස ආදානෙ රාජානො එවං කරොන්ති? පාදස්ස වා පාදාරහස්ස වා. තථාරූපං භික්ඛු අදින්නං ආදියමානොති තාදිසං භික්ඛු පොරාණකස්ස කහාපණස්ස පාදං වා පාදාරහං වා භණ්ඩං අදින්නං භූමිආදීසු යත්ථ කත්ථචි ඨිතං යංකිඤ්චි සජීවනිජ්ජීවං වුත්තප්පකාරානං අවහාරානං යෙන කෙනචි අවහාරෙන අවහරන්තො පාරාජිකො හොති, කො පන වාදො තතො අතිරෙකතරස්මින්ති.
රාජගහෙ ධනියත්ථෙරං ආරබ්භ රඤ්ඤො දාරූනි අදින්නං ආදියනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, ‘‘ගාමා වා අරඤ්ඤා වා’’ති අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්ති, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, සාණත්තිකං, හරණත්ථාය ගමනාදිකෙ පුබ්බප්පයොගෙ දුක්කටං, ආමසනෙ දුක්කටං, පාරාජිකවත්ථුනො ඵන්දාපනෙ ථුල්ලච්චයං. ආදියන්තස්ස මාසකෙ වා ඌනමාසකෙ වා දුක්කටං, අතිරෙකමාසකෙ වා ඌනපඤ්චමාසකෙ වා ථුල්ලච්චයං, පඤ්චමාසකෙ වා අතිරෙකපඤ්චමාසකෙ වා පාරාජිකං. සබ්බත්ථ ගහණකාලවසෙන ච ගහණදෙසවසෙන ච පරිභොගභාජනපරිවත්තනාදීහි ච පරිහීනාපරිහීනවසෙන විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. සකසඤ්ඤිස්ස, විස්සාසග්ගාහෙ, තාවකාලිකෙ, පෙතපරිග්ගහෙ, තිරච්ඡානගතපරිග්ගහෙ, පංසුකූලසඤ්ඤිස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. සීලවිපත්ති, අඤ්ඤස්ස මනුස්සජාතිකස්ස වසෙන පරපරිග්ගහිතං, පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිතා, ගරුපරික්ඛාරො, ථෙය්‍යචිත්තං, වුත්තප්පකාරානං අවහාරානං වසෙන අවහරණඤ්චාති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි. අදින්නාදානසමුට්ඨානං, කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, තිවෙදනන්ති.
දුතියපාරාජිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.