1. පඨමපාරාජිකවණ්ණනා

යො පනාති රස්සදීඝාදිනා ලිඞ්ගාදිභෙදෙන යො කොචි. භික්ඛූති එහිභික්ඛුඋපසම්පදා, සරණගමනූපසම්පදා, ඔවාදප්පටිග්ගහණූපසම්පදා, පඤ්හාබ්‍යාකරණූපසම්පදා, අට්ඨගරුධම්මප්පටිග්ගහණූපසම්පදා, දූතෙනූපසම්පදා, අට්ඨවාචිකූපසම්පදා, ඤත්තිචතුත්ථකම්මූපසම්පදාති ඉමාසු අට්ඨසු උපසම්පදාසු ඤත්තිචතුත්ථෙන උපසම්පදාකම්මෙන අකුප්පෙන ඨානාරහෙන උපසම්පන්නො. තස්ස පන කම්මස්ස වත්ථුඤත්තිඅනුස්සාවන සීමා පරිසාසම්පත්තිවසෙන අකුප්පතා වෙදිතබ්බා.

තත්ථ වත්ථූති උපසම්පදාපෙක්ඛො පුග්ගලො, සො ඨපෙත්වා ඌනවීසතිවස්සං අන්තිමවත්ථුඅජ්ඣාපන්නපුබ්බං, පණ්ඩකාදයො ච එකාදස අභබ්බපුග්ගලෙ වෙදිතබ්බො. තත්ථ ඌනවීසතිවස්සො නාම පටිසන්ධිග්ගහණතො පට්ඨාය අපරිපුණ්ණවීසතිවස්සො. අන්තිමවත්ථුඅජ්ඣාපන්නපුබ්බො නාම චතුන්නං පාරාජිකානං අඤ්ඤතරං අජ්ඣාපන්නපුබ්බො. පණ්ඩකාදයො වජ්ජනීයපුග්ගලකථායං වුත්තා. තෙසු ආසිත්තපණ්ඩකඤ්ච උසූයපණ්ඩකඤ්ච ඨපෙත්වා ඔපක්කමිකපණ්ඩකො නපුංසකපණ්ඩකො පණ්ඩකභාවපක්ඛෙ ඨිතො පක්ඛපණ්ඩකො ච ඉධ අධිප්පෙතො.

ථෙය්‍යසංවාසකො පන තිවිධො ලිඞ්ගත්ථෙනකො සංවාසත්ථෙනකො උභයත්ථෙනකොති. තත්ථ යො සයං පබ්බජිත්වා න භික්ඛුවස්සානි ගණෙති, න යථාවුඩ්ඪං භික්ඛූනං වා සාමණෙරානං වා වන්දනං සාදියති, න ආසනෙන පටිබාහති, න උපොසථාදීසු සන්දිස්සති, අයං අසුද්ධචිත්තතාය ලිඞ්ගමත්තස්සෙව ථෙනිතත්තා ලිඞ්ගත්ථෙනකො නාම. යො පන භික්ඛූහි පබ්බජිතො සාමණෙරො සමානො කාසායානි අපනෙත්වා තෙසු සඋස්සාහොව මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවිත්වා පුන නිවාසෙත්වා සාමණෙරභාවං පටිජානාති, අයං භික්ඛූහි දින්නලිඞ්ගස්ස අපරිච්චත්තත්තා න ලිඞ්ගත්ථෙනකො, න ලිඞ්ගානුරූපස්ස සංවාසස්ස සාදිතත්තා නාපි සංවාසත්ථෙනකො. අන්තිමවත්ථුඅජ්ඣාපන්නකෙපි එසෙව නයො. යො ච ඛො සාමණෙරො සමානො විදෙසං ගන්ත්වා භික්ඛුවස්සානි ගණෙති, යථාවුඩ්ඪං වන්දනං සාදියති, ආසනෙන පටිබාහති, උපොසථාදීසු සන්දිස්සති, අයං සංවාසමත්තස්සෙව ථෙනිතත්තා සංවාසත්ථෙනකො නාම. භික්ඛුවස්සගණනාදිකො හි සබ්බොපි කිරියභෙදො ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘සංවාසො’’ති වෙදිතබ්බො. සික්ඛං පච්චක්ඛාය ‘‘න මං කොචි ජානාතී’’ති පුන එවං පටිපජ්ජන්තෙපි එසෙව නයො. යො පන සයං පබ්බජිත්වා විහාරං ගන්ත්වා යථාවුඩ්ඪං වන්දනං සාදියති, ආසනෙන පටිබාහති, භික්ඛුවස්සානි ගණෙති, උපොසථාදීසු සන්දිස්සති, අයං ලිඞ්ගස්ස චෙව සංවාසස්ස ච ථෙනිතත්තා උභයත්ථෙනකො නාම. ධුරනික්ඛෙපවසෙන කාසායානි අපනෙත්වා අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපජ්ජිත්වා පුන තානි අච්ඡාදෙත්වා එවං පටිපජ්ජන්තෙපි එසෙව නයො, අයං තිවිධොපි ථෙය්‍යසංවාසකො ඉධ අධිප්පෙතො. ඨපෙත්වා පන ඉමං තිවිධං.

‘‘රාජ දුබ්භික්ඛ කන්තාර-රොග වෙරී භයෙන වා;

චීවරාහරණත්ථං වා, ලිඞ්ගං ආදියතීධ යො.

‘‘සංවාසං නාධිවාසෙති, යාව සො සුද්ධමානසො;

ථෙය්‍යසංවාසකො නාම, තාව එස න වුච්චතී’’ති. (මහාව. අට්ඨ. 110);

යො පන උපසම්පන්නො තිත්ථියභාවං පත්ථයමානො සයං වා කුසචීරාදිකං තිත්ථියලිඞ්ගං ආදියති, තෙසං වා සන්තිකෙ පබ්බජති, නග්ගො වා හුත්වා ආජීවකානං සන්තිකං ගන්ත්වා තෙසං වතානි ආදියති, අයං තිත්ථියපක්කන්තකො නාම. ඨපෙත්වා පන මනුස්සජාතිකං අවසෙසො සබ්බොපි තිරච්ඡානගතො නාම. යෙන මනුස්සජාතිකා ජනෙත්ති සයම්පි මනුස්සභූතෙනෙව සඤ්චිච්ච ජීවිතා වොරොපිතා, අයං මාතුඝාතකො නාම. පිතුඝාතකෙපි එසෙව නයො. යෙන අන්තමසො ගිහිලිඞ්ගෙ ඨිතොපි මනුස්සජාතිකො ඛීණාසවො සඤ්චිච්ච ජීවිතා වොරොපිතො, අයං අරහන්තඝාතකො නාම. යො පන පකතත්තං භික්ඛුනිං තිණ්ණං මග්ගානං අඤ්ඤතරස්මිං මග්ගෙ දූසෙති, අයං භික්ඛුනිදූසකො නාම. යො දෙවදත්තො විය සාසනං උද්ධම්මං උබ්බිනයං කත්වා චතුන්නං කම්මානං අඤ්ඤතරවසෙන සඞ්ඝං භින්දති, අයං සඞ්ඝභෙදකො නාම. යො දෙවදත්තො විය දුට්ඨචිත්තෙන වධකචිත්තෙන තථාගතස්ස ජීවමානකසරීරෙ ඛුද්දකමක්ඛිකාය පිවනමත්තම්පි ලොහිතං උප්පාදෙති, අයං ලොහිතුප්පාදකො නාම. යස්ස ඉත්ථිනිමිත්තුප්පාදනකම්මතො ච පුරිසනිමිත්තුප්පාදනකම්මතො ච උභතො දුවිධම්පි බ්‍යඤ්ජනං අත්ථි, අයං උභතොබ්‍යඤ්ජනකො නාම. ඉති ඉමෙ තෙරස පුග්ගලා උපසම්පදාය අවත්ථූ, ඉමෙ පන ඨපෙත්වා අඤ්ඤස්මිං උපසම්පදාපෙක්ඛෙ සති උපසම්පදාකම්මං වත්ථුසම්පත්තිවසෙන අකුප්පං හොති.

කථං ඤත්තිසම්පත්තිවසෙන අකුප්පං හොති? වත්ථුසඞ්ඝපුග්ගලඤත්තීනං අපරාමසනානි, පච්ඡා ඤත්තිට්ඨපනඤ්චාති ඉමෙ තාව පඤ්ච ඤත්තිදොසා. තත්ථ ‘‘අයං ඉත්ථන්නාමො’’ති උපසම්පදාපෙක්ඛස්ස අකිත්තනං වත්ථුඅපරාමසනං නාම. ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො’’තිඑත්ථ ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ’’ති වත්වා ‘‘සඞ්ඝො’’ති අභණනං සඞ්ඝඅපරාමසනං නාම. ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො’’ති උපජ්ඣායස්ස අකිත්තනං පුග්ගලඅපරාමසනං නාම. සබ්බෙන සබ්බං ඤත්තියා අනුච්චාරණං ඤත්තිඅපරාමසනං නාම. පඨමං කම්මවාචං නිට්ඨාපෙත්වා ‘‘එසා ඤත්තී’’ති වත්වා ‘‘ඛමති සඞ්ඝස්සා’’ති එවං ඤත්තිකිත්තනං පච්ඡා ඤත්තිට්ඨපනං නාම. ඉති ඉමෙහි දොසෙහි විමුත්තාය ඤත්තියා සම්පන්නං ඤත්තිසම්පත්තිවසෙන අකුප්පං හොති.

අනුස්සාවනවසෙන අකුප්පතායපි වත්ථුසඞ්ඝපුග්ගලානං අපරාමසනානි, සාවනාය හාපනං, අකාලෙ සාවනන්ති ඉමෙ පඤ්ච අනුස්සාවනදොසා. තත්ථ වත්ථාදීනං අපරාමසනානි ඤත්තියං වුත්තසදිසානෙව. තීසු පන අනුස්සාවනාසු යත්ථ කත්ථචි එතෙසං අපරාමසනං අපරාමසනමෙව. සබ්බෙන සබ්බං පන කම්මවාචං අවත්වා චතුක්ඛත්තුං ඤත්තිකිත්තනමෙව, අථ වා පන කම්මවාචාබ්භන්තරෙ අක්ඛරස්ස වා පදස්ස වා අනුච්චාරණං වා දුරුච්චාරණං වා සාවනාය හාපනං නාම. සාවනාය අනොකාසෙ පඨමං ඤත්තිං අට්ඨපෙත්වා අනුස්සාවනකරණං අකාලෙ සාවනං නාම. ඉති ඉමෙහි දොසෙහි විමුත්තාය අනුස්සාවනාය සම්පන්නං අනුස්සාවනසම්පත්තිවසෙන අකුප්පං හොති.

පුබ්බෙ වුත්තං විපත්තිසීමාලක්ඛණං සමතික්කන්තාය පන සීමාය කතං සීමාසම්පත්තිවසෙන අකුප්පං හොති. යාවතිකා භික්ඛූ කම්මප්පත්තා, තෙසං අනාගමනං, ඡන්දාරහානං ඡන්දස්ස අනාහරණං, සම්මුඛීභූතානං පටික්කොසනන්ති ඉමෙ පන තයො පරිසාදොසා, තෙහි විමුත්තාය පරිසාය කතං පරිසාසම්පත්තිවසෙන අකුප්පං හොති. කාරණාරහත්තා පන සත්ථු සාසනාරහත්තා ඨානාරහං නාම හොති. ඉති යො ඉමිනා එවං අකුප්පෙන ඨානාරහෙන ඤත්තිචතුත්ථෙන උපසම්පදාකම්මෙන උපසම්පන්නො, අයං ඉධ ‘‘භික්ඛූ’’ති අධිප්පෙතො. පණ්ණත්තිවජ්ජෙසු පන අඤ්ඤෙපි සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති.

භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමාපන්නොති යා භික්ඛූනං අධිසීලසඞ්ඛාතා සික්ඛා, තඤ්ච, යත්ථ චෙතෙ සහ ජීවන්ති, එකජීවිකා සභාගවුත්තිනො හොන්ති, තං භගවතා පඤ්ඤත්තං සික්ඛාපදසඞ්ඛාතං සාජීවඤ්ච, තත්ථ සික්ඛනභාවෙන සමාපන්නොති භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමආපන්නො. සමාපන්නොති සික්ඛඤ්ච පරිපූරෙන්තො සාජීවඤ්ච අවීතික්කමන්තො හුත්වා තදුභයං උපගතොති අත්ථො. සික්ඛං අපච්චක්ඛාය දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වාති යං සික්ඛං සමාපන්නො, තං අපටික්ඛිපිත්වා, යඤ්ච සාජීවං සමාපන්නො, තස්මිං දුබ්බලභාවං අප්පකාසෙත්වා. තත්ථ චිත්තඛෙත්තකාලපයොගපුග්ගලවිජානනවසෙන සික්ඛාය පච්චක්ඛානං ඤත්වා තදභාවෙන අපච්චක්ඛානං වෙදිතබ්බං. කථං? උපසම්පන්නභාවතො චවිතුකාමතාචිත්තෙනෙව හි සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති, න දවා වා රවා වා භණන්තස්ස. එවං චිත්තවසෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙන. තථා ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමි, ධම්මං පච්චක්ඛාමි, සඞ්ඝං පච්චක්ඛාමි, සික්ඛං, විනයං, පාතිමොක්ඛං, උද්දෙසං, උපජ්ඣායං, ආචරියං, සද්ධිවිහාරිකං, අන්තෙවාසිකං, සමානුපජ්ඣායකං, සමානාචරියකං, සබ්‍රහ්මචාරිං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං වුත්තානං බුද්ධාදීනං චුද්දසන්නං, ‘‘ගිහීති මං ධාරෙහි, උපාසකො, ආරාමිකො, සාමණෙරො, තිත්ථියො, තිත්ථියසාවකො, අසමණො, ‘අසක්‍යපුත්තියො’ති මං ධාරෙහී’’ති එවං වුත්තානං ගිහිආදීනං අට්ඨන්නඤ්චාති ඉමෙසං ද්වාවීසතියා ඛෙත්තපදානං යස්ස කස්සචි සවෙවචනස්ස වසෙන තෙසු යංකිඤ්චි වත්තුකාමස්ස යංකිඤ්චි වදතො සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති, න රුක්ඛාදීනං අඤ්ඤතරස්ස නාමං ගහෙත්වා පච්චාචික්ඛන්තස්ස. එවං ඛෙත්තවසෙන පච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙන.

තත්ථ යදෙතං ‘‘පච්චක්ඛාමී’’ති ච, ‘‘මං ධාරෙහී’’ති (පාරා. 51) ච වුත්තං වත්තමානකාලවචනං, යානි ච ‘‘අලං මෙ බුද්ධෙන, කිං නු මෙ බුද්ධෙන, න මමත්ථො බුද්ධෙන, සුමුත්තාහං බුද්ධෙනා’’තිආදිනා (පාරා. 52) නයෙන ආඛ්‍යාතවසෙන කාලං අනාමසිත්වා පුරිමෙහි චුද්දසහි පදෙහි සද්ධිං යොජෙත්වා වුත්තානි ‘‘අලං මෙ’’තිආදීනි චත්තාරි පදානි, තෙසංයෙව ච සවෙවචනානං වසෙන පච්චක්ඛානං හොති, න ‘‘පච්චක්ඛාසි’’න්ති වා ‘‘පච්චක්ඛිස්ස’’න්ති වා ‘‘මං ධාරෙසී’’ති වා ‘‘මං ධාරෙස්සතී’’ති වා ‘‘යංනූනාහං පච්චක්ඛෙය්‍ය’’න්ති (පාරා. 45) වාතිආදීනි අතීතානාගතපරිකප්පවචනානි භණන්තස්ස. එවං වත්තමාන කාලවසෙන චෙව අනාමට්ඨකාලවසෙන ච පච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙන.

පයොගො පන දුවිධො කායිකො ච වාචසිකො ච. තත්ථ ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’තිආදිනා (පාරා. 51) නයෙන යාය කායචි භාසාය වචීභෙදං කත්වා වාචසිකප්පයොගෙනෙව පච්චක්ඛානං හොති, න අක්ඛරලිඛනං වා හත්ථමුද්දාදිදස්සනං වා කායප්පයොගං කරොන්තස්ස. එවං වාචසිකප්පයොගෙනෙව පච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙන.

පුග්ගලො පන දුවිධො – යො ච පච්චක්ඛාති, යස්ස ච පච්චක්ඛාති. තත්ථ යො පච්චක්ඛාති, සො සචෙ උම්මත්තකඛිත්තචිත්තවෙදනාට්ටානං අඤ්ඤතරො න හොති. යස්ස පන පච්චක්ඛාති, සො සචෙ මනුස්සජාතිකො හොති, න ච උම්මත්තකාදීනං අඤ්ඤතරො, සම්මුඛීභූතො ච සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති. න හි අසම්මුඛීභූතස්ස දූතෙන වා පණ්ණෙන වා ආරොචනං රුහති. එවං යථාවුත්තපුග්ගලවසෙන පච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙන.

විජානනම්පි නියමිතානියමිතවසෙන දුවිධං. තත්ථ යස්ස යෙසං වා නියමෙත්වා ‘‘ඉමස්ස, ඉමෙසං වා ආරොචෙමී’’ති වදති, සචෙ තෙ යථා පකතියා ලොකෙ මනුස්සා වචනං සුත්වා ආවජ්ජනසමයෙ ජානන්ති, එවං තස්ස වචනානන්තරමෙව තස්ස ‘‘අයං උක්කණ්ඨිතො’’ති වා ‘‘ගිහිභාවං පත්ථයතී’’ති වා යෙන කෙනචි ආකාරෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානභාවං ජානන්ති, පච්චක්ඛාතාව හොති සික්ඛා. අථ අපරභාගෙ ‘‘කිං ඉමිනා වුත්ත’’න්ති චින්තෙත්වා ජානන්ති, අඤ්ඤෙ වා ජානන්ති, අපච්චක්ඛාතාව හොති සික්ඛා. අනියමෙත්වා ආරොචෙන්තස්ස පන සචෙ වුත්තනයෙන යො කොචි මනුස්සජාතිකො වචනත්ථං ජානාති, පච්චක්ඛාතාව හොති සික්ඛා. එවං විජානනවසෙන පච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙන. යො පන අන්තමසො දවායපි පච්චක්ඛාති, තෙන අපච්චක්ඛාතාව හොති සික්ඛා. ඉති ඉමෙසං වුත්තප්පකාරානං චිත්තාදීනං වා වසෙන, සබ්බසො වා පන අපච්චක්ඛානෙන සික්ඛං අපච්චක්ඛාය සික්ඛාපච්චක්ඛානස්සෙව ච අත්ථභූතං එකච්චං දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වා.

මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍යාති එත්ථ මෙථුනං ධම්මන්ති රාගපරියුට්ඨානෙන සදිසානං උභින්නං ධම්මං. පටිසෙවෙය්‍යාති පටිසෙවෙය්‍ය අජ්ඣාපජ්ජෙය්‍ය. අන්තමසොති සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන. තිරච්ඡානගතායපීති පටිසන්ධිවසෙන තිරච්ඡානෙසු ගතායපි, අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්ති. පාරාජිකො හොතීති පරාජිතො හොති, පරාජයං ආපන්නො. අසංවාසොති පකතත්තා භික්ඛූ සහ වසන්ති එත්ථාති එකකම්මාදිකොව තිවිධොපි විධි සංවාසො නාම, සො තෙන සද්ධිං නත්ථීති අසංවාසො. සඞ්ඝකම්මෙසු හි එස ගණපූරකොපි න හොති, අයං තාව පදවණ්ණනා.

අයං පනෙත්ථ විනිච්ඡයො – මනුස්සාමනුස්සතිරච්ඡානගතවසෙන හි තිස්සො ඉත්ථියො, තාසං වච්චමග්ගපස්සාවමග්ගමුඛමග්ගවසෙන තයො තයො කත්වා නව මග්ගා, තථා උභතොබ්‍යඤ්ජනකානං. පුරිසානං පන වච්චමග්ගමුඛමග්ගවසෙන ද්වෙ ද්වෙ කත්වා ඡ මග්ගා, තථා පණ්ඩකානන්ති එවං තිංස මග්ගා. තෙසු අත්තනො වා පරෙසං වා යස්ස කස්සචි මග්ගස්ස සන්ථතස්ස වා අසන්ථතස්ස වා, පරෙසං පන මතානම්පි අක්ඛායිතස්ස වා යෙභුය්‍යෙන අක්ඛායිතස්ස වා පකතිවාතෙන අසංඵුට්ඨෙ අල්ලොකාසෙ යො භික්ඛු එකතිලබීජමත්තම්පි අත්තනො අඞ්ගජාතං සන්ථතං වා අසන්ථතං වා සෙවනචිත්තෙන පවෙසෙති, පරෙන වා පවෙසියමානෙ පවෙසනපවිට්ඨට්ඨිතඋද්ධරණෙසු යංකිඤ්චි සාදියති, අයං පාරාජිකාපත්තිං ආපන්නො නාම හොති, අයං තාවෙත්ථ අසාධාරණවිනිච්ඡයො. සබ්බසික්ඛාපදානං පන සාධාරණවිනිච්ඡයත්ථං අයං මාතිකා –

නිදානං පුග්ගලං වත්ථුං, පඤ්ඤත්තිවිධිමෙව ච;

ආණත්තාපත්තිනාපත්ති-විපත්තිං අඞ්ගමෙව ච.

සමුට්ඨානවිධිං කිරියා-සඤ්ඤාචිත්තෙහි නානත්තං;

වජ්ජකම්මප්පභෙදඤ්ච, තිකද්වයවිධිං තථා.

ලක්ඛණං සත්තරසධා, ඨිතං සාධාරණං ඉදං;

ඤත්වා යොජෙය්‍ය මෙධාවී, තත්ථ තත්ථ යථාරහන්ති.

තත්ථ නිදානං නාම වෙසාලි-රාජගහ-සාවත්ථි-ආළවි-කොසම්බි-සග්ග-භග්ගානං වසෙන සත්තවිධං පඤ්ඤත්තිට්ඨානං, ඉදඤ්හි සබ්බසික්ඛාපදානං නිදානං. පුග්ගලො නාම යං යං ආරබ්භ තං තං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං. වත්ථු නාම තස්ස තස්ස පුග්ගලස්ස අජ්ඣාචාරො වුච්චති. පඤ්ඤත්තිවිධින්ති පඤ්ඤත්තිඅනුපඤ්ඤත්තිඅනුප්පන්නපඤ්ඤත්තිසබ්බත්ථපඤ්ඤත්තිපදෙසපඤ්ඤත්තිසාධාරණපඤ්ඤත්ති අසාධාරණපඤ්ඤත්තිඑකතොපඤ්ඤත්තිඋභතොපඤ්ඤත්තිවසෙන නවවිධා පඤ්ඤත්ති. තත්ථ අනුප්පන්නපඤ්ඤත්ති නාම අනුප්පන්නෙ දොසෙ පඤ්ඤත්තා, සා අට්ඨගරුධම්මප්පටිග්ගහණවසෙන (චූළව. 403) භික්ඛුනීනංයෙව ආගතා, අඤ්ඤත්‍ර නත්ථි. විනයධරපඤ්චමෙන (මහාව. 259) ගණෙන උපසම්පදා, ගණඞ්ගණූපාහනා (මහාව. 259) ධුවන්හානං චම්මත්ථරණන්ති එතෙසං වසෙන චතුබ්බිධා පදෙසපඤ්ඤත්ති නාම. මජ්ඣිමදෙසෙයෙව හි එතෙහි ආපත්ති හොති, තෙසුපි ධුවන්හානං පටික්ඛෙපමත්තමෙව පාතිමොක්ඛෙ ආගතං, තතො අඤ්ඤා පදෙසපඤ්ඤත්ති නාම නත්ථි. සබ්බානි සබ්බත්ථපඤ්ඤත්තියෙව හොන්ති, සාධාරණපඤ්ඤත්තිදුකඤ්ච එකතොපඤ්ඤත්තිදුකඤ්ච අත්ථතො එකං, තස්මා අනුප්පන්නපඤ්ඤත්තිඤ්ච සබ්බත්ථපඤ්ඤත්තිදුකඤ්ච එකතොපඤ්ඤත්තිදුකඤ්ච ඨපෙත්වා සෙසානං චතස්සන්නං පඤ්ඤත්තීනං වසෙන සබ්බත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. ආණත්තාපත්තිනාපත්තිවිපත්තින්තිඑත්ථ ආණත්තීතිආණාපනා වුච්චති. ආපත්තීති පුබ්බප්පයොගාදිවසෙන ආපත්තිභෙදො. අනාපත්තීති අජානනාදිවසෙන අනාපත්ති. විපත්තීති සීලආචාරදිට්ඨිආජීවවිපත්තීනං අඤ්ඤතරා. ඉති ඉමාසං ආණත්තාදීනම්පි වසෙන සබ්බත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. අඞ්ගන්ති සබ්බසික්ඛාපදෙසු ආපත්තීනං අඞ්ගං වෙදිතබ්බං.

සමුට්ඨානවිධින්ති සබ්බාපත්තීනං කායො වාචා කායවාචා කායචිත්තං වාචාචිත්තං කායවාචාචිත්තන්ති ඉමානි එකඞ්ගිකද්වඞ්ගිකතිවඞ්ගිකානි. ඡ සමුට්ඨානානි නාම යානි ‘‘සික්ඛාපදසමඋට්ඨානානී’’තිපි වුච්චන්ති. තත්ථ පුරිමානි තීණි අචිත්තකානි, පච්ඡිමානි සචිත්තකානි. තෙසු එකෙන වා ද්වීහි වා තීහි වා චතූහි වා ඡහි වා සමුට්ඨානෙහි ආපත්තියො සමුට්ඨහන්ති, පඤ්චසමුට්ඨානා නාම නත්ථි. තත්ථ එකසමුට්ඨානා නාම චතුත්ථෙන ච පඤ්චමෙන ච ඡට්ඨෙන ච සමුට්ඨානෙන සමුට්ඨාති, න අඤ්ඤෙන. ද්විසමුට්ඨානා නාම පඨමචතුත්ථෙහි ච දුතියපඤ්චමෙහි ච තතියඡට්ඨෙහි ච චතුත්ථඡට්ඨෙහි ච පඤ්චමඡට්ඨෙහි ච සමුට්ඨානෙහි, සමුට්ඨාති, න අඤ්ඤෙහි. තිසමුට්ඨානා නාම පඨමෙහි ච තීහි, පච්ඡිමෙහි ච තීහි සමුට්ඨානෙහි සමුට්ඨාති, න අඤ්ඤෙහි. චතුසමුට්ඨානා නාම පඨමතතියචතුත්ථඡට්ඨෙහි ච දුතියතතියපඤ්චමඡට්ඨෙහි ච සමුට්ඨානෙහි සමුට්ඨාති, න අඤ්ඤෙහි. ඡ සමුට්ඨානා නාම ඡහිපි සමුට්ඨාති.

එවං –

තිධා එකසමුට්ඨානා, පඤ්චධා ද්විසමුට්ඨිතා;

ද්විධා තිචතුරො ඨානා, එකධා ඡසමුට්ඨිතාති.

සමුට්ඨානවසෙන සබ්බාව තෙරස ආපත්තියො හොන්ති (චූළව. 165 ආදයො), තා පඨමපඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදවසෙන සමුට්ඨානතො තෙරස නාමානි ලභන්ති පඨමපාරාජිකසමුට්ඨානා, අදින්නාදාන-සඤ්චරිත්ත-සමනුභාසන-කථින-එළකලොම-පදසොධම්ම-අද්ධාන-ථෙය්‍යසත්ථ-ධම්මදෙසනාභූතාරොචන-චොරිවුට්ඨාපන-අනනුඤ්ඤාතසමුට්ඨානාති. තත්ථ යා කායචිත්තතො සමුට්ඨාති, අයං පඨමපාරාජිකසමුට්ඨානා නාම. යා සචිත්තකෙහි තීහි සමුට්ඨානෙහි සමුට්ඨාති, අයං අදින්නාදානසමුට්ඨානා නාම. යා ඡහිපි සමුට්ඨාති, අයං සඤ්චරිත්තසමුට්ඨානා නාම. යා ඡට්ඨෙනෙව සමුට්ඨාති, අයං සමනුභාසනසමුට්ඨානා නාම. යා තතියඡට්ඨෙහි සමුට්ඨාති, අයං කථිනසමුට්ඨානා නාම. යා පඨමචතුත්ථෙහි සමුට්ඨාති, අයං එළකලොමසමුට්ඨානා නාම. යා දුතියපඤ්චමෙහි සමුට්ඨාති, අයං පදසොධම්මසමුට්ඨානා නාම. යා පඨමතතියචතුත්ථඡට්ඨෙහි සමුට්ඨාති, අයං අද්ධානසමුට්ඨානා නාම. යා චතුත්ථඡට්ඨෙහි සමුට්ඨාති, අයං ථෙය්‍යසත්ථසමුට්ඨානා නාම. යා පඤ්චමෙනෙව සමුට්ඨාති, අයං ධම්මදෙසනාසමුට්ඨානා නාම. යා අචිත්තකෙහි තීහි සමුට්ඨානෙහි සමුට්ඨාති, අයං භූතාරොචනසමුට්ඨානා නාම. යා පඤ්චමඡට්ඨෙහි සමුට්ඨාති, අයං චොරිවුට්ඨාපනසමුට්ඨානා නාම. යා දුතියතතියපඤ්චමඡට්ඨෙහි සමුට්ඨාති, අයං අනනුඤ්ඤාතසමුට්ඨානා නාමාති. ඉති ඉමස්ස සමුට්ඨානවිධිනොපි වසෙන සබ්බත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

කිරියාසඤ්ඤාචිත්තෙහි නානත්තන්ති එතෙහි කිරියාදීහි සබ්බාපත්තීනං නානාභාවං ඤත්වා සබ්බත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. සබ්බාපත්තියො හි කිරියාවසෙන පඤ්චවිධා හොන්ති, සෙය්‍යථිදං – අත්ථාපත්ති කිරියතො සමුට්ඨාති, අත්ථි අකිරියතො, අත්ථි කිරියාකිරියතො, අත්ථි සියා කිරියතො සියා අකිරියතො, අත්ථි සියා කිරියතො සියා කිරියාකිරියතොති. තත්ථ යා කායෙන වා වාචාය වා පථවිඛණනාදීසු (පචි. 84) විය වීතික්කමං කරොන්තස්ස හොති, අයං කිරියතො සමුට්ඨාති නාම. යා කායවාචාහි කත්තබ්බං අකරොන්තස්ස හොති පඨමකථිනාපත්ති (පාරා. 459 ආදයො) විය, අයං අකිරියතො සමුට්ඨාති නාම. යා කරොන්තස්ස ච අකරොන්තස්ස ච හොති අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා හත්ථතො චීවරප්පටිග්ගහණාපත්ති (පාරා. 508-511) විය, අයං කිරියාකිරියතො සමුට්ඨාති නාම. යා සියා කරොන්තස්ස ච, සියා අකරොන්තස්ස ච හොති රූපියප්පටිග්ගහණාපත්ති (පාරා. 582) විය, අයං සියා කිරියතො සියා අකිරියතො සමුට්ඨාති නාම. යා සියා කරොන්තස්ස ච සියා කරොන්තාකරොන්තස්ස ච හොති කුටිකාරාපත්ති (පාරා. 342 ආදයො) විය, අයං සියා කිරියතො සියා කිරියාකිරියතො සමුට්ඨාති නාම.

සබ්බාපත්තියො ච සඤ්ඤාවසෙන දුවිධා හොන්ති සඤ්ඤාවිමොක්ඛා නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛාති. තත්ථ යතො වීතික්කමසඤ්ඤාය අභාවෙන මුච්චති, අයං සඤ්ඤාවිමොක්ඛා, ඉතරා නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛා. පුන ච සබ්බාපි චිත්තවසෙන දුවිධා හොන්ති සචිත්තකා අචිත්තකා චාති. තත්ථ යා සචිත්තකසමුට්ඨානවසෙනෙව සමුට්ඨාති අයං සචිත්තකා. යා අචිත්තකෙන වා සචිත්තකමිස්සකෙන වා සමුට්ඨාති අයං අචිත්තකා.

වජ්ජකම්මප්පභෙදන්ති එත්ථ සබ්බාපත්තියො වජ්ජවසෙන දුවිධා හොන්ති ලොකවජ්ජා පණ්ණත්තිවජ්ජා චාති. තත්ථ යස්සා සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙව හොති, අයං ලොකවජ්ජා, සෙසා පණ්ණත්තිවජ්ජා. සබ්බා ච කායකම්මවචීකම්මතදුභයවසෙන තිවිධා හොන්ති. තත්ථ කායද්වාරෙ ආපජ්ජිතබ්බා කායකම්මන්ති වුච්චති, වචීද්වාරෙ ආපජ්ජිතබ්බා වචීකම්මන්ති වුච්චති, උභයත්ථ ආපජ්ජිතබ්බා කායකම්මං වචීකම්මඤ්චාති, මනොද්වාරෙ ආපත්ති නාම නත්ථි. ඉති ඉමිනා වජ්ජකම්මප්පභෙදෙනාපි සබ්බත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

තිකද්වයවිධින්ති කුසලත්තිකවෙදනාත්තිකවිධිං. ආපත්තිං ආපජ්ජමානො හි අකුසලචිත්තො වා ආපජ්ජති කුසලාබ්‍යාකතචිත්තො වා, තථා දුක්ඛවෙදනාසමඞ්ගී වා ඉතරවෙදනාද්වයසමඞ්ගී වා. එවං සන්තෙපි සබ්බසික්ඛාපදෙසු අකුසලචිත්තවසෙන එකං චිත්තං, කුසලාබ්‍යාකතචිත්තවසෙන ද්වෙ චිත්තානි, සබ්බෙසං වසෙන තීණි චිත්තානි. දුක්ඛවෙදනාවසෙන එකා වෙදනා, සුඛඋපෙක්ඛාවසෙන ද්වෙ, සබ්බාසං වසෙන තිස්සො වෙදනාති. අයමෙව පභෙදො ලබ්භති, න අඤ්ඤො.

ලක්ඛණං සත්තරසධා, ඨිතං සාධාරණං ඉදං, ඤත්වාති ඉදං නිදානාදිවෙදනාත්තිකපරියොසානං සත්තරසප්පකාරං ලක්ඛණං ජානිත්වා යොජෙය්‍ය මෙධාවී. තත්ථ තත්ථ යථාරහන්ති පණ්ඩිතො භික්ඛු තස්මිං තස්මිං සික්ඛාපදෙ ඉදං ලක්ඛණං යථානුරූපං යොජෙය්‍යාති අත්ථො. තං පන අයොජිතං දුබ්බිජානං හොති, තස්මා නං සබ්බසික්ඛාපදානං අසාධාරණවිනිච්ඡයපරියොසානෙ ඉමං මාතිකං අනුද්ධරිත්වාව යොජෙත්වා දස්සයිස්සාම.

ඉධ පනස්ස අයං යොජනා – ඉදං වෙසාලියං සුදින්නත්ථෙරං ආරබ්භ මෙථුනවීතික්කමවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං. ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍යා’’ති අයමෙත්ථ පඤ්ඤත්ති, ‘‘සික්ඛං අපච්චක්ඛායා’’ති ච ‘‘අන්තමසො තිරච්ඡානගතායපී’’ති ච ද්වෙ අනුපඤ්ඤත්තියො. අනුපඤ්ඤත්ති ච නාමෙසා ආපත්තිකරා ච හොති අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදාදීසු (පාචි. 95 ආදයො) විය, අනාපත්තිකරා ච අඤ්ඤත්‍ර සුපිනන්තාතිආදීසු (පාරා. 236-237) විය, ආපත්තිඋපත්ථම්භකරා ච අදින්නාදානාදීසු (පාරා. 91) විය, ඉධ පන උපත්ථම්භකරාති වෙදිතබ්බා. ඉතො පරං පන යත්ථ අනුපඤ්ඤත්ති අත්ථි, තත්ථ ‘‘අයං අනුපඤ්ඤත්තී’’ති එත්තකමෙව දස්සයිස්සාම. ඨපෙත්වා පන අනුපඤ්ඤත්තිං අවසෙසා පඤ්ඤත්තියෙවාති සබ්බත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. භික්ඛුං ආරබ්භ උප්පන්නවත්ථුස්මිංයෙව ‘‘යා පන භික්ඛුනී ඡන්දසො මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍යා’’ති එවං භික්ඛුනීනම්පි පඤ්ඤත්තිතො සාධාරණපඤ්ඤත්ති. ආණත්තියා අනාපජ්ජනතො අනාණත්තිකං. භික්ඛුං පන ආණාපෙන්තො අකප්පියසමාදානාපත්තිතො න මුච්චති, මෙථුනරාගෙන කායසංසග්ගෙ දුක්කටං, ජීවමානකසරීරස්ස වුත්තප්පකාරෙ මග්ගෙ සචෙපි තචාදීනි අනවසෙසෙත්වා සබ්බසො ඡින්නෙ නිමිත්තසණ්ඨානමත්තං පඤ්ඤායති, තත්ථ අන්තමසො අඞ්ගජාතෙ උට්ඨිතං අනට්ඨකායප්පසාදං පීළකං වා චම්මඛිලං වා පවෙසෙන්තස්සාපි සෙවනචිත්තෙ සති පාරාජිකං, නට්ඨකායප්පසාදං සුක්ඛපීළකං වා මතචම්මං වා ලොමං වා පවෙසෙන්තස්ස දුක්කටං, සචෙ නිමිත්තසණ්ඨානමත්තම්පි අනවසෙසෙත්වා සබ්බසො මග්ගො උප්පාටිතො, තත්ථ උපක්කමතො වණසඞ්ඛෙපවසෙන ථුල්ලච්චයං, තථා මනුස්සානං අක්ඛිනාසාකණ්ණච්ඡිද්දවත්ථිකොසෙසු සත්ථකෙන කතවණෙ වා, හත්ථිඅස්සාදීනඤ්ච තිරච්ඡානානං වත්ථිකොසනාසාපුටෙසු ථුල්ලච්චයං. තිරච්ඡානානං පන අක්ඛිකණ්ණනාසාවණෙසු අහිමච්ඡාදීනං පවෙසනප්පමාණවිරහිතෙ අණුනිමිත්තෙ සබ්බෙසඤ්ච උපකච්ඡකාදීසු සෙසසරීරෙසු දුක්කටං. මතසරීරෙ නිමිත්තෙ උපඩ්ඪක්ඛායිතතො පට්ඨාය යාව න කුථිතං හොති, තාව ථුල්ලච්චයං. කුථිතෙ දුක්කටං, තථා වට්ටකතෙ මුඛෙ අච්ඡුපන්තං අඞ්ගජාතං පවෙසෙන්තස්ස දුක්කටං. ඔට්ඨතො බහි නික්ඛන්තජිව්හාය වා දන්තෙසු වා ථුල්ලච්චයං. නිමිත්තතො බහි පතිතමංසපෙසියං දුක්කටන්ති අයමෙත්ථ ආපත්තිභෙදො.

අජානන්තස්ස අසාදියන්තස්ස උම්මත්තකස්ස ඛිත්තචිත්තස්ස වෙදනාට්ටස්ස ආදිකම්මිකානඤ්ච අනාපත්ති. එත්ථ පන යො නිද්දං ඔක්කන්තත්තා පරෙන කතම්පි උපක්කමං න ජානාති, සො අජානන්තො. යො ජානිත්වාපි න සාදියති, සො අසාදියන්තො. යො පිත්තවසෙන අතෙකිච්ඡං උම්මාදං පත්තො, සො උම්මත්තකො. යක්ඛෙහි කතචිත්තවික්ඛෙපො ඛිත්තචිත්තො. ද්වින්නම්පි ච එතෙසං අග්ගිසුවණ්ණගූථචන්දනාදීසු සමප්පවත්තිභාවෙන අජානනභාවොව පමාණං. යො අධිමත්තවෙදනාය ආතුරත්තා කිඤ්චි න ජානාති, සො වෙදනාට්ටො. යො තස්මිං තස්මිං වත්ථුස්මිං ආදිභූතො, සො ආදිකම්මිකො. අයං පන අනාපත්ති. චතූසු විපත්තීසු සීලවිපත්ති. තස්සා ද්වෙ අඞ්ගානි සෙවනචිත්තඤ්ච මග්ගෙන මග්ගපටිපාදනඤ්චාති. සමුට්ඨානාදිතො ඉදං සික්ඛාපදං පඨමපාරාජිකසමුට්ඨානං, කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, අකුසලචිත්තං, ද්විවෙදනන්ති, ඉමානි ච සමුට්ඨානාදීනි නාම ආපත්තියා හොන්ති, න සික්ඛාපදස්ස. වොහාරසුඛත්ථං පන සබ්බට්ඨකථාසු සික්ඛාපදසීසෙන දෙසනා ආගතා, තස්මා අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසු ඨානෙසු බ්‍යඤ්ජනෙ ආදරං අකත්වා අධිප්පෙතමෙව ගහෙතබ්බං.

අත්ථඤ්හි නාථො සරණං අවොච;

න බ්‍යඤ්ජනං ලොකහිතො මහෙසී.

තස්මා අකත්වා රතිමක්ඛරෙසු;

අත්ථෙ නිවෙසෙය්‍ය මතිං මුතීමාති.

පඨමපාරාජිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.