වෙදනානුපස්සනාවණ්ණනා

380. සුඛං වෙදනන්ති එත්ථ සුඛයතීති සුඛා. සම්පයුත්තධම්මෙ, කායඤ්ච ලද්ධස්සාදෙ කරොතීති අත්ථො. සුට්ඨු වා ඛාදති, ඛනති වා කායිකං, චෙතසිකඤ්චාබාධන්ති සුඛා. ‘‘සුකරං ඔකාසදානං එතිස්සාති සුඛා’’ති අපරෙ. වෙදයති ආරම්මණරසං අනුභවතීති වෙදනා. වෙදයමානොති අනුභවමානො. ‘‘කාම’’න්තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං ඉරියාපථපබ්බෙ වුත්තනයමෙව. සම්පජානස්ස වෙදියනං සම්පජානවෙදියනං.

වත්ථුආරම්මණාති රූපාදිආරම්මණා. රූපාදිආරම්මණඤ්හෙත්ථ වෙදනාය පවත්තිට්ඨානතාය ‘‘වත්ථූ’’ති අධිප්පෙතං. අස්සාති භවෙය්‍ය. ධම්මවිනිමුත්තස්ස කත්තු අභාවතො ධම්මස්සෙව කත්තුභාවං දස්සෙන්තො ‘‘වෙදනාව වෙදයතී’’ති ආහ. ‘‘වොහාරමත්තං හොතී’’ති එතෙන ‘‘සුඛං වෙදනං වෙදයමානො සුඛං වෙදනං වෙදයාමී’’ති ඉදං වොහාරමත්තන්ති දස්සෙති.

නිත්ථුනන්තොති බලවතො වෙදනාවෙගස්ස නිරොධනෙ ආදීනවං දිස්වා තස්ස අවසරදානවසෙන නිත්ථුනන්තො. වෙගසන්ධාරණෙ හි අතිමහන්තං දුක්ඛං උප්පජ්ජතීති අඤ්ඤම්පි විකාරං උප්පාදෙය්‍ය, තෙන ථෙරො අපරාපරං පරිවත්තති. වීරියසමථං යොජෙත්වාති අධිවාසනවීරියස්ස අධිමත්තත්තා තස්ස හාපනවසෙන සමාධිනා සමරසතාපාදනෙන වීරියසමථං යොජෙත්වා. සහ පටිසම්භිදාහීති ලොකුත්තරපටිසම්භිදාහි සහ. අරියමග්ගක්ඛණෙ හි පටිසම්භිදානං අසම්මොහවසෙන අධිගමො, අත්ථපටිසම්භිදාය පන ආරම්මණකරණවසෙනපි. ලොකියානම්පි වා සති උප්පත්තිකාලෙ තත්ථ සමත්ථතං සන්ධායාහ ‘‘සහ පටිසම්භිදාහී’’ති. සමසීසීති වාරසමසීසී හුත්වා, පච්චවෙක්ඛණවාරස්ස අනන්තරවාරෙ පරිනිබ්බායීති අත්ථො.

යථා ච සුඛං, එවං දුක්ඛන්ති යථා ‘‘සුඛං කො වෙදයතී’’තිආදිනා සම්පජානවෙදියනං සන්ධාය වුත්තං, එවං දුක්ඛම්පි. තත්ථ දුක්ඛයතීති දුක්ඛා, සම්පයුත්තධම්මෙ, කායඤ්ච පීළෙති විබාධතීති අත්ථො. දුට්ඨුං වා ඛාදති, ඛනති කායිකං, චෙතසිකඤ්ච සාතන්ති දුක්ඛා. ‘‘දුක්කරං ඔකාසදානං එතිස්සාති දුක්ඛා’’ති අපරෙ. අරූපකම්මට්ඨානන්ති අරූපපරිග්ගහං, අරූපධම්මමුඛෙන විපස්සනාභිනිවෙසනන්ති අත්ථො. න පාකටං හොති ඵස්සස්ස, චිත්තස්ස ච අවිභූතාකාරත්තා. තෙනාහ ‘‘අන්ධකාරං විය ඛායතී’’ති. ‘‘න පාකටං හොතී’’ති ච ඉදං තාදිසෙ පුග්ගලෙ සන්ධාය වුත්තං, තෙසං ආදිතො වෙදනාව විභූතතරා හුත්වා උපට්ඨාති. එවඤ්හි යං වුත්තං සක්කපඤ්හවණ්ණනා දීසු ‘‘ඵස්සො පාකටො හොති, විඤ්ඤාණං පාකටං හොතී’’ති, (දී. නි. අට්ඨ. 2.359) තං අවිරොධිතං හොති. වෙදනාවසෙන කථියමානං කම්මට්ඨානං පාකටං හොතීති යොජනා. ‘‘වෙදනානං උප්පත්තිපාකටතායා’’ති ච ඉදං සුඛදුක්ඛවෙදනානං වසෙන වුත්තං. තාසඤ්හි පවත්ති ඔළාරිකා, න ඉතරාය. තදුභයග්ගහණමුඛෙන වා ගහෙතබ්බත්තා ඉතරායපි පවත්ති විඤ්ඤූනං පාකටා එවාති ‘‘වෙදනාන’’න්ති අවිසෙසග්ගහණං දට්ඨබ්බං. සක්කපඤ්හෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො, තස්මා තත්ථ වත්තබ්බො අත්ථවිසෙසො තත්ථ ලීනත්ථප්පකාසනියං වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බො.

පුබ්බෙ ‘‘වත්ථුං ආරම්මණං කත්වා වෙදනාව වෙදයතී’’ති වෙදනාය ආරම්මණාධීනවුත්තිතාය ච අනත්තතාය ච පජානනං වුත්තං, ඉදානි තස්සා අනිච්චතාදිපජානනං දස්සෙන්තො ‘‘අයං අපරොපි පජානනපරියායො’’ති ආහ. යථා එකස්මිං ඛණෙ චිත්තද්වයස්ස අසම්භවො එකජ්ඣං අනෙකන්තපච්චයාභාවතො, එවං වෙදනාද්වයස්ස විසිට්ඨාරම්මණවුත්තිතො චාති ආහ ‘‘සුඛවෙදනාක්ඛණෙ දුක්ඛාය වෙදනාය අභාවතො’’ති. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං තදා උපෙක්ඛාවෙදනායපි අභාවතො, තෙන සුඛවෙදනාක්ඛණෙ භූතපුබ්බානං ඉතරවෙදනානං හුත්වාඅභාවපජානනෙන සුඛවෙදනායපි හුත්වා අභාවො ඤාතො එව හොතීති තස්සා පාකටභාවමෙව දස්සෙන්තො ‘‘ඉමිස්සා ච සුඛාය වෙදනාය ඉතො පඨමංඅභාවතො’’ති ආහ, එතෙනෙව ච තාසම්පි වෙදනානං පාකටභාවො දස්සිතොති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘වෙදනා නාම අනිච්චා අධුවා විපරිණාමධම්මා’’ති. අනිච්චග්ගහණෙන හි වෙදනානං විද්ධංසනභාවො දස්සිතො විද්ධස්තෙ අනිච්චතාය සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා. අධුවග්ගහණෙන පාකටභාවො තස්ස අසදාභාවිතාදිභාවනතො. විපරිණාමග්ගහණෙන දුක්ඛභාවො තස්ස අඤ්ඤථත්තදීපනතො, තෙන සුඛාපි වෙදනා දුක්ඛා, පගෙව ඉතරාති තිස්සන්නම්පි වෙදනානං දුක්ඛතා දස්සිතා හොති. ඉති ‘‘යදනිච්චං දුක්ඛං, තං එකන්තතො අනත්තා’’ති තීසුපි වෙදනාසු ලක්ඛණත්තයපජානනා ජොතිතාති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘ඉතිහ තත්ථ සම්පජානො හොතී’’ති.

ඉදානි තමත්ථං සුත්තෙන (ම. නි. 2.205) සාධෙතුං ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ නෙව තස්මිං සමයෙ දුක්ඛං වෙදනං වෙදෙතීති තස්මිං සුඛවෙදනාසමඞ්ගිසමයෙ නෙව දුක්ඛං වෙදනං වෙදෙති නිරුද්ධත්තා, අනුප්පන්නත්තා ච යථාක්කමං අතීතානාගතානං. පච්චුප්පන්නාය පන අසම්භවො වුත්තො එව. සකිච්චක්ඛණමත්තාවට්ඨානතො අනිච්චා. සමෙච්ච සම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතත්තා සඞ්ඛතා. වත්ථාරම්මණාදිපච්චයං පටිච්ච උප්පන්නත්තා පටිච්චසමුප්පන්නා. ඛයවයපලුජ්ජනනිරුජ්ඣනපකතිතාය ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මා නිරොධධම්මාති දට්ඨබ්බා.

කිලෙසෙහි ආමසිතබ්බතො ආමිසං නාම, පඤ්ච කාමගුණා, ආරම්මණකරණවසෙන සහ ආමිසෙහීති සාමිසං. තෙනාහ ‘‘පඤ්චකාමගුණාමිසනිස්සිතා’’ති.

ඉතො පරන්ති ‘‘අත්ථි වෙදනා’’ති එවමාදි පාළිං සන්ධායාහ ‘‘කායානුපස්සනායං වුත්තනයමෙවා’’ති.

වෙදනානුපස්සනාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චිත්තානුපස්සනාවණ්ණනා

381. සම්පයොගවසෙන පවත්තමානෙන සහ රාගෙනාති සරාගං. තෙනාහ ‘‘ලොභසහගත’’න්ති. වීතරාගන්ති එත්ථ කාමං සරාගපදපටියොගිනා වීතරාගපදෙන භවිතබ්බං, සම්මසනචාරස්ස පන අධිප්පෙතත්තා තෙභූමකස්සෙව ගහණන්ති ‘‘ලොකියකුසලාබ්‍යාකත’’න්ති වත්වා ‘‘ඉදං පනා’’තිආදිනා තමෙව අධිප්පායං විවරති. සෙසානි ද්වෙ දොසමූලානි, ද්වෙ මොහමූලානීති චත්තාරි අකුසලචිත්තානි. තෙසඤ්හි රාගෙන සම්පයොගාභාවතො නත්ථෙව සරාගතා, තංනිමිත්තකතාය පන සියා තංසහිතකාලෙ සොති නත්ථෙව වීතරාගතාපීති දුක්ඛවිනිමුත්තතා එවෙත්ථ ලබ්භතීති ආහ ‘‘නෙව පුරිමපදං න පච්ඡිමපදං භජන්තී’’ති. යදි එවං පදෙසිකං පජානනං ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, දුකන්තරපරියාපන්නත්තා තෙසං. යෙ පන ‘‘පටිපක්ඛභාවෙ අගය්හමානෙ සම්පයොගාභාවො එවෙත්ථ පමාණං එකච්චඅබ්‍යාකතානං වියා’’ති ඉච්ඡන්ති, තෙසං මතෙන සෙසාකුසලචිත්තානම්පි දුතියපදසඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. දුතියදුකෙපි වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අකුසලමූලෙසු සහ මොහෙනෙව වත්තතීති සමොහන්ති ආහ ‘‘විචිකිච්ඡාසහගතඤ්චෙව උද්ධච්චසහගතඤ්චා’’ති. යස්මා චෙත්ථ ‘‘සහෙව මොහෙනාති සමොහ’’න්ති පුරිමපදාවධාරණම්පි ලබ්භතියෙව, තස්මා වුත්තං ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. යථා පන අතිමූළ්හතාය පාටිපුග්ගලිකනයෙන සවිසෙසමොහවන්තතාය ‘‘මොමූහචිත්ත’’න්ති වත්තබ්බතො විචිකිච්ඡාඋද්ධච්චසහගතද්වයං විසෙසතො ‘‘සමොහ’’න්ති වුච්චති, න තථා සෙසාකුසලචිත්තානීති ‘‘වට්ටන්තියෙවා’’ති සාසඞ්කං වදති. සම්පයොගවසෙන ථිනමිද්ධෙන අනුපතිතං අනුගතන්ති ථිනමිද්ධානුපතිතං, පඤ්චවිධංසසඞ්ඛාරිකාකුසලචිත්තං සඞ්කුචිතචිත්තං, සඞ්කුචිතචිත්තං නාම ආරම්මණෙ සඞ්කොචනවසෙන පවත්තනතො. පච්චයවිසෙසවසෙන ථාමජාතෙන උද්ධච්චෙන සහගතං සංසට්ඨන්ති උද්ධච්චසහගතං, අඤ්ඤථා සබ්බම්පි අකුසලචිත්තං උද්ධච්චසහගතමෙවාති. පසටචිත්තං නාම ආරම්මණෙ සවිසෙසං වික්ඛෙපවසෙන විසටභාවෙන පවත්තනතො.

කිලෙසවික්ඛම්භනසමත්ථතාය විපුලඵලතාය ච දීඝසන්තානතාය ච මහන්තභාවං ගතං, මහන්තෙහි වා උළාරච්ඡන්දාදීහි ගතං පටිපන්නන්ති මහග්ගතං, තං පන රූපාරූපභූමිගතං තතො මහන්තස්ස ලොකෙ අභාවතො. තෙනාහ ‘‘රූපාරූපාවචර’’න්ති. තස්ස චෙත්ථ පටියොගී පරිත්තං එවාති ආහ ‘‘අමහග්ගතන්ති කාමාවචර’’න්ති. අත්තානං උත්තරිතුං සමත්ථෙහි සහ උත්තරෙහීති සඋත්තරං. තප්පටිපක්ඛෙන අනුත්තරං. තදුභයං උපාදායුපාදාය වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘සඋත්තරන්ති කාමාවචරන්තිආදි. පටිපක්ඛවික්ඛම්භනසමත්ථෙන සමාධිනා සම්මදෙව ආහිතං සමාහිතං. තෙනාහ ‘‘යස්සා’’තිආදි. යස්සාති යස්ස චිත්තස්ස. යථාවුත්තෙන සමාධිනා න සමාහිතන්ති අසමාහිතං. තෙනාහ ‘‘උභයසමාධිරහිත’’න්ති. තදඞ්ගවිමුත්තියා විමුත්තං, කාමාවචරකුසලචිත්තං, වික්ඛම්භනවිමුත්තියා විමුත්තං, මහග්ගතචිත්තන්ති තදුභයං සන්ධායාහ ‘‘තදඞ්ගවික්ඛම්භනවිමුත්තීහි විමුත්ත’’න්ති. යත්ථ තදුභයවිමුත්ති නත්ථි, තං උභයවිමුත්තිරහිතන්ති ගය්හමානෙ ලොකුත්තරචිත්තෙපි සියාසඞ්කාති තං නිවත්තනත්ථං ‘‘සමුච්ඡෙද…පෙ… ඔකාසොව නත්ථී’’ති ආහ. ඔකාසභාවො ච සම්මසනචාරස්ස අධිප්පෙතත්තා වෙදිතබ්බො. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානමෙව.

චිත්තානුපස්සනාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.