ධම්මානුපස්සනා

නීවරණපබ්බවණ්ණනා

382. පහාතබ්බාදිධම්මවිභාගදස්සනවසෙන පඤ්චධා ධම්මානුපස්සනා නිද්දිට්ඨාති අයමත්ථො පාළිතො එව විඤ්ඤායතීති තමත්ථං උල්ලිඞ්ගෙන්තො ‘‘පඤ්චවිධෙන ධම්මානුපස්සනං කථෙතු’’න්ති ආහ. යදි එවං කස්මා නීවරණාදිවසෙනෙව නිද්දිට්ඨන්ති? විනෙය්‍යජ්ඣාසයතො. යෙසඤ්හි වෙනෙය්‍යානං පහාතබ්බධම්මෙසු පඨමං නීවරණානි විභාගෙන වත්තබ්බානි, තෙසං වසෙනෙත්ථ භගවතා පඨමං නීවරණෙසු ධම්මානුපස්සනා කථිතා. තථා හි කායානුපස්සනාපි සමථපුබ්බඞ්ගමා දෙසිතා, තතො පරිඤ්ඤෙය්‍යෙසු ඛන්ධෙසු, ආයතනෙසු ච භාවෙතබ්බෙසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු, පරිඤ්ඤෙය්‍යාදිවිභාගෙසු සච්චෙසු ච උත්තරා දෙසනා, තස්මා චෙත්ථ සමථභාවනාපි යාවදෙව විපස්සනත්ථා ඉච්ඡිතා. විපස්සනාපධානා, විපස්සනාබහුලා ච සතිපට්ඨානදෙසනාති තස්සා විපස්සනාභිනිවෙසවිභාගෙන දෙසිතභාවං විභාවෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඛන්ධායතනදුක්ඛසච්චවසෙන මිස්සකපරිග්ගහකථනං දට්ඨබ්බං. සඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරිග්ගහම්පීති පි-සද්දෙන සකලපඤ්චුපාදානක්ඛන්ධපරිග්ගහං සම්පිණ්ඩෙති ඉතරෙසං තදන්තොගධත්තා.

‘‘කණ්හසුක්කධම්මානං යුගනන්ධතා නත්ථී’’ති පජානනකාලෙ අභාවා ‘‘අභිණ්හසමුදාචාරවසෙනා’’ති වුත්තං. සංවිජ්ජමානන්ති අත්තනො සන්තානෙ උපලබ්භමානං. යථාති යෙනාකාරෙන, සො පන ‘‘කාමච්ඡන්දස්ස උප්පාදො හොතී’’ති වුත්තත්තා කාමච්ඡන්දස්ස කාරණාකාරොව, අත්ථතො කාරණමෙවාති ආහ ‘‘යෙන කාරණෙනා’’ති. ච-සද්දො වක්ඛමානත්ථසමුච්චයත්ථො.

තත්ථාති ‘‘යථා චා’’තිආදිනා වුත්තපදෙ. සුභම්පීති කාමච්ඡන්දොපි. සො හි අත්තනො ගහණාකාරෙන ‘‘සුභ’’න්ති වුත්තො, තෙනාකාරෙන පවත්තනකස්ස අඤ්ඤස්ස කාමච්ඡන්දස්ස නිමිත්තත්තා ‘‘නිමිත්ත’’න්ති ච. ඉට්ඨං, ඉට්ඨාකාරෙන වා ගය්හමානං රූපාදි සුභාරම්මණං. ආකඞ්ඛිතස්ස හිතසුඛස්ස පත්තියා අනුපායභූතො මනසිකාරො අනුපායමනසිකාරො. තන්ති අයොනිසොමනසිකාරං. තත්ථාති තස්මිං සභාගහෙතුභූතෙ, ආරම්මණභූතෙ ච දුවිධෙ සුභනිමිත්තෙ. ආහාරොති පච්චයො අත්තනො ඵලං ආහරතීති කත්වා.

අසුභන්ති අසුභජ්ඣානං උත්තරපදලොපෙන, තං පන දසසු අවිඤ්ඤාණකඅසුභෙසු ච කෙසාදීසු සවිඤ්ඤාණකඅසුභෙසු ච පවත්තං දට්ඨබ්බං. කෙසාදීසු හි සඤ්ඤා ‘‘අසුභසඤ්ඤා’’ති ගිරිමානන්දසුත්තෙ (අ. නි. 10.60) වුත්තා. එත්ථ ච චතුබ්බිධස්ස අයොනිසොමනසිකාරස්ස, යොනිසොමනසිකාරස්ස ච ගහණං නිරවසෙසදස්සනත්ථං කතන්ති දට්ඨබ්බං, තෙසු පන අසුභෙසු ‘‘සුභ’’න්ති, ‘‘අසුභ’’න්ති ච මනසිකාරො ඉධාධිප්පෙතො, තදනුකූලත්තා පන ඉතරෙ පීති.

එකාදසසු අසුභෙසු පටික්කූලාකාරස්ස උග්ගණ්හනං, යථා වා තත්ථ උග්ගහනිමිත්තං උප්පජ්ජති, තථා පටිපත්ති අසුභනිමිත්තස්ස උග්ගහො. උපචාරප්පනාවහාය අසුභභාවනාය අනුයුඤ්ජනා අසුභභාවනානුයොගො. ‘‘භොජනෙ මත්තඤ්ඤුනො මිතාහාරස්ස ථිනමිද්ධාභිභවාභාවා ඔතාරං අලභමානො කාමච්ඡන්දො පහීයතී’’ති වදන්ති, අයමෙව ච අත්ථො නිද්දෙසෙපි වුච්චති. යො පන භොජනස්ස පටික්කූලතං, තබ්බිපරිණාමස්ස තදාධාරස්ස තස්ස ච උපනිස්සයභූතස්ස අතිවිය ජෙගුච්ඡතං, කායස්ස ච ආහාරට්ඨිතිකත්තං සම්මදෙව ජානාති, සො සබ්බසො භොජනෙ පමාණස්ස ජානනෙන භොජනෙමත්තඤ්ඤූ නාම. තාදිසස්ස හි කාමච්ඡන්දො පහීයතෙව.

අසුභකම්මිකතිස්සත්ථෙරො දන්තට්ඨිදස්සාවී. පහීනස්සාති වික්ඛම්භනවසෙන පහීනස්ස. ඉතො පරෙසුපි එවරූපෙසු ඨානෙසු එසෙව නයො. අභිධම්මපරියායෙන (ධ. ස. 1159, 1503) සබ්බොපි ලොභො කාමච්ඡන්දනීවරණන්ති ආහ ‘‘අරහත්තමග්ගෙනා’’ති.

පටිඝම්පි පුරිමුප්පන්නං පටිඝනිමිත්තං පරතො උප්පජ්ජනකස්ස පටිඝස්ස කාරණන්ති කත්වා.

මෙජ්ජති සිනිය්හතීති මිත්තො, හිතෙසී පුග්ගලො, තස්මිං මිත්තෙ භවා, මිත්තස්ස වා එසාති මෙත්තා, හිතෙසිතා, තස්සා මෙත්තාය. අප්පනාපි උපචාරොපි වට්ටති සාධාරණවචනභාවතො. ‘‘චෙතොවිමුත්තී’’ති වුත්තෙ අප්පනාව වට්ටති අප්පනං අප්පත්තාය පටිපක්ඛතො සුට්ඨු මුච්චනස්ස අභාවතො. තන්ති යොනිසොමනසිකාරං. තත්ථාති මෙත්තාය. බහුලං පවත්තයතොති බහුලීකාරවතො.

සත්තෙසු මෙත්තායනස්ස හිතූපසංහාරස්ස උප්පාදනං පවත්තනං මෙත්තානිමිත්තස්ස උග්ගහො, පඨමුප්පන්නො මෙත්තාමනසිකාරො පරතො උප්පජ්ජනකස්ස කාරණභාවතො මෙත්තාමනසිකාරොව මෙත්තානිමිත්තං. කම්මමෙව සකං එතෙසන්ති කම්මස්සකා, සත්තා, තබ්භාවො කම්මස්සකතා, කම්මදායාදතා. දොසමෙත්තාසු යාථාවතො ආදීනවානිසංසානං පටිසඞ්ඛානං වීමංසා ඉධ පටිසඞ්ඛානං. මෙත්තාවිහාරිකල්‍යාණමිත්තවන්තතා ඉධ කල්‍යාණමිත්තතා. ඔදිස්සකඅනොදිස්සකදිසාඵරණානන්ති (ඔධිසකඅනොධිසකදිසාඵරණානං ම. නි. අට්ඨ. 1.115) අත්තඅතිපියසහායමජ්ඣත්තවෙරිවසෙන ඔදිස්සකතා, සීමාසම්භෙදෙ කතෙ අනොදිස්සකතා. එකාදිදිසාඵරණවසෙන දිසාඵරණතා මෙත්තාය උග්ගහණෙ වෙදිතබ්බා. විහාරරච්ඡාගාමාදිවසෙන වා ඔදිස්සකදිසාඵරණං. විහාරාදිඋද්දෙසරහිතං පුරත්ථිමාදිදිසාවසෙන අනොදිස්සකදිසාඵරණන්ති එවං ද්විධා උග්ගහණං සන්ධාය ‘‘ඔදිස්සකඅනොදිස්සකදිසාඵරණාන’’න්ති වුත්තං. උග්ගහොති ච යාව උපචාරා දට්ඨබ්බො. උග්ගහිතාය ආසෙවනා භාවනා. තත්ථ සබ්බෙ සත්තා, පාණා, භූතා, පුග්ගලා, අත්තභාවපරියාපන්නාති එතෙසං වසෙන පඤ්චවිධා, එකෙකස්මිං අවෙරා හොන්තු, අබ්‍යාපජ්ඣා, අනීඝා, සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූති චතුධා පවත්තිතො වීසතිවිධා අනොදිස්සකඵරණා මෙත්තා. සබ්බා ඉත්ථියො, පුරිසා, අරියා, අනරියා, දෙවා, මනුස්සා, විනිපාතිකාති සත්තොධිකරණවසෙන පවත්තා සත්තවිධා, අට්ඨවීසති විධා වා, දසහි දිසාහි දිසොධිකරණවසෙන පවත්තා දසවිධා, එකෙකාය වා දිසාය සත්තාදිඉත්ථාදිඅවෙරාදිභෙදෙන අසීතාධිකචතුසතප්පභෙදා ච ඔධිසො ඵරණා වෙදිතබ්බා.

යෙන අයොනිසොමනසිකාරෙන අරතිආදිකානි උප්පජ්ජන්ති, සො අරතිආදීසු අයොනිසොමනසිකාරො. තෙන නිප්ඵාදෙතබ්බෙ හි ඉදං භුම්මං. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. උක්කණ්ඨිතා පන්තසෙනාසනෙසු, අධිකුසලධම්මෙසු ච උප්පජ්ජනභාවරිඤ්චනා. කායවිනමනාති කරජකායස්ස විරූපෙනාකාරෙන නමනා. ලීනාකාරොති සඞ්කොචාපත්ති.

කුසලධම්මපටිපත්තියා පට්ඨපනසභාවතාය, තප්පටිපක්ඛානං විසොසනසභාවතාය ච ආරම්භධාතුආදිතො පවත්තවීරියන්ති ආහ ‘‘පඨමාරම්භවීරිය’’න්ති. යස්මා පඨමාරම්භමත්තස්ස කොසජ්ජවිධමනං, ථාමගමනඤ්ච නත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘කොසජ්ජතො නික්ඛන්තතාය තතො බලවතර’’න්ති. යස්මා පන අපරාපරුප්පත්තියා ලද්ධාසෙවනං උපරූපරි විසෙසං ආවහන්තං අතිවිය ථාමගතමෙව හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘පරං පරං ඨානං අක්කමනතො තතොපි බලවතර’’න්ති.

අතිභොජනෙ නිමිත්තග්ගාහොති අතිභොජනෙ ථිනමිද්ධස්ස නිමිත්තග්ගාහො, එත්තකෙ භුත්තෙ තං භොජනං ථිනමිද්ධස්ස කාරණං හොති, එත්තකෙ න හොතීති ථිනමිද්ධස්ස කාරණාකාරණගාහො හොතීති අත්ථො. බ්‍යතිරෙකවසෙන චෙතං වුත්තං, තස්මා ‘‘එත්තකෙ භුත්තෙ තං භොජනං ථිනමිද්ධස්ස කාරණං න හොතී’’ති භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා ච අත්ථතො දස්සිතාති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘චතුපඤ්ච…පෙ… න හොතී’’ති. දිවා සූරියාලොකන්ති දිවා ගහිතනිමිත්තං සූරියාලොකං රත්තියං මනසි කරොන්තස්සාපීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ධුතඞ්ගානං වීරියනිස්සිතත්තා වුත්තං ‘‘ධුතඞ්ගනිස්සිතසප්පායකථායපී’’ති.

කුක්කුච්චම්පි කතාකතානුසොචනවසෙන පවත්තමානං චෙතසො අවූපසමාවහතාය උද්ධච්චෙන සමානලක්ඛණමෙවාති ‘‘අවූපසමො නාම අවූපසන්තාකාරො, උද්ධච්චකුක්කුච්චමෙවෙතං අත්ථතො’’ති වුත්තං.

බහුස්සුතස්ස ගන්ථතො, අත්ථතො ච සුත්තාදීනි විචාරෙන්තස්ස තබ්බහුලවිහාරිනො අත්ථවෙදාදිපටිලාභසබ්භාවතො වික්ඛෙපො න හොතීති, යථාවිධිපටිපත්තියා, යථානුරූපපතිකාරප්පවත්තියා ච කතාකතානුසොචනඤ්ච න හොතීති ‘‘බාහුසච්චෙනපි…පෙ… උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහීයතී’’ති ආහ. යදග්ගෙන බාහුසච්චෙන උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහීයති, තදග්ගෙන පරිපුච්ඡකතාවිනයපකතඤ්ඤුතාහිපි තං පහීයතීති දට්ඨබ්බං. වුද්ධසෙවිතා ච වුද්ධසීලිතං ආවහතීති චෙතොවූපසමකරත්තා උද්ධච්චකුක්කුච්චප්පහානකාරී වුත්තා. වුද්ධත්තං පන අනපෙක්ඛිත්වා කුක්කුච්චවිනොදකා විනයධරා කල්‍යාණමිත්තා වුත්තාති දට්ඨබ්බා. වික්ඛෙපො ච පබ්බජිතානං යෙභුය්‍යෙන කුක්කුච්චහෙතුකො හොතීති ‘‘කප්පියාකප්පියපරිපුච්ඡාබහුලස්සා’’තිආදිනා විනයනයෙනෙව පරිපුච්ඡකතාදයො නිද්දිට්ඨා. පහීනෙ උද්ධච්චකුක්කුච්චෙති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. කුක්කුච්චස්ස දොමනස්සසහගතත්තා අනාගාමිමග්ගෙන ආයතිං අනුප්පාදො වුත්තො.

තිට්ඨති පවත්තති එත්ථාති ඨානීයා විචිකිච්ඡාය ඨානීයා විචිකිච්ඡාඨානීයා, විචිකිච්ඡාය කාරණභූතා ධම්මා, තිට්ඨතීති වා ඨානීයා, විචිකිච්ඡා ඨානීයා එතිස්සාති විචිකිච්ඡාඨානීයා, අත්ථතො විචිකිච්ඡා එව. සා හි පුරිමුප්පන්නා පරතො උප්පජ්ජනකවිචිකිච්ඡාය සභාගහෙතුතාය අසාධාරණං කාරණං.

කුසලාකුසලාති කොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන කුසලා, තප්පටිපක්ඛතො අකුසලා. යෙ අකුසලා, තෙ සාවජ්ජා, අසෙවිතබ්බා, හීනා ච. යෙ කුසලා, තෙ අනවජ්ජා, සෙවිතබ්බා,පණීතා ච. කුසලා වා හීනෙහි ඡන්දාදීහි ආරද්ධා හීනා, පණීතෙහි පණීතා. කණ්හාති කාළකා චිත්තස්ස අපභස්සරභාවකරණා. සුක්කාති ඔදාතා චිත්තස්ස පභස්සරභාවකරණා. කණ්හාභිජාතිහෙතුතො වා කණ්හා. සුක්කාභිජාතිහෙතුතො සුක්කා. තෙ එව සප්පටිභාගා. කණ්හා හි උජුවිපච්චනීකතාය සුක්කසප්පටිභාගා, තථා සුක්කාපි ඉතරෙහි. අථ වා කණ්හසුක්කා ච සප්පටිභාගා ච කණ්හසුක්කසප්පටිභාගා. සුඛා හි වෙදනා දුක්ඛාය වෙදනාය සප්පටිභාගා, දුක්ඛා ච වෙදනා සුඛාය වෙදනාය සප්පටිභාගාති.

කාමං බාහුසච්චපරිපුච්ඡකතාහි සබ්බාපි අට්ඨවත්ථුකා විචිකිච්ඡා පහීයති, තථාපි රතනත්තයවිචිකිච්ඡාමූලිකා සෙසවිචිකිච්ඡාති කත්වා ආහ ‘‘තීණි රතනානි ආරබ්භා’’ති. රතනත්තයගුණාවබොධෙ ‘‘සත්ථරි කඞ්ඛතී’’තිආදි (ධ. ස. 1008, 1123, 1167, 1241, 1263, 1270; විභ. 915) විචිකිච්ඡාය අසම්භවොති. විනයෙ පකතඤ්ඤුතා ‘‘සික්ඛාය කඞ්ඛතී’’ති වුත්තාය විචිකිච්ඡාය පහානං කරොතීති ආහ ‘‘විනයෙ චිණ්ණවසීභාවස්සාපී’’ති. ඔකප්පනියසද්ධාසඞ්ඛාතඅධිමොක්ඛබහුලස්සාති සද්ධෙය්‍යවත්ථුනො අනුපවිසනසද්ධාසඞ්ඛාතඅධිමොක්ඛෙන අධිමුච්චනබහුලස්ස, අධිමුච්චනඤ්ච අධිමොක්ඛුප්පාදනමෙවාති දට්ඨබ්බං, සද්ධාය වා නින්නපොණතාඅධිමුත්ති අධිමොක්ඛො.

සමුදයවයාති සමුදයවයධම්මා. සුභනිමිත්තඅසුභනිමිත්තාදීසූති ‘‘සුභනිමිත්තාදීසු අසුභනිමිත්තාදීසූ’’ති ආදි-සද්දො පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. තත්ථ පඨමෙන ආදි-සද්දෙන පටිඝනිමිත්තාදීනං සඞ්ගහො, දුතියෙනමෙත්තාචෙතොවිමුත්තිආදීනං. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං වුත්තනයමෙව.

නීවරණපබ්බවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඛන්ධපබ්බවණ්ණනා

383. උපාදානෙහි ආරම්මණකරණාදිවසෙන උපාදාතබ්බා වා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධා.

ඉති රූපන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො ඉදං-සද්දෙන සමානත්ථොති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ඉදං රූප’’න්ති. තයිදං සරූපග්ගහණභාවතො අනවසෙසපරියාදානං හොතීති ආහ ‘‘එත්තකං රූපං, න ඉතො පරං රූපං අත්ථී’’ති. ඉතීති වා පකාරත්ථෙ නිපාතො, තස්මා ‘‘ඉති රූප’’න්ති ඉමිනා භූතුපාදාදිවසෙන යත්තකො රූපස්ස පභෙදො, තෙන සද්ධිං රූපං අනවසෙසතො පරියාදියිත්වා දස්සෙති. සභාවතොති රුප්පනසභාවතො, චක්ඛාදිවණ්ණාදිසභාවතො ච. වෙදනාදීසුපීති එත්ථ ‘‘අයං වෙදනා, එත්තකා වෙදනා, න ඉතො පරං වෙදනා අත්ථීති සභාවතො වෙදනං පජානාතී’’තිආදිනා, සභාවතොති ච ‘‘අනුභවනසභාවතො, සාතාදිසභාවතො චා’’ති එවමාදිනා යොජෙතබ්බං. සෙසං වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ඛන්ධපබ්බවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආයතනපබ්බවණ්ණනා

384. ඡසු අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසූති ‘‘ඡසු අජ්ඣත්තිකෙසු ඡසු බාහිරෙසූ’’ති ‘‘ඡසූ’’ති පදං පච්චෙකං යොජෙතබ්බං. කස්මා පනෙතානි උභයානි ඡළෙව වුත්තානි? ඡවිඤ්ඤාණකායුප්පත්තිද්වාරාරම්මණවවත්ථානතො. චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථියා පරියාපන්නස්ස හි විඤ්ඤාණකායස්ස චක්ඛායතනමෙව උප්පත්තිද්වාරං, රූපායතනමෙව ච ආරම්මණං, තථා ඉතරානි ඉතරෙසං, ඡට්ඨස්ස පන භවඞ්ගමනසඞ්ඛාතො මනායතනෙකදෙසො උප්පත්තිද්වාරං, අසාධාරණඤ්ච ධම්මායතනං ආරම්මණං. චක්ඛතීති චක්ඛු, රූපං අස්සාදෙති, විභාවෙති චාති අත්ථො. සුණාතීති සොතං. ඝායතීති ඝානං. ජීවිතනිමිත්තතාය රසො ජීවිතං, තං ජීවිතං අව්හායතීති ජිව්හා. කුච්ඡිතානං සාසවධම්මානං ආයො උප්පත්තිදෙසොති කායො. මුනාති ආරම්මණං විජානාතීති මනො. රූපයති වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති රූපං. සප්පති අත්තනො පච්චයෙහි හරීයති සොතවිඤ්ඤෙය්‍යභාවං ගමීයතීති සද්දො. ගන්ධයති අත්තනො වත්ථුං සූචෙතීති ගන්ධො. රසන්ති තං සත්තා අස්සාදෙන්තීති රසො. ඵුසීයතීති ඵොට්ඨබ්බං. අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තීති ධම්මා. සබ්බානි පන ආයානං තනනාදිඅත්ථෙන ආයතනානි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. 2.510, 511, 512; විසුද්ධි. ටී. 2.510) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

චක්ඛුඤ්ච පජානාතීති (දී. නි. 2.384; ම. නි. 1.117) එත්ථ චක්ඛු නාම පසාදචක්ඛු, න සසම්භාරචක්ඛු, නාපි දිබ්බචක්ඛුආදිකන්ති ආහ චක්ඛුපසාදන්ති. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘යං චක්ඛු චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො’’ති. (ධ. ස. 596) ච-සද්දො වක්ඛමානත්ථසමුච්චයත්ථො. යාථාවසරසලක්ඛණවසෙනාති අවිපරීතස්ස අත්තනො රසස්ස චෙව ලක්ඛණස්ස ච වසෙන, රූපෙසු ආවිඤ්ඡනකිච්චස්ස චෙව රූපාභිඝාතාරහභූතපසාදලක්ඛණස්ස ච දට්ඨුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතපසාදලක්ඛණස්ස ච වසෙනාති අත්ථො. අථ වා යාථාවසරසලක්ඛණවසෙනාති යාථාවසරසවසෙන චෙව ලක්ඛණවසෙන ච, යාථාවසරසොති ච අවිපරීතසභාවො වෙදිතබ්බො. සො හි රසීයති අවිරද්ධපටිවෙධවසෙන අස්සාදීයති රමීයතීති ‘‘රසො’’ති වුච්චති, තස්මා සලක්ඛණවසෙනාති වුත්තං හොති. ලක්ඛණවසෙනාති අනිච්චාදිසාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන.

‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.204, 400; ම. නි. 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.43, 45; 2.4.60) සමුදිතානියෙව රූපායතනානි චක්ඛුවිඤ්ඤාණුප්පත්තිහෙතු, න විසුං විසුන්ති ඉමස්ස අත්ථස්ස ජොතනත්ථං ‘‘රූපෙ චා’’ති පුථුවචනග්ගහණං, තාය එව ච දෙසනාගතියා කාමං ඉධාපි ‘‘රූපෙ ච පජානාතී’’ති වුත්තං, රූපභාවසාමඤ්ඤෙන පන සබ්බං එකජ්ඣං ගහෙත්වා බහිද්ධා චතුසමුට්ඨානිකරූපඤ්චාති එකවචනවසෙන අත්ථො. සරසලක්ඛණ වසෙනාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස විසයභාවකිච්චස්ස වසෙන චෙව චක්ඛුපටිහනනලක්ඛණස්ස වසෙන චාති යොජෙතබ්බං.

උභයං පටිච්චාති චක්ඛුං උපනිස්සයපච්චයවසෙන පච්චයභූතං, රූපෙ ආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයවසෙන පච්චයභූතෙ ච පටිච්ච. කාමං අයං සුත්තන්තසංවණ්ණනා, නිප්පරියායකථා නාම අභිධම්මසන්නිස්සිතා එවාති අභිධම්මනයෙනෙව සංයොජනානි දස්සෙන්තො ‘‘කාමරාග…පෙ… අවිජ්ජාසංයොජන’’න්ති ආහ. තත්ථ කාමෙසු රාගො, කාමො ච සො රාගො චාති වා කාමරාගො. සො එව බන්ධනට්ඨෙන සංයොජනං. අයඤ්හි යස්ස සංවිජ්ජති, තං පුග්ගලං වට්ටස්මිං සංයොජෙති බන්ධති ඉති දුක්ඛෙන සත්තං, භවාදිකෙ වා භවන්තරාදීහි, කම්මුනා වා විපාකං සංයොජෙති බන්ධතීති සංයොජනං. එවං පටිඝසංයොජංආදීනම්පි යථාරහමත්ථො වත්තබ්බො. සරසලක්ඛණවසෙනාති එත්ථ පන සත්තස්ස වට්ටතො අනිස්සජ්ජනසඞ්ඛාතස්ස අත්තනො කිච්චස්ස චෙව යථාවුත්තබන්ධනසඞ්ඛාතස්ස ලක්ඛණස්ස ච වසෙනාති යොජෙතබ්බං.

භවස්සාදදිට්ඨිස්සාදනිවත්තනත්ථං කාමස්සාදග්ගහණං. අස්සාදයතොති අභිරමන්තස්ස. අභිනන්දතොති සප්පීතිකතණ්හාවසෙන නන්දන්තස්ස. පදද්වයෙනාපි බලවතො කාමරාගස්ස පච්චයභූතා කාමරාගුප්පත්ති වුත්තා. එස නයො සෙසෙසුපි. අනිට්ඨාරම්මණෙති එත්ථ ‘‘ආපාථගතෙ’’ති විභත්තිවිපරිණාමනවසෙන ‘‘ආපාථගත’’න්ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. එතං ආරම්මණන්ති එතං එවංසුඛුමං එවංදුබ්බිභාගං ආරම්මණං. ‘‘නිච්චං ධුව’’න්ති ඉදං නිදස්සනමත්තං. ‘‘උච්ඡිජ්ජිස්සති විනස්සිස්සතීති ගණ්හතො’’ති එවමාදීනම්පි සඞ්ගහො ඉච්ඡිතබ්බො. පඨමාය සක්කායදිට්ඨියා අනුරොධවසෙන ‘‘සත්තො නු ඛො’’ති, ඉතරාය අනුරොධවසෙන ‘‘සත්තස්ස නු ඛො’’ති විචිකිච්ඡතො. අත්තත්තනියාදිගාහානුගතා හි විචිකිච්ඡා දිට්ඨියා අසති අභාවතො. භවං පත්ථෙන්තස්සාති ‘‘ඊදිසෙ සම්පත්තිභවෙ යස්මා අම්හාකං ඉදං ඉට්ඨං රූපාරම්මණං සුලභං ජාතං, තස්මා ආයතිම්පි එදිසො, ඉතො වා උත්තරිතරො සම්පත්තිභවො භවෙය්‍යා’’ති භවං නිකාමෙන්තස්ස. එවරූපන්ති එවරූපං රූපං. තංසදිසෙ හි තබ්බොහාරවසෙනෙවං වුත්තං. භවති හි තංසදිසෙසු තබ්බොහාරො යථා ‘‘සා එව තිත්තිරී, තානි එව ඔසධානී’’ති. උසූයතොති උසූයං ඉස්සං උප්පාදයතො. අඤ්ඤස්ස මච්ඡරායතොති අඤ්ඤෙන අසාධාරණභාවකරණෙන මච්ඡරියං කරොතො. සබ්බෙහෙව යථාවුත්තෙහි නවහි සංයොජනෙහි.

තඤ්ච කාරණන්ති සුභනිමිත්තපටිඝනිමිත්තාදිවිභාගං ඉට්ඨානිට්ඨාදිරූපාරම්මණඤ්චෙව තජ්ජායොනිසොමනසිකාරඤ්චාති තස්ස තස්ස සංයොජනස්ස කාරණං. අවික්ඛම්භිතාසමූහතභූමිලද්ධුප්පන්නං තං සන්ධාය ‘‘අප්පහීනට්ඨෙන උප්පන්නස්සා’’ති වුත්තං. වත්තමානුප්පන්නතා සමුදාචාරග්ගහණෙනෙව ගහිතා. යෙන කාරණෙනාති යෙන විපස්සනාසමථභාවනාසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන. තඤ්හි තස්ස තදඞ්ගවසෙන චෙව වික්ඛම්භනවසෙන ච පහානකාරණං. ඉස්සාමච්ඡරියානං අපායගමනීයතාය පඨමමග්ගවජ්ඣතා වුත්තා. යදි එවං ‘‘තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නො හොතී’’ති (අ. නි. 4.241) සුත්තපදං කථන්ති? තං සුත්තන්තපරියායෙන වුත්තං. යථානුලොමසාසනා හි සුත්තන්තදෙසනා, අයං පන අභිධම්මනයෙන සංවණ්ණනාති නායං දොසොති. ඔළාරිකස්සාති ථූලස්ස, යතො අභිණ්හසමුප්පත්තිපරියුට්ඨානතිබ්බතාව හොති. අණුසහගතස්සාති වුත්තප්පකාරාභාවෙන අණුභාවං සුඛුමභාවං ගතස්ස. උද්ධච්චසංයොජනස්සපෙත්ථ අනුප්පාදො වුත්තොයෙවාති දට්ඨබ්බො යථාවුත්තසංයොජනෙහි අවිනාභාවතො. එකත්ථතාය සොතාදීනං සභාවසරසලක්ඛණවසෙන පජානනා, තප්පච්චයානං සංයොජනානං උප්පාදාදිපජානනා ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘එසෙව නයො’’ති අතිදිසති.

අත්තනො වා ධම්මෙසූති අත්තනො අජ්ඣත්තිකායතනධම්මෙසු, අත්තනො උභයධම්මෙසු වා. ඉමස්මිං පක්ඛෙ අජ්ඣත්තිකායතනපරිග්ගණ්හනෙනාති අජ්ඣත්තිකායතනපරිග්ගණ්හනමුඛෙනාති අත්ථො. එවඤ්ච අනවසෙසතො සපරසන්තානෙසු ආයතනානං පරිග්ගහො සිද්ධො හොති. පරස්ස වා ධම්මෙසූති එත්ථාපි එසෙව නයො. රූපායතනස්සාති අඩ්ඪෙකාදසප්පභෙදස්ස රූපසභාවස්ස ආයතනස්ස රූපක්ඛන්ධෙ ‘‘වුත්තනයෙන නීහරිතබ්බො’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. සෙසක්ඛන්ධෙසූති වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙසු. වුත්තනයෙනාති ඉමිනා අතිදෙසෙන රූපක්ඛන්ධෙ ‘‘ආහාරසමුදයා’’ති විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ ‘‘නාමරූපසමුදයා’’ති සෙසඛන්ධෙසු ‘‘ඵස්සසමුදයා’’ති ඉමං විසෙසං විභාවෙති, ඉතරං පන සබ්බත්ථ සමානන්ති ඛන්ධපබ්බෙ විය ආයතනපබ්බෙපි ලොකුත්තරනිවත්තනං පාළියං ගහිතං නත්ථීති වුත්තං ‘‘ලොකුත්තරධම්මා න ගහෙතබ්බා’’ති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

ආයතනපබ්බවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බොජ්ඣඞ්ගපබ්බවණ්ණනා

385. බුජ්ඣනකසත්තස්සාති කිලෙසනිද්දාය පටිබුජ්ඣනකසත්තස්ස, අරියසච්චානං වා පටිවිජ්ඣනකසත්තස්ස. අඞ්ගෙසූති කාරණෙසු, අවයවෙසු වා. උදයවයඤාණුප්පත්තිතො පට්ඨාය සම්බොධිපටිපදායං ඨිතො නාම හොතීති ආහ ‘‘ආරද්ධවිපස්සකතො පට්ඨාය යොගාවචරොති සම්බොධී’’ති. සුත්තන්තදෙසනා නාම පරියායකථා, අයඤ්ච සතිපට්ඨානදෙසනා ලොකියමග්ගවසෙන පවත්තාති වුත්තං ‘‘යොගාවචරොති සම්බොධී’’ති, අඤ්ඤථා ‘‘අරියසාවකො’’ති වදෙය්‍ය.

‘‘සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානීයා’’ති පදස්ස අත්ථො ‘‘විචිකිච්ඡාට්ඨානීයා’’ති එත්ථ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. තන්ති යොනිසොමනසිකාරං. තත්ථාති සතියං, නිප්ඵාදෙතබ්බෙ චෙතං භුම්මං.

සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච සතිසම්පජඤ්ඤං. අථ වා සතිප්පධානං අභික්කන්තාදිසාත්ථකභාවපරිග්ගණ්හනඤාණං සතිසම්පජඤ්ඤං. තං සබ්බත්ථ සතොකාරීභාවාවහත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය හොති. යථා පච්චනීකධම්මප්පහානං, අනුරූපධම්මසෙවනා ච අනුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදාය හොති, එවං සතිරහිතපුග්ගලවිවජ්ජනා, සතොකාරීපුග්ගලසෙවනා, තත්ථ ච යුත්තප්පයුත්තතා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘සතිසම්පජඤ්ඤ’’න්තිආදිනා. තිස්සදත්තත්ථෙරො නාම, යො බොධිමණ්ඩෙ සුවණ්ණසලාකං ගහෙත්වා ‘‘අට්ඨාරසසු භාසාසු කතරභාසාය ධම්මං කථෙමී’’ති පරිසං පවාරෙසි. අභයත්ථෙරොති දත්තාභයත්ථෙරමාහ.

ධම්මානං, ධම්මෙසු වා විචයො ධම්මවිචයො, සො එව සම්බොජ්ඣඞ්ගො, තස්ස ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස. ‘‘කුසලාකුසලා ධම්මා’’තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. තත්ථ යොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරොති කුසලාදීනං තංතංසභාවසරසලක්ඛණආදිකස්ස යාථාවතො අවබුජ්ඣනවසෙන උප්පන්නො ඤාණසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදො. සො හි අවිපරීතමනසිකාරතාය ‘‘යොනිසොමනසිකාරො’’ති වුත්තො, තදාභොගතාය ආවජ්ජනාපි තග්ගතිකා එව, තස්ස අභිණ්හං පවත්තනං බහුලීකාරො. භිය්‍යොභාවායාති පුනප්පුනං භාවාය. වෙපුල්ලායාති විපුලභාවාය. පාරිපූරියාති පරිබ්‍රූහනාය.

පරිපුච්ඡකතාති පරියොගාහෙත්වා පුච්ඡකභාවො. ආචරියෙ පයිරුපාසිත්වා පඤ්චපි නිකායෙ සහ අට්ඨකථාය පරියොගාහෙත්වා යං යං තත්ථ ගණ්ඨිට්ඨානභූතං, තං තං ‘‘ඉදං භන්තෙ කථං, ඉමස්ස කො අත්ථො’’ති ඛන්ධායතනාදිඅත්ථං පුච්ඡන්තස්ස ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො උප්පජ්ජති. තෙනාහ ‘‘ඛන්ධධාතු…පෙ… බහුලතා’’ති. වත්ථූනං විසදභාවකරණන්ති එත්ථ චිත්තචෙතසිකානං පවත්තිට්ඨානභාවතො සරීරං, තප්පටිබද්ධානි චීවරානි ච ‘‘වත්ථූනී’’ති අධිප්පෙතානි, තානි යථා චිත්තස්ස සුඛාවහානි හොන්ති, තථා කරණං තෙසං විසදභාවකරණං. තෙන වුත්තං ‘‘අජ්ඣත්තිකබාහිරාන’’න්තිආදි. උස්සන්නදොසන්ති වාතාදිඋස්සන්නදොසං. සෙදමලමක්ඛිතන්ති සෙදෙන චෙව ජල්ලිකාසඞ්ඛාතෙන සරීරමලෙන ච මක්ඛිතං. ච-සද්දෙන අඤ්ඤම්පි සරීරස්ස, චිත්තස්ස ච පීළාවහං සඞ්ගණ්හාති. සෙනාසනං වාති වා-සද්දෙන පත්තාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අවිසදෙ සති, විසයභූතෙ වා. කථං භාවනමනුයුත්තස්ස තානි විසයො? අන්තරන්තරා පවත්තනකචිත්තුප්පාදවසෙනෙවං වුත්තං. තෙ හි චිත්තුප්පාදා චිත්තෙකග්ගතාය අපරිසුද්ධභාවාය සංවත්තන්ති. චිත්තචෙතසිකෙසු නිස්සයාදිපච්චයභූතෙසු. ඤාණම්පීති පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, තෙන න කෙවලං තං වත්ථුයෙව, අථ ඛො තස්මිං අපරිසුද්ධෙ ඤාණම්පි අපරිසුද්ධං හොතීති නිස්සයාපරිසුද්ධියා තංනිස්සිතාපරිසුද්ධි විය විසයස්ස අපරිසුද්ධතාය විසයිනො අපරිසුද්ධිං දස්සෙති.

සමභාවකරණන්ති කිච්චතො අනූනාධිකභාවකරණං. සද්ධෙය්‍යවත්ථුස්මිං පච්චයවසෙන අධිමොක්ඛකිච්චස්ස පටුතරභාවෙන, පඤ්ඤාය අවිසදතාය, වීරියාදීනඤ්ච සිථිලතාදිනා සද්ධින්ද්‍රියං බලවං හොති. තෙනාහ ‘‘ඉතරානි මන්දානී’’ති. තතොති තස්මා සද්ධින්ද්‍රියස්ස බලවභාවතො, ඉතරෙසඤ්ච මන්දත්තා. කොසජ්ජපක්ඛෙ පතිතුං අදත්වා සම්පයුත්තධම්මානං පග්ගණ්හනං අනුබලප්පදානං පග්ගහො, පග්ගහොව කිච්චං පග්ගහකිච්චං, ‘‘කාතුං න සක්කොතී’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. ආරම්මණං උපගන්ත්වා ඨානං, අනිස්සජ්ජනං වා උපට්ඨානං. වික්ඛෙපපටික්ඛෙපො, යෙන වා සම්පයුත්තා අවික්ඛිත්තා හොන්ති, සො අවික්ඛෙපො. රූපගතං විය චක්ඛුනා යෙන යාථාවතො විසයසභාවං පස්සති, තං දස්සනකිච්චං. කාතුං න සක්කොති බලවතා සද්ධින්ද්‍රියෙන අභිභූතත්තා. සහජාතධම්මෙසු හි ඉන්දට්ඨං කාරෙන්තානං සහපවත්තමානානං ධම්මානං එකරසතාවසෙනෙව අත්ථසිද්ධි, න අඤ්ඤථා. තස්මාති වුත්තමෙවත්ථං කාරණභාවෙන පච්චාමසති. තන්ති සද්ධින්ද්‍රියං. ධම්මසභාවපච්චවෙක්ඛණෙනාති යස්ස සද්ධෙය්‍යස්ස වත්ථුනො උළාරතාදිගුණෙ අධිමුච්චනස්ස සාතිසයප්පවත්තියා සද්ධින්ද්‍රියං බලවං ජාතං, තස්ස පච්චයපච්චයුප්පන්නතාදිවිභාගතො යාථාවතො වීමංසනෙන. එවඤ්හි එවංධම්මතානයෙන සභාවසරසතො පරිග්ගය්හමානෙ සවිප්ඵාරො අධිමොක්ඛො න හොති ‘‘අයං ඉමෙසං ධම්මානං සභාවො’’ති පරිජානනවසෙන පඤ්ඤාබ්‍යාපාරස්ස සාතිසයත්තා. ධුරියධම්මෙසු හි යථා සද්ධාය බලවභාවෙ පඤ්ඤාය මන්දභාවො හොති, එවං පඤ්ඤාය බලවභාවෙ සද්ධාය මන්දභාවො හොතීති. තෙන වුත්තං ‘‘තං ධම්මසභාවපච්චවෙක්ඛණෙන වා, යථා වා මනසිකරොතො බලවං ජාතං, තථා අමනසිකාරෙන හාපෙතබ්බ’’න්ති. තථා අමනසිකාරෙනාති යෙනාකාරෙන භාවනං අනුයුඤ්ජන්තස්ස සද්ධින්ද්‍රියං බලවං ජාතං, තෙනාකාරෙන භාවනාය අනනුයුඤ්ජනතොති වුත්තං හොති. ඉධ දුවිධෙන සද්ධින්ද්‍රියස්ස බලවභාවො අත්තනො වා පච්චයවිසෙසෙන කිච්චුත්තරියතො, වීරියාදීනං වා මන්දකිච්චතාය. තත්ථ පඨමවිකප්පෙ හාපනවිධි දස්සිතො. දුතියකප්පෙ පන යථා මනසි කරොතො වීරියාදීනං මන්දකිච්චතාය සද්ධින්ද්‍රියං බලවං ජාතං, තථා අමනසිකාරෙන, වීරියාදීනං පටුකිච්චභාවාවහෙන මනසිකාරෙන සද්ධින්ද්‍රියං තෙහි සමරසං කරොන්තෙන හාපෙතබ්බං. ඉමිනා නයෙන සෙසින්ද්‍රියෙසුපි හාපනවිධි වෙදිතබ්බො.

වක්කලිත්ථෙරවත්ථූති. සො හි ආයස්මා සද්ධාධිමුත්තතාය කතාධිකාරො සත්ථු රූපකායදස්සනප්පසුතො එව හුත්වා විහරන්තො සත්ථාරා ‘‘කිං තෙ වක්කලි ඉමිනා පූතිකායෙන දිට්ඨෙන, යො ඛො වක්කලි ධම්මං පස්සති, සො මං පස්සතී’’තිආදිනා (සං. නි. 3.87; දී. නි. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.208; ධ. ප. අට්ඨ. 2.380; පටි. ම. අට්ඨ. 2.2.130; ධ. ස. අට්ඨ. 1007; ථෙරගා. අට්ඨ. 2.වක්කලිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා) ඔවදිත්වා කම්මට්ඨානෙ නියොජිතොපි තං අනනුයුඤ්ජන්තො පණාමිතො අත්තානං විනිපාතෙතුං පපාතට්ඨානං අභිරුහි, අථ නං සත්ථා යථානිසින්නොව ඔභාසං විස්සජ්ජනෙන අත්තානං දස්සෙත්වා –

‘‘පාමොජ්ජබහුලො භික්ඛු, පසන්නො බුද්ධසාසනෙ;

අධිගච්ඡෙ පදං සන්තං, සඞ්ඛාරූපසමං සුඛ’’න්ති. (ධ. ප. 381) –

ගාථං වත්වා ‘‘එහි වක්කලී’’ති ආහ. සො තෙන අමතෙනෙව අභිසිත්තො හට්ඨතුට්ඨො හුත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙසි. සද්ධාය බලවභාවතො විපස්සනාවීථිං න ඔතරති, තං ඤත්වා භගවා තස්ස ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනාය කම්මට්ඨානං සොධෙත්වා අදාසි. සො සත්ථාරා දින්නනයෙ ඨත්වා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා මග්ගප්පටිපාටියා අරහත්තං පාපුණි. තෙනෙතං වුත්තං ‘‘වක්කලිත්ථෙරවත්ථු චෙත්ථ නිදස්සන’’න්ති. එත්ථාති සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තභාවෙ සෙසින්ද්‍රියානං සකිච්චාකරණෙ.

ඉතරකිච්චභෙදන්ති උපට්ඨානාදිකිච්චවිසෙසං. පස්සද්ධාදීති ආදි-සද්දෙන සමාධිඋපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. හාපෙතබ්බන්ති යථා සද්ධින්ද්‍රියස්ස බලවභාවො ධම්මසභාවපච්චවෙක්ඛණෙන හායති, එවං වීරියින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තතා පස්සද්ධිආදිභාවනාය හායති සමාධිපක්ඛියත්තා තස්සා. තථා හි සමාධින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තතං කොසජ්ජපාතතො රක්ඛන්තී වීරියාදිභාවනා විය වීරියින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තතං උද්ධච්චපාතතො රක්ඛන්තී එකංසතො හාපෙති. තෙන වුත්තං ‘‘පස්සද්ධආදිභාවනාය හාපෙතබ්බ’’න්ති. සොණත්ථෙරස්ස වත්ථූති සුකුමාරසොණත්ථෙරස්ස වත්ථු. (මහාව. 242; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.205) සො හි ආයස්මා සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සීතවනෙ විහරන්තො ‘‘මම සරීරං සුඛුමාලං, න ච සක්කා සුඛෙනෙව සුඛං අධිගන්තුං, කිලමෙත්වාපි සමණධම්මො කාතබ්බො’’ති තං ඨානචඞ්කමමෙව අධිට්ඨාය පධානං අනුයුඤ්ජන්තො පාදතලෙසු ඵොටෙසු උට්ඨිතෙසුපි වෙදනං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා දළ්හං වීරියං කරොන්තො අච්චාරද්ධවීරියතාය විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං නාසක්ඛි. සත්ථා තත්ථ ගන්ත්වා වීණූපමොවාදෙන ඔවදිත්වා වීරියසමතායොජනවීථිං දස්සෙන්තො කම්මට්ඨානං සොධෙත්වා ගිජ්ඣකූටං ගතො. ථෙරොපි සත්ථාරා දින්නනයෙන වීරියසමතං යොජෙත්වා භාවෙන්තො විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි. තෙන වුත්තං ‘‘සොණත්ථෙරස්ස වත්ථු දස්සෙතබ්බ’’න්ති. සෙසෙසුපීති සතිසමාධිපඤ්ඤින්ද්‍රියෙසුපි.

සමතන්ති සද්ධාපඤ්ඤානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අනූනානධිකභාවං, තථා සමාධිවීරියානං. යථා හි සද්ධාපඤ්ඤානං විසුං විසුං ධුරියධම්මභූතානං කිච්චතො අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තනං විසෙසතො ඉච්ඡිතබ්බං, යතො නෙසං සමධුරතාය අප්පනා සම්පජ්ජති, එවං සමාධිවීරියානං කොසජ්ජුද්ධච්චපක්ඛිකානං සමරසතාය සති අඤ්ඤමඤ්ඤූපත්ථම්භනතො සම්පයුත්තධම්මානං අන්තද්වයපාතාභාවෙන සම්මදෙව අප්පනා ඉජ්ඣති. ‘‘බලවසද්ධො’’තිආදි බ්‍යතිරෙකමුඛෙන වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස සමත්ථනං. තස්සත්ථො යො බලවතියා සද්ධාය සමන්නාගතො අවිසදඤාණො, සො මුධප්පසන්නො හොති, න අවෙච්චප්පසන්නො. තථා හි අවත්ථුස්මිං පසීදති සෙය්‍යථාපි තිත්ථියසාවකා. කෙරාටිකපක්ඛන්ති සාඨෙය්‍යපක්ඛං භජති. සද්ධාහීනාය පඤ්ඤාය අතිධාවන්තො ‘‘දෙය්‍යවත්ථුපරිච්චාගෙන විනා චිත්තුප්පාදමත්තෙනපි දානමයං පුඤ්ඤං හොතී’’තිආදීනි පරිකප්පෙති හෙතුපතිරූපකෙහි වඤ්චිතො, එවංභූතො ච සුක්ඛතක්කවිලුත්තචිත්තො පණ්ඩිතානං වචනං නාදියති සඤ්ඤත්තිං න ගච්ඡති. තෙනාහ ‘‘භෙසජ්ජසමුට්ඨිතො විය රොගො අතෙකිච්ඡො හොතී’’ති. යථා චෙත්ථ සද්ධාපඤ්ඤානං අඤ්ඤමඤ්ඤං විසමභාවො න අත්ථාවහො, අනත්ථාවහොව, එවං, සමාධිවීරියානං අඤ්ඤමඤ්ඤං විසමභාවො න අත්ථාවහො, අනත්ථාවහොව, තථා න අවික්ඛෙපාවහො, වික්ඛෙපාවහොවාති. කොසජ්ජං අභිභවති, තෙන අප්පනං න පාපුණාතීති අධිප්පායො. උද්ධච්චං අභිභවතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. තදුභයන්ති සද්ධාපඤ්ඤාද්වයං, සමාධිවීරියද්වයඤ්ච. සමං කාතබ්බන්ති සමරසං කාතබ්බං.

සමාධිකම්මිකස්සාති සමථකම්මට්ඨානිකස්ස. එවන්ති එවං සන්තෙ, සද්ධාය ථොකං බලවභාවෙ සතීති අත්ථො. සද්දහන්තොති ‘‘පථවී පථවීති මනසිකරණමත්තෙන කථං ඣානුප්පත්තී’’ති අචින්තෙත්වා ‘‘අද්ධා සම්මාසම්බුද්ධෙන වුත්තවිධි ඉජ්ඣිස්සතී’’ති සද්දහන්තො සද්ධං ජනෙන්තො. ඔකප්පෙන්තොති ආරම්මණං අනුපවිසිත්වා විය අධිමුච්චනවසෙන අවකප්පෙන්තො පක්ඛන්දන්තො. එකග්ගතා බලවතී වට්ටති සමාධිප්පධානත්තා ඣානස්ස. උභින්නන්ති සමාධිපඤ්ඤානං. සමාධිකම්මිකස්ස සමාධිනො අධිමත්තතාය පඤ්ඤාය අධිමත්තතාපි ඉච්ඡිතබ්බාති ආහ ‘‘සමතායපී’’ති, සමභාවෙනාපීති අත්ථො. අප්පනාති ලොකියප්පනා. තථා හි ‘‘හොතියෙවා’’ති සාසඞ්කං වදති. ලොකුත්තරප්පනා පන තෙසං සමභාවෙනෙව ඉච්ඡිතා. යථාහ ‘‘සමථවිපස්සනං යුගනන්ධං භාවෙතී’’ති (අ. නි. 4.170; පටි. ම. 2.5).

යදි විසෙසතො සද්ධාපඤ්ඤානං, සමාධිවීරියානඤ්ච සමතාව ඉච්ඡිතා, කථං සතීති ආහ ‘‘සති පන සබ්බත්ථ බලවතී වට්ටතී’’ති. සබ්බත්ථාති ලීනුද්ධච්චපක්ඛිකෙසු පඤ්චසු ඉන්ද්‍රියෙසු. උද්ධච්චපක්ඛිකෙකදෙසෙ ගණ්හන්තො ‘‘සද්ධාවීරියපඤ්ඤාන’’න්ති ආහ. අඤ්ඤථා පීති ච ගහෙතබ්බා සියා. තථා හි ‘‘කොසජ්ජපක්ඛිකෙන සමාධිනා’’ ඉච්චෙව වුත්තං, න ‘‘පස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාහී’’ති. සාති සති. සබ්බෙසු රාජකම්මෙසු නියුත්තො සබ්බකම්මිකො. තෙනාති තෙන සබ්බත්ථ ඉච්ඡිතබ්බට්ඨෙන කාරණෙන. ආහ අට්ඨකථායං. සබ්බත්ථ නියුත්තා සබ්බත්ථිකා සබ්බත්ථ ලීනෙ, උද්ධතෙ ච චිත්තෙ ඉච්ඡිතබ්බත්තා, සබ්බෙ වා ලීනෙ, උද්ධතෙ ච චිත්තෙ භාවෙතබ්බා බොජ්ඣඞ්ගා අත්ථිකා එතායාති සබ්බත්ථිකා. චිත්තන්ති කුසලං චිත්තං. තස්ස හි සති පටිසරණං පරායණං අප්පත්තස්ස පත්තියා අනධිගතස්ස අධිගමාය. තෙනාහ ‘‘ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා’’තිආදි.

ඛන්ධාදිභෙදෙ අනොගාළ්හපඤ්ඤානන්ති පරියත්තිබාහුසච්චවසෙනපි ඛන්ධායතනාදීසු අප්පතිට්ඨිතබුද්ධීනං. බහුස්සුතසෙවනා හි සුතමයඤාණාවහා. තරුණවිපස්සනාසමඞ්ගීපි භාවනාමයඤාණෙ ඨිතත්තා එකංසතො පඤ්ඤවා එව නාම හොතීති ආහ ‘‘සමපඤ්ඤාස ලක්ඛණපරිග්ගාහිකාය උදයබ්බයපඤ්ඤාය සමන්නාගතපුග්ගලසෙවනා’’ති. ඤෙය්‍යධම්මස්ස ගම්භීරභාවවසෙන තප්පරිච්ඡෙදකඤාණස්ස ගම්භීරභාවග්ගහණන්ති ආහ ‘‘ගම්භීරෙසු ඛන්ධාදීසු පවත්තාය ගම්භීරපඤ්ඤායා’’ති. තඤ්හි ඤෙය්‍යං තාදිසාය පඤ්ඤාය චරිතබ්බතො ගම්භීරඤාණචරියං, තස්සා වා පඤ්ඤාය තත්ථ පභෙදතො පවත්ති ගම්භීරඤාණචරියා, තස්සා පච්චවෙක්ඛණාති ආහ ‘‘ගම්භීරපඤ්ඤාය පභෙදපච්චවෙක්ඛණා’’ති. යථා සතිවෙපුල්ලප්පත්තො නාම අරහා එව, එවං පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තොතිපි සො එවාති ආහ ‘‘අරහත්තමග්ගෙන භාවනාපාරිපූරී හොතී’’ති. වීරියාදීසුපි එසෙව නයො.

‘‘තත්තං අයොඛිලං හත්ථෙ ගමෙන්තී’’තිආදිනා (ම. නි. 3.250, 267; අ. නි. 3.36) වුත්තපඤ්චවිධබන්ධනකම්මකාරණා නිරයෙ නිබ්බත්තසත්තස්ස යෙභුය්‍යෙන සබ්බපඨමං කරොන්තීති, දෙවදූතසුත්තාදීසු තස්ස ආදිතො වුත්තත්තා ච ආහ ‘‘පඤ්චවිධබන්ධනකම්මකාරණතො පට්ඨායා’’ති. සකටවහනාදිකාලෙති ආදි-සද්දෙන තදඤ්ඤමනුස්සෙහි, තිරච්ඡානෙහි ච විබාධියමානකාලං සඞ්ගණ්හාති. ‘‘එකං බුද්ධන්තර’’න්ති ඉදං අපරාපරං පෙතෙසු එව උප්පජ්ජනකසත්තවසෙන වුත්තං, එකච්චානං වා පෙතානං එකච්චතිරච්ඡානානං විය තථා දීඝායුකතාපි සියාති තථා වුත්තං. තථා හි ‘‘කාලො නාගරාජා චතුන්නං බුද්ධානං සම්මුඛීභාවං ලභිත්වා ඨිතො මෙත්තෙය්‍යස්සපි භගවතො සම්මුඛීභාවං ලභිස්සතී’’ති වදන්ති, යං තස්ස කප්පායුකතා වුත්තා.

ආනිසංසදස්සාවිනොති ‘‘වීරියායත්තො එව සබ්බො ලොකුත්තරො, ලොකියො ච විසෙසාධිගමො’’ති එවං වීරියෙ ආනිසංසදස්සනසීලස්ස. ගමනවීථින්ති සපුබ්බභාගං නිබ්බානගාමිනිං පටිපදං, සහ විපස්සනාය අරියමග්ගපටිපාටි, සත්තවිසුද්ධිපරම්පරා වා. සා හි භික්ඛුනො වට්ටනිය්‍යානාය ගන්තබ්බා පටිපදාති කත්වා ගමනවීථි නාම. කායදළ්හීබහුලොති යථා තථා කායස්ස දළ්හීකම්මප්පසුතො. පිණ්ඩන්ති රට්ඨපිණ්ඩං. පච්චයදායකානං අත්තනි කාරස්ස අත්තනො සම්මාපටිපත්තියා මහප්ඵලභාවස්ස කරණෙන පිණ්ඩස්ස භික්ඛාය පටිපූජනා පිණ්ඩාපචායනං.

නීහරන්තොති පත්තථවිකතො නීහරන්තො. තං සද්දං සුත්වාති තං උපාසිකාය වචනං අත්තනො වසනපණ්ණසාලද්වාරෙ ඨිතොව පඤ්චාභිඤ්ඤතාය දිබ්බසොතෙන සුත්වා. මනුස්සසම්පත්ති, දිබ්බසම්පත්ති, නිබ්බානසම්පත්තීති ඉමා තිස්සො සම්පත්තියො. දාතුං සක්ඛිස්සසීති ‘‘තයි කතෙන දානමයෙන, වෙය්‍යාවච්චමයෙන ච පුඤ්ඤකම්මෙන ඛෙත්තවිසෙසභාවූපගමනෙන අපරාපරං දෙවමනුස්සසම්පත්තියො, අන්තෙ නිබ්බානසම්පත්තිඤ්ච දාතුං සක්ඛිස්සසී’’ති ථෙරො අත්තානං පුච්ඡති. සිතං කරොන්තො වාති ‘‘අකිච්ඡෙනෙව මයා වට්ටදුක්ඛං සමතික්කන්ත’’න්ති පච්චවෙක්ඛණාවසානෙ සඤ්ජාතපාමොජ්ජවසෙන සිතං කරොන්තො එව.

විප්පටිපන්නන්ති ජාතිධම්මකුලධම්මාදිලඞ්ඝනෙන අසම්මාපටිපන්නං. එවං යථා අසම්මාපටිපන්නො පුත්තො තාය එව අසම්මාපටිපත්තියා කුලසන්තානතො බාහිරො හුත්වා පිතු සන්තිකා දායජ්ජස්ස න භාගී, එවං. කුසීතොපි තෙන කුසීතභාවෙන අසම්මාපටිපන්නො සත්ථු සන්තිකා ලද්ධබ්බඅරියධනදායජ්ජස්ස න භාගී. ආරද්ධවීරියොව ලභති සම්මාපටිපජ්ජනතො. උප්පජ්ජති වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගොති යොජනා, එවං සබ්බත්ථ.

මහාති සීලාදීහි ගුණෙහි මහන්තො විපුලො අනඤ්ඤසාධාරණො. තං පනස්ස ගුණමහත්තං දසසහස්සිලොකධාතුකම්පනෙන ලොකෙ පාකටන්ති දස්සෙන්තො ‘‘සත්ථුනො හී’’තිආදිමාහ.

යස්මා සත්ථුසාසනෙ පබ්බජිතස්ස පබ්බජ්ජූපගමෙන සක්‍යපුත්තස්සභාවො සම්පජායති, තස්මා බුද්ධපුත්තභාවං දස්සෙන්තො ‘‘අසම්භින්නායා’’තිආදිමාහ.

අලසානං භාවනාය නාමමත්තම්පි අජානන්තානං කායදළ්හීබහුලානං යාවදත්ථං භුඤ්ජිත්වා සෙය්‍යසුඛාදිඅනුයුඤ්ජනකානං තිරච්ඡානකථිකානං පුග්ගලානං දූරතො වජ්ජනා කුසීතපුග්ගලපරිවජ්ජනා. ‘‘දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජායා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.423; 3.65; සං. නි. 4.120; මහානි. 161) භාවනාරද්ධවසෙන ආරද්ධවීරියානං දළ්හපරක්කමානං කාලෙන කාලං උපසඞ්කමනා ආරද්ධවීරියපුග්ගලසෙවනා. තෙනාහ ‘‘කුච්ඡිං පූරෙත්වා’’තිආදි. විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.64) පන ජාතිමහත්තපච්චවෙක්ඛණා, සබ්‍රහ්මචාරීමහත්තපච්චවෙක්ඛණාති ඉදං ද්වයං න ගහිතං, ථිනමිද්ධවිනොදනතා, සම්මප්පධානපච්චවෙක්ඛණතාති ඉදං ද්වයං ගහිතං. තත්ථ ආනිසංසදස්සාවිතාය එව සම්මප්පධානපච්චවෙක්ඛණා ගහිතා හොති ලොකියලොකුත්තරවිසෙසාධිගමස්ස වීරියායත්තතාදස්සනභාවතො. ථිනමිද්ධවිනොදනං තදධිමුත්තතාය එව ගහිතං හොති, වීරියුප්පාදනෙ යුත්තප්පයුත්තස්ස ථිනමිද්ධවිනොදනං අත්ථසිද්ධමෙව. තත්ථ ථිනමිද්ධවිනොදනකුසීතපුග්ගලපරිවජ්ජනආරද්ධවීරියපුග්ගලසෙවන- තදධිමුත්තතාපටිපක්ඛවිධමනපච්චයූපසංහාරවසෙන, අපායභයපච්චවෙක්ඛණාදයො සමුත්තෙජනවසෙන වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදකා දට්ඨබ්බා.

පුරිමුප්පන්නා පීති පරතො උප්පජ්ජනකපීතියා විසෙසකාරණසභාගහෙතුභාවතො ‘‘පීතියෙව පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානීයා ධම්මා’’ති වුත්තා, තස්සා පන බහුසො පවත්තියා පුථුත්තං උපාදාය බහුවචනනිද්දෙසො. යථා සා උප්පජ්ජති, එවං පටිපත්ති තස්සා උප්පාදකමනසිකාරො.

‘‘බුද්ධානුස්සතී’’තිආදීසු වත්තබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.123) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

බුද්ධානුස්සතියා උපචාරසමාධිනිට්ඨත්තා වුත්තං ‘‘යාව උපචාරා’’ති. සකලසරීරං ඵරමානොති පීතිසමුට්ඨානෙහි පණීතරූපෙහි සකලසරීරං ඵරමානො. ධම්මගුණෙ අනුස්සරන්තස්සාපි යාව උපචාරා සකලසරීරං ඵරමානො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො උප්පජ්ජතීති යොජනා, එවං සෙසඅනුස්සතීසු. පසාදනීයසුත්තන්තපච්චවෙක්ඛණායඤ්ච යොජෙතබ්බං තස්සාපි විමුත්තායතනභාවෙන තග්ගතිකත්තා. සඞ්ඛාරානං සප්පදෙසවූපසමෙපි නිප්පදෙසවූපසමෙ විය තථා පඤ්ඤාය පවත්තිතො භාවනාමනසිකාරො කිලෙසවික්ඛම්භනසමත්ථො හුත්වා උපචාරසමාධිං ආවහන්තො තථාරූපපීතිසොමනස්සසමන්නාගතො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය හොතීති ආහ ‘‘සමාපත්තියා…පෙ… පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපී’’ති. තත්ථ ‘‘වික්ඛම්භිතා කිලෙසා’’ති පාඨො. තෙ හි න සමුදාචරන්තීති. ඉති-සද්දො කාරණත්ථො, යස්මා න සමුදාචරන්ති, තස්මා තං නෙසං අසමුදාචාරං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාති යොජනා. න හි කිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛන්තස්ස බොජ්ඣඞ්ගුප්පත්ති යුත්තා. පසාදනීයෙසු ඨානෙසු පසාදසිනෙහාභාවෙන ථූසසමහදයතා ලූඛතා, සා තත්ථ ආදරගාරවාකරණෙන විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘අසක්කච්චකිරියාය සංසූචිතලූඛභාවෙ’’ති.

කායචිත්තදරථවූපසමලක්ඛණා පස්සද්ධි එව යථාවුත්තබොධිඅඞ්ගභූතො පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, තස්ස පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස එවං උප්පාදො හොතීති යොජනා.

පණීතභොජනසෙවනතාති පණීතසප්පායභොජනසෙව නතා. උතුඉරියාපථසුඛග්ගහණෙන සප්පායඋතුඉරියාපථග්ගහණං දට්ඨබ්බං. තඤ්හි තිවිධම්පි සප්පායං සෙවියමානං කායස්ස කල්ලතාපාදනවසෙන චිත්තස්ස කල්ලතං ආවහන්තං දුවිධායපි පස්සද්ධියා කාරණං හොති. අහෙතුකං සත්තෙසු ලබ්භමානං සුඛදුක්ඛන්ති අයමෙකො අන්තො, ඉස්සරාදිවිසමහෙතුකන්ති පන අයං දුතියො. එතෙ උභො අන්තෙ අනුපගම්ම යථාසකං කම්මුනා හොතීති අයං මජ්ඣිමා පටිපත්ති. මජ්ඣත්තො පයොගො යස්ස සො මජ්ඣත්තපයොගො, තස්ස භාවො මජ්ඣත්තපයොගතා. අයඤ්හි පහාය සාරද්ධකායතං පස්සද්ධකායතාය කාරණං හොන්තී පස්සද්ධිද්වයං ආවහති, එතෙනෙව සාරද්ධකායපුග්ගලපරිවජ්ජනපස්සද්ධකායපුග්ගලසෙවනානං තදාවහනතා සංවණ්ණිතාති දට්ඨබ්බං.

යථාසමාහිතාකාරසල්ලක්ඛණවසෙන ගය්හමානො පුරිමුප්පන්නො සමථො එව සමථනිමිත්තං. නානාරම්මණෙ පරිබ්භමනෙන විවිධං අග්ගං එතස්සාති බ්‍යග්ගො, වික්ඛෙපො. තථා හි සො අනවට්ඨානරසො, භන්තතාපච්චුපට්ඨානො ච වුත්තො, එකග්ගතාභාවතො බ්‍යග්ගපටිපක්ඛොති අබ්‍යග්ගො, සමාධි. සො එව නිමිත්තන්ති පුබ්බෙ විය වත්තබ්බං. තෙනාහ ‘‘අවික්ඛෙපට්ඨෙන ච අබ්‍යග්ගනිමිත්ත’’න්ති.

වත්ථුවිසදකිරියා, ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනා ච පඤ්ඤාවහා වුත්තා, සමාධානාවහාපි තා හොන්ති සමාධානාවහභාවෙනෙව පඤ්ඤාවහභාවතොති වුත්තං ‘‘වත්ථුවිසද…පෙ… වෙදිතබ්බා’’ති.

කරණභාවනාකොසල්ලානං අවිනාභාවතො, රක්ඛනකොසල්ලස්ස ච තංමූලකත්තා ‘‘නිමිත්තකුසලතා නාම කසිණනිමිත්තස්ස උග්ගහණකුසලතා’’ ඉච්චෙව වුත්තං. කසිණනිමිත්තස්සාති ච නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. අසුභනිමිත්තස්සාපි හි යස්ස කස්සචි ඣානුප්පත්තිනිමිත්තස්ස උග්ගහණකොසල්ලං නිමිත්තකුසලතා එවාති. අතිසිථිලවීරියතාදීහීති ආදි-සද්දෙන පඤ්ඤාපයොගමන්දතං, පමොදවෙකල්ලඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. තස්ස පග්ගණ්හනන්ති තස්ස ලීනස්ස චිත්තස්ස ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදිසමුට්ඨාපනෙන ලයාපත්තිතො සමුද්ධරණං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

‘‘යස්මිඤ්ච ඛො, භික්ඛවෙ, සමයෙ ලීනං චිත්තං හොති, කාලො තස්මිං සමයෙ ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය. තං කිස්ස හෙතු? ලීනං, භික්ඛවෙ, චිත්තං තං එතෙහි ධම්මෙහි සුසමුට්ඨාපයං හොති. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො පරිත්තං අග්ගිං උජ්ජාලිතුකාමො අස්ස, සො තත්ථ සුක්ඛානි චෙව තිණානි පක්ඛිපෙය්‍ය, සුක්ඛානි ගොමයානි පක්ඛිපෙය්‍ය, සුක්ඛානි කට්ඨානි පක්ඛිපෙය්‍ය, මුඛවාතඤ්ච දදෙය්‍ය, න ච පංසුකෙන ඔකිරෙය්‍ය, භබ්බො නු ඛො සො පුරිසො පරිත්තං අග්ගිං උජ්ජාලිතුන්ති. එවං භන්තෙ’’ති (සං. නි. 5.234).

එත්ථ ච යථාසකං ආහාරවසෙන ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදීනං භාවනාසමුට්ඨාපනාති වෙදිතබ්බා, සා අනන්තරං විභාවිතා එව. ආරද්ධවීරියතාදීහීති ආදි-සද්දෙන පඤ්ඤාපයොගබලවතං, පමොදුබ්බිලාවනඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. තස්ස නිග්ගණ්හනන්ති තස්ස උද්ධතස්ස චිත්තස්ස සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදිසමුට්ඨාපනෙන උද්ධතාපත්තිතො නිසෙධනං. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා –

‘‘යස්මිඤ්ච ඛො, භික්ඛවෙ, සමයෙ උද්ධතං චිත්තං හොති, කාලො තස්මිං සමයෙ පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය. තං කිස්ස හෙතු? උද්ධතං, භික්ඛවෙ, චිත්තං තං එතෙහි ධම්මෙහි සුවූපසමයං හොති. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං නිබ්බාපෙතුකාමො අස්ස, සො තත්ථ අල්ලානි චෙව තිණානි…පෙ… පංසුකෙන ච ඔකිරෙය්‍ය, භබ්බො නු ඛො සො පුරිසො මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං නිබ්බාපෙතුන්ති. එවං භන්තෙ’’ති (සං. නි. 5.234).

එත්ථාපි යථාසකං ආහාරවසෙන පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදීනං භාවනාසමුට්ඨාපනාති වෙදිතබ්බා, තත්ථ පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනා වුත්තා එව. සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස අනන්තරං වක්ඛති. පඤ්ඤාපයොගමන්දතායාති පඤ්ඤාබ්‍යාපාරස්ස අප්පභාවෙන. යථා හි දානං අලොභපධානං, සීලං අදොසපධානං, එවං භාවනා අමොහපධානා. තත්ථ යදා පඤ්ඤා න බලවතී හොති, තදා භාවනා පුබ්බෙනාපරං විසෙසාවහා න හොති, අනභිසඞ්ඛතො විය ආහාරො පුරිසස්ස යොගිනො චිත්තස්ස අභිරුචිං න ජනෙති, තෙන තං නිරස්සාදං හොති, තථා භාවනාය සම්මදෙව අවීථිපටිපත්තියා උපසමසුඛං න වින්දති, තෙනාපි චිත්තං නිරස්සාදං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාපයොග…පෙ… නිරස්සාදං හොතී’’ති. තස්ස සංවෙගුප්පාදනං, පසාදුප්පාදනඤ්ච තිකිච්ඡනන්ති තං දස්සෙන්තො ‘‘අට්ඨ සංවෙගවත්ථූනී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණානි යථාරහං සුගතියං, දුග්ගතියඤ්ච හොන්තීති තදඤ්ඤමෙව පඤ්චවිධබන්ධනාදිඛුප්පිපාසාදි අඤ්ඤමඤ්ඤං විබාධනාදිහෙතුකං අපායදුක්ඛං දට්ඨබ්බං, තයිදං සබ්බං තෙසං තෙසං සත්තානං පච්චුප්පන්නභවනිස්සිතං ගහිතන්ති අතීතෙ අනාගතෙ ච කාලෙ වට්ටමූලකදුක්ඛානි විසුං ගහිතානි. යෙ පන සත්තා ආහාරූපජීවිනො, තත්ථ ච උට්ඨානඵලූපජීවිනො, තෙසං අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං ජීවිකාදුක්ඛං අට්ඨමං සංවෙගවත්ථු ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. අයං වුච්චති සමයෙ සම්පහංසනාති අයං භාවනාචිත්තස්ස සම්පහංසිතබ්බසමයෙ වුත්තනයෙන සංවෙගජනනවසෙන චෙව පසාදුප්පාදනවසෙන ච සම්මදෙව පහංසනා, සංවෙගජනනපුබ්බකපසාදුප්පාදනෙන තොසනාති අත්ථො.

සම්මාපටිපත්තිං ආගම්මාති ලීනුද්ධච්චවිරහෙන, සමථවීථිපටිපත්තියා ච සම්මා අවිසමං සම්මදෙව භාවනාපටිපත්තිං ආගම්ම. ‘‘අලීන’’න්තිආදීසු කොසජ්ජපක්ඛිකානං ධම්මානං අනධිමත්තතාය අලීනං, උද්ධච්චපක්ඛිකානං අනධිමත්තතාය අනුද්ධතං, පඤ්ඤාපයොගසම්පත්තියා, උපසමසුඛාධිගමෙන ච අනිරස්සාදං, තතො එව ආරම්මණෙ සමප්පවත්තංසමථවීථිපටිපන්නං. තත්ථ අලීනතාය පග්ගහෙ, අනුද්ධතතාය නිග්ගහෙ, අනිරස්සාදතාය සම්පහංසනෙ න බ්‍යාපාරං ආපජ්ජති. අලීනානුද්ධතතා හි ආරම්මණෙ සමප්පවත්තං, අනිරස්සාදතාය සමථවීථිපටිපන්නං, සමප්පවත්තියා වා අලීනං අනුද්ධතං. සමථවීථිපටිපත්තියා අනිරස්සාදන්ති දට්ඨබ්බං. අයං වුච්චති සමයෙ අජ්ඣුපෙක්ඛනතාති අයං අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බසමයෙ භාවනාචිත්තස්ස පග්ගහනිග්ගහසම්පහංසනෙසු අබ්‍යාවටතාසඞ්ඛාතං පටිපක්ඛං අභිභුය්‍ය පෙක්ඛනා වුච්චති. පටිපක්ඛවික්ඛම්භනතො, විපස්සනාය අධිට්ඨානභාවූපගමනතො ච උපචාරජ්ඣානම්පි සමාධාන කිච්චනිප්ඵත්තියා පුග්ගලස්ස සමාහිතභාවසාධනං එවාති තත්ථ සමධුරභාවෙනාහ ‘‘උපචාරං වා අප්පනං වා’’ති.

උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානීයා ධම්මාති එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. අනුරොධවිරොධවිප්පහානවසෙන මජ්ඣත්තභාවො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස කාරණං තස්මිං සති සිජ්ඣනතො, අසති ච අසිජ්ඣනතො. සො ච මජ්ඣත්තභාවො විසයවසෙන දුවිධොති ආහ ‘‘සත්තමජ්ඣත්තතා සඞ්ඛාරමජ්ඣත්තතා’’ති. තදුභයෙ ච විරුජ්ඣනං පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගභාවනාය එව දූරීකතන්ති අනුරුජ්ඣනස්සෙව පහානවිධිං දස්සෙතුං ‘‘සත්තමජ්ඣත්තතා’’තිආදි වුත්තං. තෙනාහ ‘‘සත්තසඞ්ඛාරකෙලායනපුග්ගලපරිවජ්ජනතා’’ති. උපෙක්ඛාය හි විසෙසතො රාගො පටිපක්ඛො. තථා චාහ ‘‘උපෙක්ඛා රාගබහුලස්ස විසුද්ධිමග්ගො’’ති (විසුද්ධි. 1.267). ද්වීහාකාරෙහීති කම්මස්සකතාපච්චවෙක්ඛණං, අත්තසුඤ්ඤතාපච්චවෙක්ඛණන්ති ඉමෙහි ද්වීහි කාරණෙහි. ද්වීහෙවාති අවධාරණං සඞ්ඛ්‍යාසමානතාදස්සනත්ථං. සඞ්ඛ්‍යා එවෙත්ථ සමානා, න සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං සබ්බථා සමානන්ති. අස්සාමිකභාවො අනත්තනියතා. සති හි අත්තනි තස්ස කිඤ්චනභාවෙන චීවරං, අඤ්ඤං වා කිඤ්චි අත්තනියං නාම සියා, සො පන කොචි නත්ථෙවාති අධිප්පායො. අනද්ධනියන්ති න අද්ධානක්ඛමං න චිරට්ඨායි, ඉත්තරං අනිච්චන්ති අත්ථො. තාවකාලිකන්ති තස්සෙව වෙවචනං.

මමායතීති මමත්තං කරොති ‘‘මමා’’ති තණ්හාය පරිග්ගය්හ තිට්ඨති.

මමායන්තාති මානං දබ්බං කරොන්තා.

අයං සතිපට්ඨානදෙසනා පුබ්බභාගමග්ගවසෙන දෙසිතාති පුබ්බභාගියබොජ්ඣඞ්ගෙ සන්ධායාහ ‘‘බොජ්ඣඞ්ගපරිග්ගාහිකා සති දුක්ඛසච්ච’’න්ති. සෙසං වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

බොජ්ඣඞ්ගපබ්බවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඨමභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චතුසච්චපබ්බවණ්ණනා

386. යථාසභාවතොති අවිපරීතසභාවතො. බාධනක්ඛණතො යො යො වා සභාවො යථාසභාවො, තතො, රුප්පනාදි කක්ඛළාදිසභාවතොති අත්ථො. ජනිකං සමුට්ඨාපිකන්ති පවත්තලක්ඛණස්ස දුක්ඛස්ස ජනිකං නිමිත්තලක්ඛණස්ස සමුට්ඨාපිකං. පුරිමතණ්හන්ති යථාපරිග්ගහිතස්ස දුක්ඛස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරං සිද්ධං තණ්හං. සිද්ධෙ හි කාරණෙ තස්ස ඵලුප්පත්ති. අයං දුක්ඛසමුදයොති පජානාතීති යොජනා. අයං දුක්ඛනිරොධොති එත්ථාපි එසෙව නයො. උභින්නං අප්පවත්තින්ති දුක්ඛං, සමුදයො චාති ද්වින්නං අප්පවත්තිනිමිත්තං, තදුභයං න පවත්ති එතායාති අප්පවත්ති, අසඞ්ඛතා ධාතු. දුක්ඛං දුක්ඛසච්චං පරිජානාති පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන පරිච්ඡින්දතීති දුක්ඛපරිජානනො, අරියමග්ගො, තං දුක්ඛපරිජානනං. සෙසපදද්වයෙපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

දුක්ඛසච්චනිද්දෙසවණ්ණනා

388. එවං වුත්තාති එවං උද්දෙසවසෙන වුත්තා. සබ්බසත්තානං පරියාදානවචනං බ්‍යාපනිච්ඡාවසෙන ආමෙඩිතනිද්දෙසභාවතො. සත්තනිකායෙති සත්තානං නිකායෙ, සත්තඝටෙ සත්තසමූහෙති අත්ථො. දෙවමනුස්සාදිභෙදාසු හි ගතීසු භුම්මදෙවාදිඛත්තියාදිහත්ථිආදිඛුප්පිපාසිකාදිතංතංජාතිවිසිට්ඨො සත්තසමූහො සත්තනිකායො. නිප්පරියායතො ඛන්ධානං පඨමාභිනිබ්බත්ති ජාතීති කත්වා ‘‘ජනනං ජාතී’’ති වත්වා ස්වායං උප්පාදවිකාරො අපරිනිප්ඵන්නො යෙසු ඛන්ධෙසු ඉච්ඡිතබ්බො, තෙ තෙනෙව සද්ධිං දස්සෙතුං ‘‘සවිකාරාන’’න්තිආදි වුත්තං. සවිකාරානන්ති උප්පාදසඞ්ඛාතෙන විකාරෙන සවිකාරානං. ජාතිආදීනි හි තීණි ලක්ඛණානි ධම්මානං විකාරවිසෙසාති. ‘‘උපසග්ගමණ්ඩිතවෙවචන’’න්ති ඉමිනා කෙවලං උපසග්ගෙන පදවඩ්ඪනං කතන්ති දස්සෙති. අනුපවිට්ඨාකාරෙනාති අණ්ඩකොසං, වත්ථිකොසඤ්ච ඔගාහනාකාරෙන. නිබ්බත්තිසඞ්ඛාතෙනාති ආයතනානං පාරිපූරිසංසිද්ධිසඞ්ඛාතෙන.

අථ වා ජනනං ජාතීති අපරිපුණ්ණායතනං ජාතිමාහ. සඤ්ජාතීති සම්පුණ්ණායතනං. සම්පුණ්ණා හි ජාති සඤ්ජාති. ඔක්කමනට්ඨෙන ඔක්කන්තීති අණ්ඩජජලාබුජවසෙන ජාති. තෙ හි අණ්ඩකොසං, වත්ථිකොසඤ්ච ඔක්කමන්තා පවිසන්තා විය පටිසන්ධිං ගණ්හන්ති. අභිනිබ්බත්තනට්ඨෙන අභිනිබ්බත්තීති සංසෙදජඔපපාතිකවසෙන. තෙ හි පාකටා එව හුත්වා නිබ්බත්තන්ති. අභිබ්‍යත්තා නිබ්බත්ති අභිනිබ්බත්ති. ‘‘ජනනං ජාතී’’තිආදි ආයතනවසෙන, යොනිවසෙන ච ද්වීහි ද්වීහි පදෙහි සබ්බසත්තෙ පරියාදියිත්වා ජාතිං දස්සෙතුං වුත්තං. ‘‘තෙසං තෙසං සත්තානං…පෙ… අභිනිබ්බත්තී’’ති සත්තවසෙන වුත්තත්තා සම්මුතිකථා. පාතුභාවොති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා, තෙන ‘‘ආයතනානං පටිලාභො’’ති ඉමස්ස පදස්ස සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අයම්පි හි පරමත්ථකථාති. එකවොකාරභවාදීසූති එකචතුපඤ්චවොකාරභවෙසු. තස්මිං ඛන්ධානං පාතුභාවෙ සති. ආයතනානං පටිලාභොති එකචතුවොකාරභවෙසු ද්වින්නං ද්වින්නං ආයතනානං වසෙන, සෙසෙසු රූපධාතුයං පටිසන්ධික්ඛණෙ උප්පජ්ජමානානං පඤ්චන්නං, කාමධාතුයං විකලාවිකලින්ද්‍රියානං වසෙන සත්තන්නං, නවන්නං, දසන්නං, පුනදසන්නං, එකාදසන්නඤ්ච ආයතනානං වසෙන සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. පාතුභවන්තානෙව, න කුතොචි ආගතානි. පටිලද්ධානි නාම හොන්ති සත්තසන්තානස්ස තස්ස සංවිජ්ජමානත්තා. ආයතනානං පටිලාභොති වා ආයතනානං අත්තලාභො වෙදිතබ්බො.

389. සභාවනිද්දෙසොති සරූපනිද්දෙසො. සරූපඤ්හෙතං ජිණ්ණතාය, යදිදං ‘‘ජරා’’ති, ‘‘වයොහානීති වා. ජීරණමෙව ජීරණතා, ජීරන්තස්ස වා ආකාරො තා-සද්දෙන වුත්තොති ආහ ‘‘ආකාරභාවනිද්දෙසො’’ති. ඛණ්ඩිතදන්තා ඛණ්ඩිතා නාම උත්තරපදලොපෙන. යස්ස විකාරස්ස වසෙන සත්තො ‘‘ඛණ්ඩිතො’’ති වුච්චති, තං ඛණ්ඩිච්චං. තථා පලිතානි අස්ස සන්තීති ‘‘පලිතො’’ති වුච්චති, තං පාලිච්චං. වලිත්තචතාය වා වලි තචො අස්සාති වලිත්තචො.

ඵලූපචාරෙනාති ඵලවොහාරෙන.

390. චවනමෙව චවනතා, චවන්තස්ස වා ආකාරො තා-සද්දෙන වුත්තො. ඛන්ධා භිජ්ජන්තීති එකභවපරියාපන්නස්ස ඛන්ධසන්තානස්ස පරියොසානභූතා ඛන්ධා භිජ්ජන්ති, තෙනෙව භෙදෙන නිරොධනං අදස්සනං ගච්ඡන්ති, තස්මා භෙදො අන්තරධානං මරණං. මච්චුමරණන්ති මච්චුසඞ්ඛාතං එකභවපරියාපන්නජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදභූතං මරණං. තෙනාහ ‘‘න ඛණිකමරණ’’න්ති. ‘‘මච්චු මරණ’’න්ති සමාසං අකත්වා යො ‘‘මච්චූ’’ති වුච්චති භෙදො, යඤ්ච මරණං පාණචාගො, ඉදං වුච්චති මරණන්ති විසුං සම්බන්ධො න න යුජ්ජති. කාලකිරියාති මරණකාලො, අනතික්කමනීයත්තා විසෙසෙන ‘‘කාලො’’ති වුත්තොති තස්ස කිරියා, අත්ථතො චුතිඛන්ධානං භෙදප්පත්තියෙව, කාලස්ස වා අන්තකස්ස කිරියාති යා ලොකෙ වුච්චති, සා චුති, මරණන්ති අත්ථො. අයං සබ්බාපි සම්මුතිකථාව ‘‘යං තෙසං තෙසං සත්තාන’’න්තිආදිනා සත්තවසෙන වුත්තත්තා. අයං පරමත්ථකථා පරමත්ථතො ලබ්භමානානං රුප්පනාදිසභාවානං ධම්මානං විනස්සනජොතනාභාවතො.

අත්තාති භවති එත්ථ චිත්තන්ති අත්තභාවො, ඛන්ධසමූහො, තස්ස නික්ඛෙපො නික්ඛිපනං, පාතනං විනාසොති අත්ථො. අට්ඨකථායංපන ‘‘මරණං පත්තස්සා’’තිආදිනා නික්ඛෙපහෙතුතාය පතනං ‘‘නික්ඛෙපො’’ති ඵලූපචාරෙන වුත්තන්ති දස්සෙති. ‘‘ඛන්ධානං භෙදො’’ති පබන්ධවසෙන පවත්තමානස්ස ධම්මසමූහස්ස විනාසජොතනාති එකදෙසතො පරමත්ථකථා, ‘‘ජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපච්ඡෙදො’’ති පනෙත්ථ න කොචි වොහාරලෙසො පීති ආහ ‘‘ජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපච්ඡෙදො පන සබ්බාකාරතො පරමත්ථතො මරණ’’න්ති. එවං සන්තෙපි යස්ස ඛන්ධභෙදස්ස පවත්තත්තා ‘‘තිස්සො මතො, ඵුස්සො මතො’’ති වොහාරො හොති, සො භෙදො ඛන්ධප්පබන්ධස්ස අනුපච්ඡින්නතාය ‘‘සම්මුතිමරණ’’න්ති වත්තබ්බතං අරහතීති ආහ ‘‘එතදෙව සම්මුතිමරණන්තිපි වුච්චතී’’ති. තෙනාහ ‘‘ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදමෙව හී’’තිආදි. සබ්බසො පබන්ධසමුච්ඡෙදො හි සමුච්ඡෙදමරණන්ති.

391. බ්‍යසනෙනාති අනත්ථෙන. ‘‘ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු (විභ. 721) විය ධම්ම-සද්දො හෙතුපරියායොති ආහ ‘‘දුක්ඛකාරණෙනා’’ති. සොචනන්ති ලක්ඛිතබ්බතාය සොචනලක්ඛණො. සොචිතස්ස සොචනකස්ස පුග්ගලස්ස, චිත්තස්ස වා භාවො සොචිතභාවො. අබ්භන්තරෙති අත්තභාවස්ස අන්තො. අත්තනො ලූඛසභාවතාය සොසෙන්තො. ථාමගමනෙන සමන්තතො සොසනවසෙන පරිසොසෙන්තො.

392. ‘‘ආදිස්ස ආදිස්ස දෙවන්ති පරිදෙවන්ති එතෙනාති ආදෙවො’’ති ආදෙවන-සද්දං කත්වා අස්සුමොචනාදිවිකාරං ආපජ්ජන්තානං තබ්බිකාරාපත්තියා සො සද්දො කාරණභාවෙන වුත්තො. තං තං වණ්ණන්ති තං තං ගුණං. තස්සෙවාති ආදෙවපරිදෙවස්සෙව. භාවනිද්දෙසාති ‘‘ආදෙවිතත්තං පරිදෙවිතත්ත’’න්ති භාවනිද්දෙසා.

393. නිස්සයභූතො කායො එතස්ස අත්ථීති කායිකං. තෙනාහ ‘‘කායපසාදවත්ථුක’’න්ති. දුක්කරං ඛමනං එතස්සාති දුක්ඛමනං, සො එව අත්ථො සභාවොති දුක්ඛමනට්ඨො, තෙන. සාතවිධුරතාය අසාතං.

394. චෙතසි භවන්ති චෙතසිකං, තං පන යස්මා චිත්තෙන සමං පකාරෙහි යුත්තං, තස්මා ආහ ‘‘චිත්තසම්පයුත්ත’’න්ති.

395. සබ්බවිසයපටිපත්තිනිවාරණවසෙන සමන්තතො සීදනං සංසීදනං. උට්ඨාතුම්පි අසක්කුණෙය්‍යතාකරණවසෙන අතිබලවං, විරූපං වා සීදනං විසීදනං. චිත්තකිලමථොති විසීදනාකාරෙන චිත්තස්ස පරිඛෙදො. උපායාසො, සයං න දුක්ඛො දොසත්තා, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නධම්මන්තරත්තා වා. යෙ පන දොමනස්සමෙව ‘‘උපායාසො’’ති වදෙය්‍යුං, තෙ ‘‘උපායාසො තීහි ඛන්ධෙහි එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා සම්පයුත්තො, එකෙන ඛන්ධෙන එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා කෙහිචි සම්පයුත්තො’’ති (ධාතු. 249). ඉමාය පාළියා පටික්ඛිපිතබ්බා. උප-සද්දො භුසත්ථොති ආහ ‘‘බලවතරං ආයාසො උපායාසො’’ති. ධම්මමත්තතාදීපනො භාවනිද්දෙසො ධම්මතො අඤ්ඤස්ස කත්තුඅභාවජොතනො, අසති ච කත්තරි තෙන කත්තබ්බස්ස, පරිග්ගහෙතබ්බස්ස ච අභාවො එවාති ආහ ‘‘අත්තත්තනියාභාවදීපකාභාවනිද්දෙසා’’ති.

398. ජාතිධම්මානන්ති එත්ථ ධම්ම-සද්දො පකතිපරියායොති ආහ ‘‘ජාතිසභාවාන’’න්ති, ජායනපකතිකානන්ති වුත්තං හොති. මග්ගභාවනාය මග්ගභාවනිච්ඡාහෙතුකතා ඉච්ඡිතබ්බාති තාදිසං ඉච්ඡං නිවත්තෙන්තො ‘‘විනා මග්ගභාවන’’න්ති ආහ. අපරො නයො න ඛො පනෙතන්ති යමෙතං ‘‘අහො වත මයං න ජාතිධම්මා අස්සාම, න ච වත නො ජාති ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති එවං පහීනසමුදයෙසු අරියෙසු විජ්ජමානං අජාතිධම්මත්තං, පරිනිබ්බුතෙසු ච විජ්ජමානං ජාතියා අනාගමනං ඉච්ඡිතං, තං ඉච්ඡන්තස්සාපි මග්ගභාවනාය විනා අප්පත්තබ්බතො, අනිච්ඡන්තස්සාපි භාවනාය පත්තබ්බතො න ඉච්ඡාය පත්තබ්බං නාම හොතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. වක්ඛමානත්ථසම්පිණ්ඩනත්ථො පි-සද්දොති ආහ ‘‘උපරි සෙසානි උපාදාය පි-කාරො’’ති. යන්ති හෙතුඅත්ථෙ කරණෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘යෙනපි ධම්මෙනා’’ති. හෙතුඅත්ථො හි අයං ධම්ම-සද්දො, අලබ්භනෙය්‍යභාවො එත්ථ හෙතු වෙදිතබ්බො. තන්ති වා ඉච්ඡිතස්ස වත්ථුනො අලබ්භනං, එවමෙත්ථ ‘‘යම්පීති යෙනපී’’ති විභත්තිවිපල්ලාසෙන අත්ථො වුත්තො. යදා පන යං-සද්දො ‘‘ඉච්ඡ’’න්ති එතං අපෙක්ඛති, තදා අලාභවිසිට්ඨා ඉච්ඡා වුත්තා හොති. යදා පන ‘‘න ලභතී’’ති එතං අපෙක්ඛති, තදා ඉච්ඡාවිසිට්ඨො අලාභො වුත්තො හොති, සො පන අත්ථතො අඤ්ඤො ධම්මො නත්ථි, තථාපි අලබ්භනෙය්‍යවත්ථුගතා ඉච්ඡාව වුත්තා හොති. සබ්බත්ථාති ‘‘ජරාධම්මාන’’න්තිආදිනා ආගතෙසු සබ්බවාරෙසු.

සමුදයසච්චනිද්දෙසවණ්ණනා

400. පුනබ්භවකරණං පුනොබ්භවො උත්තරපදලොපං කත්වා මනො-සද්දස්ස විය පුරිමපදස්ස ඔ-කාරන්තතා දට්ඨබ්බා. අථ වා සීලනට්ඨෙන ඉක-සද්දෙන ගමිතත්ථත්තා කිරියාවාචකස්ස සද්දස්ස අදස්සනං දට්ඨබ්බං යථා ‘‘අසූපභක්ඛනසීලො අසූපිකො’’ති. සම්මොහවිනොදනියං පන ‘‘පුනබ්භවං දෙති, පුනබ්භවාය සංවත්තති, පුනප්පුනං භවෙ නිබ්බත්තෙතීති පොනොබ්භවිකා’’ති (විභ. අට්ඨ. 203) අත්ථො වුත්තො සො ‘‘තද්ධිතා’’ ඉති බහුවචනනිද්දෙසතො, විචිත්තත්තා වා තද්ධිතවුත්තියා, අභිධානලක්ඛණත්තා වා තද්ධිතානං තෙසුපි අත්ථෙසු පොනොබ්භවිකසද්දසිද්ධි සම්භවෙය්‍යාති කත්වා වුත්තො. තත්ථ කම්මුනා සහජාතා පුනබ්භවං දෙති, අසහජාතා කම්මසහායභූතා පුනබ්භවාය සංවත්තති, දුවිධාපි පුනප්පුනං භවෙ නිබ්බත්තෙතීති දට්ඨබ්බා. නන්දනට්ඨෙන, රඤ්ජනට්ඨෙන ච නන්දීරාගො, යො ච නන්දීරාගො, යා ච තණ්හායනට්ඨෙන තණ්හා, උභයමෙතං එකත්ථං, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානන්ති තණ්හා ‘‘නන්දීරාගෙන සද්ධිං අත්ථතො එකත්තමෙව ගතා’’ති වුත්තා. තබ්භාවත්ථො හෙත්ථ සහ-සද්දො ‘‘සනිදස්සනා ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. දුකමාතිකා 9) විය. තස්මා නන්දීරාගසහගතාති නන්දීරාගභාවං ගතා සබ්බාසුපි අවත්ථාසු නන්දීරාගභාවස්ස අපච්චක්ඛාය වත්තනතොති අත්ථො. රාගසම්බන්ධෙන උප්පන්නස්සාති වුත්තං. රූපාරූපභවරාගස්ස විසුං වුච්චමානත්තා කාමභවෙ එව භවපත්ථනුප්පත්ති වුත්තාති වෙදිතබ්බා.

තස්මිං තස්මිං පියරූපෙ පඨමුප්පත්තිවසෙන ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං, පුනප්පුනං පවත්තිවසෙන ‘‘නිවිසතී’’ති. පරියුට්ඨානානුසයවසෙන වා උප්පත්තිනිවෙසා යොජෙතබ්බා. සම්පත්තියන්ති මනුස්සසොභග්ගෙ, දෙවත්තෙ ච. අත්තනො චක්ඛුන්ති සවත්ථුකං චක්ඛුං වදති, සපසාදං වා මංසපිණ්ඩං. විප්පසන්නං පඤ්චපසාදන්ති පරිසුද්ධසුප්පසන්නනීලපීතලොහිතකණ්හඔදාතවණ්ණවන්තං. රජතපනාළිකං විය ඡිද්දං අබ්භන්තරෙ ඔදාතත්තා. පාමඞ්ගසුත්තං විය ආලම්බකණ්ණබද්ධං. තුඞ්ගා උච්චා දීඝා නාසිකා තුඞ්ගනාසා, එවං ලද්ධවොහාරං අත්තනො ඝානං. ‘‘ලද්ධවොහාරා’’ති වා පාඨො, තස්මිං සති තුඞ්ගා නාසා යෙසං තෙ තුඞ්ගනාසා, එවං ලද්ධවොහාරා සත්තා අත්තනො ඝානන්ති යොජනා කාතබ්බා. ජිව්හං…පෙ… මඤ්ඤන්ති වණ්ණසණ්ඨානතො, කිච්චතො ච. කායං…පෙ… මඤ්ඤන්ති ආරොහපරිණාහසම්පත්තියා. මනං…පෙ… මඤ්ඤන්ති අතීතාදිඅත්ථචින්තනසමත්ථං. අත්තනා පටිලද්ධානි අජ්ඣත්තඤ්ච සරීරගන්ධාදීනි, බහිද්ධා ච විලෙපනගන්ධාදීනි. උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජතීති යදා උප්පජ්ජමානා හොති, තදා එත්ථ උප්පජ්ජතීති සාමඤ්ඤෙන ගහිතා උප්පාදකිරියා ලක්ඛණභාවෙන වුත්තා, විසයවිසිට්ඨා ච ලක්ඛිතබ්බභාවෙන. න හි සාමඤ්ඤවිසෙසෙහි නානත්තවොහාරො න හොතීති. උප්පජ්ජමානාති වා අනිච්ඡිතො උප්පාදො හෙතුභාවෙන වුත්තො, උප්පජ්ජතීති නිච්ඡිතො ඵලභාවෙන යදි උප්පජ්ජමානා හොති, එත්ථ උප්පජ්ජතීති.

නිරොධසච්චනිද්දෙසවණ්ණනා

401. ‘‘සබ්බානි නිබ්බානවෙවචනානෙවා’’ති වත්වා තමත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘නිබ්බානඤ්හී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ආගම්මාති නිමිත්තං කත්වා. නිබ්බානහෙතුකො හි තණ්හාය අසෙසවිරාගනිරොධො. ඛයගමනවසෙන විරජ්ජති. අප්පවත්තිගමනවසෙන නිරුජ්ඣති. අනපෙක්ඛතාය චජනවසෙන, හානිවසෙන වා චජීයති. පුන යථා නප්පවත්තති, තථා දූර ඛිපනවසෙන පටිනිස්සජ්ජීයති. බන්ධනභූතාය මොචනවසෙන මුච්චති. අසංකිලෙසවසෙන න අල්ලීයති. කස්මා පනෙතං නිබ්බානං එකමෙව සමානං නානානාමෙහි වුච්චතීති? පටිපක්ඛනානතායාති දස්සෙන්තො ‘‘එකමෙව හී’’තිආදිමාහ. සඞ්ඛතධම්මවිධුරසභාවත්තා නිබ්බානස්ස නාමානිපි ගුණනෙමිත්තිකත්තා සඞ්ඛතධම්මවිධුරානෙව හොන්තීති වුත්තං ‘‘සබ්බසඞ්ඛතානං නාමපටිපක්ඛවසෙනා’’ති. අසෙසං විරජ්ජති තණ්හා එත්ථාති අසෙසවිරාගොති. එස නයො සෙසෙසුපි. අයං පන විසෙසො – නත්ථි එතස්ස උප්පාදො, න වා එතස්මිං අධිගතෙ පුග්ගලස්ස උප්පාදොති අනුප්පාදො, අසඞ්ඛතධම්මො. ‘‘අප්පවත්ත’’න්තිආදීසුපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ආයූහනං සමුදයො, තප්පටිපක්ඛවසෙන අනායූහනං.

තණ්හා අප්පහීනෙ සති යත්ථ උප්පජ්ජති, පහානෙ පන සති තත්ථ තත්ථෙවස්සා අභාවො සුදස්සිතොති ආහ ‘‘තත්ථෙව අභාවං දස්සෙතු’’න්ති. අපඤ්ඤත්තින්ති අපඤ්ඤාපනං, ‘‘තිත්ත අලාබු අත්ථී’’ති වොහාරාභාවං වා. තිත්තඅලාබුවල්ලියා අප්පවත්තිං ඉච්ඡන්තො පුරිසො විය අරියමග්ගො, තස්ස තස්සා අප්පවත්තිනින්නචිත්තස්ස මූලච්ඡෙදනං විය මග්ගස්ස නිබ්බානාරම්මණස්ස තණ්හාය පහානං, තදප්පවත්ති විය තණ්හාය අප්පවත්තිභූතං නිබ්බානං දට්ඨබ්බං.

දුතියඋපමායං දක්ඛිණද්වාරං විය නිබ්බානං, චොරඝාතකා විය මග්ගො. දක්ඛිණද්වාරෙ ඝාතිතාපි චොරා පච්ඡා ‘‘අටවියං චොරා ඝාතිතා’’ති වුච්චන්ති, එවං නිබ්බානං ආගම්ම නිරුද්ධාපි තණ්හා ‘‘චක්ඛාදීසු නිරුද්ධා’’ති වුච්චති තත්ථ කිච්චකරණාභාවතොති දට්ඨබ්බං. පුරිමා වා උපමා මග්ගෙන නිරුද්ධාය ‘‘පියරූපසාතරූපෙසු නිරුද්ධා’’ති වත්තබ්බතාදස්සනත්ථං වුත්තා, පච්ඡිමා නිබ්බානං ආගම්ම නිරුද්ධාය ‘‘පියරූපසාතරූපෙසු නිරුද්ධා’’ති වත්තබ්බතාදස්සනත්ථං වුත්තාති අයං එතාසං විසෙසො.

මග්ගසච්චනිද්දෙසවණ්ණනා

402. අඤ්ඤමග්ගපටික්ඛෙපනත්ථන්ති තිත්ථියෙහි පරිකප්පිතස්ස මග්ගස්ස දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදාභාවපටික්ඛෙපනත්ථං, අඤ්ඤස්ස වා මග්ගභාවපටික්ඛෙපො අඤ්ඤමග්ගපටික්ඛෙපො, තදත්ථං. ‘‘අය’’න්ති පන අත්තනො, තෙසු ච භික්ඛූසු එකච්චානං පච්චක්ඛභාවතො ආසන්නපච්චක්ඛවචනං. ආරකත්තාති නිරුත්තිනයෙන අරියසද්දසිද්ධිමාහ. අරියභාවකරත්තාති අරියකරණො අරියොති උත්තරපදලොපෙන, පුග්ගලස්ස අරියභාවකරත්තා අරියං කරොතීති වා අරියො, අරියඵලපටිලාභකරත්තා වා අරියං ඵලං ලභාපෙති ජනෙතීති අරියො. පුරිමෙන චෙත්ථ අත්තනො කිච්චවසෙන, පච්ඡිමෙන ඵලවසෙන අරියනාමලාභො වුත්තොති දට්ඨබ්බො. චතුසච්චපටිවෙධාවහං කම්මට්ඨානං චතුසච්චකම්මට්ඨානං, චතුසච්චං වා උද්දිස්ස පවත්තං භාවනාකම්මං යොගිනො සුඛවිසෙසානං ඨානභූතන්ති චතුසච්චකම්මට්ඨානං. පුරිමානි ද්වෙ සච්චානි වට්ටං පවත්තිහෙතුභාවතො. පච්ඡිමානි විවට්ටං නිවත්තිතදධිගමුපායභාවතො. වට්ටෙ කම්මට්ඨානාභිනිවෙසො සරූපතො පරිග්ගහසබ්භාවතො. විවට්ටෙ නත්ථි අවිසයත්තා, විසයත්තෙ ච පයොජනාභාවතො. පුරිමානි ද්වෙ සච්චානි උග්ගණ්හිත්වාති සම්බන්ධො. කම්මට්ඨානපාළියා හි තදත්ථසල්ලක්ඛණෙන වාචුග්ගතකරණං උග්ගහො. තෙනාහ ‘‘වාචාය පුනප්පුනං පරිවත්තෙන්තො’’ති. ඉට්ඨං කන්තන්ති නිරොධමග්ගෙසු නින්නභාවං දස්සෙති, න අභිනන්දනං, තන්නින්නභාවොයෙව ච තත්ථ කම්මකරණං දට්ඨබ්බං.

එකපටිවෙධෙනෙවාති එකඤාණෙනෙව පටිවිජ්ඣනෙන. පටිවෙධො පටිඝාතාභාවෙන විසයෙ නිස්සඞ්ගචාරසඞ්ඛාතං නිබ්බිජ්ඣනං. අභිසමයො අවිරජ්ඣිත්වා විසයස්ස අධිගමසඞ්ඛාතො අවබොධො. ‘‘ඉදං දුක්ඛං, එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො භිය්‍යො’’ති පරිච්ඡින්දිත්වා ජානනමෙව වුත්තනයෙන පටිවෙධොති පරිඤ්ඤාපටිවෙධො, තෙන. ඉදඤ්ච යථා තස්මිං ඤාණෙ පවත්තෙ පච්ඡා දුක්ඛස්ස සරූපාදිපරිච්ඡෙදෙ සම්මොහො න හොති, තථා පවත්තිං ගහෙත්වා වුත්තං, න පන මග්ගඤාණස්ස ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදිනා (ම. නි. 2.484; 3.104) පවත්තනතො. පහීනස්ස පුන අප්පහාතබ්බතාය පකට්ඨං හානං චජනං සමුච්ඡින්දනං, පහානමෙව වුත්තනයෙන පටිවෙධොති පහානපටිවෙධො, තෙන. අයම්පි යස්මිං කිලෙසෙ අප්පහීයමානෙ මග්ගභාවනාය න භවිතබ්බං, අසති ච මග්ගභාවනාය යො උප්පජ්ජෙය්‍ය, තස්ස කිලෙසස්ස පටිඝාතං කරොන්තස්ස අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදෙන්තස්ස ඤාණස්ස තථාපවත්තියං පටිඝාතාභාවෙන නිස්සඞ්ගචාරං උපාදාය එවං වුත්තො. සච්ඡිකිරියා පච්චක්ඛකරණං අනුස්සවාකාරපරිවිතක්කාදිකෙ මුඤ්චිත්වා සරූපතො ආරම්මණකරණං ‘‘ඉදං ත’’න්ති යථාසභාවතො ගහණං, සා එව වුත්තනයෙන පටිවෙධොති සච්ඡිකිරියාපටිවෙධො, තෙන. අයං පනස්ස ආවරණස්ස අසමුච්ඡින්දනතො ඤාණං නිරොධං ආලම්බිතුං න සක්කොති, තස්ස සමුච්ඡින්දනතො තං සරූපතො විභාවෙන්තමෙව පවත්තතීති එවං වුත්තො. භාවනා උප්පාදනා, වඩ්ඪනා ච. තත්ථ පඨමමග්ගෙ උප්පාදනට්ඨෙන, දුතියාදීසු වඩ්ඪනට්ඨෙන, උභයත්ථාපි වා උභයථාපි වෙදිතබ්බං. පඨමමග්ගෙපි හි යථාරහං වුට්ඨානගාමිනියං පවත්තං පරිජානනාදිං වඩ්ඪෙන්තො පවත්තොති වඩ්ඪනට්ඨෙන භාවනා සක්කා විඤ්ඤාතුං. දුතියාදීසුපි අප්පහීනකිලෙසප්පහානතො, පුග්ගලන්තරභාවසාධනතො ච උප්පාදනට්ඨෙන භාවනා සක්කා විඤ්ඤාතුං, සා එව වුත්තනයෙන පටිවෙධොති භාවනාපටිවෙධො, තෙන. අයම්පි හි යථා ඤාණෙ පවත්තෙ පච්ඡා මග්ගධම්මානං සරූපපරිච්ඡෙදෙ සම්මොහො න හොති, තථා පවත්තිමෙව ගහෙත්වා වුත්තො.

තිට්ඨන්තු තාව යථාධිගතා මග්ගධම්මා, යථාපවත්තෙසු ඵලධම්මෙසුපි අයං යථාධිගතසච්චධම්මෙසු විය විගතසම්මොහොව හොති. තෙනෙවාහ ‘‘දිට්ඨධම්මො පත්තධම්මො විදිතධම්මො පරියොගාළ්හධම්මො’’ති (මහාව. 18; දී. නි. 1.299; ම. නි. 2.69) යතො සචස්ස ධම්මතාසඤ්චොදිතා යථාධිගතසච්චධම්මාලම්බනියො මග්ගවීථිතො පරතො මග්ගඵලපහීනාවසිට්ඨකිලෙසනිබ්බානානං පච්චවෙක්ඛණා පවත්තන්ති, දුක්ඛසච්චම්මොපි සක්කායදිට්ඨිආදයො. අයඤ්ච අත්ථවණ්ණනා ‘‘පරිඤ්ඤාභිසමයෙනා’’තිආදීසුපි විභාවෙතබ්බා. එකාභිසමයෙන අභිසමෙතීති එත්ථාහ විතණ්ඩවාදී ‘‘අරියමග්ගඤාණං චතූසු සච්චෙසු නානාභිසමයවසෙන කිච්චකර’’න්ති, සො අභිධම්මෙ (කථා. 274) ඔධිසොකථාය සඤ්ඤාපෙතබ්බො. ඉදානි තමෙව එකාභිසමයං විත්ථාරවසෙන විභාවෙතුං ‘‘එවමස්සා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘පුබ්බභාගෙ…පෙ… පටිවෙධො හොතී’’ති කස්මා වුත්තං, නනු පටිවෙධො පුබ්බභාගියො න හොතීති? සච්චමෙතං නිප්පරියායතො, ඉධ පන උග්ගහාදිවසෙන පවත්තො අවබොධො පරියායතො තථා වුත්තො. පටිවෙධනිමිත්තත්තා වා උග්ගහාදිවසෙන පවත්තං දුක්ඛාදීසු පුබ්බභාගෙ ඤාණං ‘‘පටිවෙධො’’ති වුත්තං, න පටිවිජ්ඣනසභාවං. කිච්චතොති පුබ්බභාගෙහි දුක්ඛාදිඤාණෙහි කාතබ්බකිච්චස්ස ඉධ නිප්ඵත්තිතො, ඉමස්සෙව වා ඤාණස්ස දුක්ඛාදිප්පකාසනකිච්චතො, පරිඤ්ඤාදිතොති අත්ථො. ආරම්මණපටිවෙධොති සච්ඡිකිරියාපටිවෙධමාහ. සාති පච්චවෙක්ඛණා. ඉධාති ඉමස්මිං ඨානෙ. උග්ගහාදීසු වුච්චමානෙසු න වුත්තා අනවසරත්තා. අධිගමෙ හි සති තස්සා සියා අවසරො.

තංයෙව හි අනවසරං දස්සෙතුං ‘‘ඉමස්ස චා’’තිආදි වුත්තං. පුබ්බෙ පරිග්ගහතොති කම්මට්ඨානපරිග්ගහතො පුබ්බෙ. උග්ගහාදිවසෙන සච්චානං පරිග්ගණ්හනඤ්හි පරිග්ගහො. තථා තානි පරිග්ගණ්හනතො මනසිකාරදළ්හතාය පුබ්බභාගියා දුක්ඛපරිඤ්ඤාදයො හොන්ති යෙවාති ආහ ‘‘පරිග්ගහතො පට්ඨාය හොතී’’ති. අපරභාගෙති මග්ගක්ඛණෙ. දුද්දසත්තාති අත්තනො පවත්තික්ඛණවසෙන පාකටානිපි පකතිඤාණෙන සභාවරසතො දට්ඨුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. ගම්භීරෙනෙව ච භාවනාඤාණෙන, තථාපි මත්ථකප්පත්තෙන අරියමග්ගඤාණෙනෙව යාථාවතො පස්සිතබ්බත්තා ගම්භීරානි. තෙනාහ ‘‘ලක්ඛණපටිවෙධතො පන උභයම්පි ගම්භීර’’න්ති. ඉතරානි අසංකිලිට්ඨඅසංකිලෙසිකතාය අච්චන්තසුඛප්පත්තාය අනුප්පත්තිභවතාය, අනුප්පන්නපුබ්බතාය ච පවත්තිවසෙන අපාකටත්තා ච පරමගම්භීරත්තා, තථා පරමගම්භීරඤාණෙනෙව පස්සිතබ්බතාය පකතිඤාණෙන දට්ඨුං න සක්කුණෙය්‍යානීති දුද්දසානි. තෙනාහ ‘‘ඉතරෙසං පනා’’තිආදි. පයොගොති කිරියා, වායාමො වා. තස්ස මහන්තතරස්ස ඉච්ඡිතබ්බතං, දුක්කරතරතඤ්ච උපමාහි දස්සෙති ‘‘භවග්ගග්ගහණත්ථ’’න්තිආදිනා. පටිවෙධක්ඛණෙති අරියස්ස මග්ගස්ස චතුසච්චසම්පටිවෙධක්ඛණෙ. එකමෙව තං ඤාණන්ති දුක්ඛාදීසු පරිඤ්ඤාදිකිච්චසාධනවසෙන එකමෙව තං මග්ගඤාණං හොති.

ඉමෙසු තීසු ඨානෙසූති ඉමෙසු විරමිතබ්බතාවසෙන ජොතිතෙසු තීසු කාමබ්‍යාපාදවිහිංසාවිතක්කවත්ථූසු. විසුං විසුං උප්පන්නස්ස තිවිධඅකුසලසඞ්කප්පස්ස. පදපච්ඡෙදතොති එත්ථ ගතමග්ගො ‘‘පද’’න්ති වුච්චති, යෙන ච උපායෙන කාරණෙන කාමවිතක්කො උප්පජ්ජති, සො තස්ස ගතමග්ගොති තස්ස පච්ඡෙදො ඝාතො පදපච්ඡෙදො, තතො පදපච්ඡෙදතො. අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනං අනුප්පත්තිසාධනං, තස්ස වසෙන. මග්ගකිච්චසාධනෙන මග්ගඞ්ගං පූරයමානො එකොව තිවිධකිච්චසාධනො කුසලසඞ්කප්පො උප්පජ්ජති. තිවිධාකුසලසඞ්කප්පසමුච්ඡෙදනමෙව හෙත්ථ තිවිධකිච්චසාධනං දට්ඨබ්බං. ඉමිනා නයෙන ‘‘ඉමෙසු චතූසු ඨානෙසූ’’තිආදීසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

මුසාවාදාවෙරමණිආදයොති එත්ථ යස්මා සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ (විභ. 703) විරතිචෙතනා, සබ්බෙ සම්පයුත්තධම්මා ච සික්ඛාපදානීති ආගතානීති තත්ථ පධානානං විරතිචෙතනානං වසෙන ‘‘විරතියොපි හොන්ති චෙතනායොපී’’ති (විභ. අට්ඨ. 703) සම්මොහවිනොදනියං වුත්තං, තස්මා කෙචි ‘‘ආදි-සද්දෙන න කෙවලං පිසුණවාචා වෙරමණිආදීනංයෙව සඞ්ගහො, අථ ඛො තාදිසානං චෙතනානම්පි සඞ්ගහො’’ති වදන්ති, තං පුබ්බභාගවසෙන වුච්චමානත්තා යුජ්ජෙය්‍ය, මුසාවාදාදීහි විරමණකාලෙ වා විරතියො, සුභාසිතාදිවාචාභාසනාදිකාලෙ ච චෙතනායො යොජෙතබ්බා, මග්ගක්ඛණෙ පන විරතියොව ඉච්ඡිතබ්බා චෙතනානං අමග්ගඞ්ගත්තා. එකස්ස ඤාණස්ස දුක්ඛාදිඤාණතා විය, එකාය විරතියා මුසාවාදාදිවිරතිභාවො විය ච එකාය චෙතනාය සම්මාවාචාදිකිච්චත්තයසාධනසභාවාභාවා සම්මාවාචාදිභාවාසිද්ධිතො, තංසිද්ධියං අඞ්ගත්තයතාසිද්ධිතො ච.

භික්ඛුස්ස ආජීවහෙතුකං කායවචීදුච්චරිතං නාම අයොනිසො ආහාරපරියෙසනහෙතුකමෙව සියාති ආහ ‘‘ඛාදනීය…පෙ… දුච්චරිත’’න්ති. කායවචීදුච්චරිතග්ගහණඤ්ච කායවචීද්වාරෙයෙව ආජීවපකොපො, න මනොද්වාරෙති දස්සනත්ථං. තෙනාහ ‘‘ඉමෙසුයෙව සත්තසු ඨානෙසූ’’ති.

අනුප්පන්නානන්ති අසමුදාචාරවසෙන වා අනනුභූතාරම්මණවසෙන වා අනුප්පන්නානං. අඤ්ඤථා හි අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අනුප්පන්නා පාපකා අකුසලා ධම්මා නාම න සන්ති. තෙනාහ ‘‘එකස්මිං භවෙ’’තිආදි. යස්මිං භවෙ අයං ඉමං වීරියං ආරභති, තස්මිං එකස්මිං භවෙ.ජනෙතීති උප්පාදෙති. තාදිසං ඡන්දං කුරුමානො එවං ඡන්දං ජනෙති නාම. වායාමං කරොතීති පයොගං පරක්කමං කරොති. වීරියං පවත්තෙතීති කායිකචෙතසිකවීරියං පකාරතො වත්තෙති. වීරියෙන චිත්තං පග්ගහිතං කරොතීති තෙනෙව සහජාතවීරියෙන චිත්තං උක්ඛිපෙන්තො කොසජ්ජපාතතො නිසෙධනෙන පග්ගහිතං කරොති. පදහනං පවත්තෙතීති පධානං වීරියං කරොති. පටිපාටියා පනෙතානි චත්තාරි පදානි ආසෙවනාභාවනාබහුලීකම්මසාතච්චකිරියාහි යොජෙතබ්බානි.

උප්පන්නපුබ්බානන්ති සදිසවොහාරෙන වුත්තං. භවති හි තංසදිසෙසු තබ්බොහාරො යථා ‘‘සා එව තිත්තිරි, තානි එව ඔසධානී’’ති. තෙනාහ ‘‘ඉදානි තාදිසෙ’’ති. උප්පන්නානන්ති ‘‘අනුප්පන්නා’’ති අවත්තබ්බතං ආපන්නානං. පහානායාති පජහනත්ථාය. අනුප්පන්නානං කුසලානන්ති එත්ථ කුසලාති උත්තරිමනුස්සධම්මා අධිප්පෙතා, තෙසඤ්ච උප්පාදො නාම අධිගමො පටිලාභො, තප්පටික්ඛෙපෙන අනුප්පාදො අප්පටිලාභොති ආහ ‘‘අප්පටිලද්ධානං පඨමජ්ඣානාදීන’’න්ති. ‘‘ඨිතියා වීරියං ආරභතී’’ති වුත්තෙ න ඛණඨිති අධිප්පෙතා තදත්ථං වීරියාරබ්භෙන පයොජනාභාවතො, අථ ඛො පබන්ධඨිති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘පුනප්පුනං උප්පත්තිපබන්ධවසෙන ඨිතත්ථ’’න්ති. සම්මුස්සනං පටිපක්ඛධම්මවසෙන අදස්සනමුපගමනන්ති තප්පටික්ඛෙපෙන අසම්මුස්සනං අසම්මොසොති ආහ ‘‘අසම්මොසායාති අවිනාසනත්ථ’’න්ති. භිය්‍යොභාවො පුනප්පුනං භවනං, සො පන උපරූපරි උප්පත්තීති ආහ ‘‘උපරිභාවායා’’ති. වෙපුල්ලං අභිණ්හප්පවත්තියා පගුණබලවභාවාපත්තීති වුත්තං ‘‘වෙපුල්ලායාති විපුලභාවායා’’ති, මහන්තභාවායාති අත්ථො. භාවනාය පරිපූරණත්ථන්ති ඣානාදිභාවනාපරිබ්‍රූහනත්ථං.

චතූසු ඨානෙසූති අනුප්පන්නාකුසලානුප්පාදනාදීසු චතූසු ඨානෙසු. කිච්චසාධනවසෙනාති චතුබ්බිධස්සපි කිච්චස්ස එකජ්ඣං නිප්ඵාදනවසෙන.

ඣානානි පුබ්බභාගෙපි මග්ගක්ඛණෙපි නානාති යදිපි සමාධිඋපකාරකෙහි අභිනිරොපනානුමජ්ජනසම්පියායනබ්‍රූහනසන්තසුඛසභාවෙහි විතක්කාදීහි සම්පයොගභෙදතො භාවනාතිසයප්පවත්තානං චතුන්නං ඣානානං වසෙන සම්මාසමාධි විභත්තො, තථාපි වායාමො විය අනුප්පන්නාකුසලානුප්පාදනාදිචතුවායාමකිච්චං, සති විය ච අසුභාසුඛානිච්චානත්තෙසු කායාදීසු සුභාදිසඤ්ඤාප්පහානචතුසතිකිච්චං, එකො සමාධි චතුඣානසමාධිකිච්චං න සාධෙතීති පුබ්බභාගෙපි පඨමජ්ඣානසමාධි එව මග්ගක්ඛණෙපි, තථා පුබ්බභාගෙපි චතුත්ථජ්ඣානසමාධි එව මග්ගක්ඛණෙ පීති අත්ථො. නානාමග්ගවසෙනාති පඨමමග්ගාදිනානාමග්ගවසෙන ඣානානි නානා. දුතියාදයොපි මග්ගා දුතියාදීනං ඣානානං. අයං පනස්සාති එත්ථ මග්ගභාවෙන චතුබ්බිධම්පි එකත්තෙන ගහෙත්වා ‘‘අස්සා’’ති වුත්තං, අස්ස මග්ගස්සාති අත්ථො. අයන්ති පන අයං ඣානවසෙන සබ්බසදිසසබ්බාසදිසෙකච්චසදිසතා විසෙසො.

පාදකජ්ඣානනියමෙන හොතීති ඉධ පාදකජ්ඣානනියමං ධුරං කත්වා වුත්තං, යථා චෙත්ථ, එවං සම්මොහවිනොදනියම්පි (විභ. අට්ඨ. 205). අට්ඨසාලිනියං (ධ. ස. අට්ඨ. 350) පන විපස්සනානියමො වුත්තො සබ්බවාදාවිරොධතො, ඉධ පන සම්මසිතජ්ඣානපුග්ගලජ්ඣාසයවාදනිවත්තනතො පාදකජ්ඣානනියමො වුත්තො. විපස්සනානියමො පන සාධාරණත්තා ඉධාපි න පටික්ඛිත්තොති දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤෙ ච ආචරියවාදා පරතො වක්ඛමානා විභජිතබ්බාති යථාවුත්තමෙව තාව පාදකජ්ඣානනියමං විභජන්තො ආහ ‘‘පාදකජ්ඣානනියමෙන තාවා’’ති. පඨමජ්ඣානිකො හොති, යස්මා ආසන්නපදෙසෙ වුට්ඨිතසමාපත්ති මග්ගස්ස අත්තනො සදිසභාවං කරොති භූමිවණ්ණො විය ගොධාවණ්ණස්ස. පරිපුණ්ණානෙව හොන්තීති අට්ඨ සත්ත ච හොන්තීති අත්ථො. සත්ත හොන්ති සම්මාසඞ්කප්පස්ස අභාවතො. ඡ හොන්ති පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස අභාවතො. මග්ගඞ්ගබොජ්ඣඞ්ගානං සත්තඡභාවං අතිදිසති ‘‘එස නයො’’ති. අරූපෙ චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානං…පෙ… වුත්තං අට්ඨසාලිනියන්ති අධිප්පායො. නනු තත්ථ ‘‘අරූපෙ තිකචතුක්කජ්ඣානං උප්පජ්ජතී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 350) වුත්තං, න ‘‘චතුක්කපඤ්චකජ්ඣාන’’න්ති? සච්චමෙතං, යෙසු පන සංසයො අත්ථි, තෙසං උප්පත්තිදස්සනෙන, තෙන අත්ථතො ‘‘චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානං උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තමෙව හොතීති එවමාහාති වෙදිතබ්බං. සමුදායඤ්ච අපෙක්ඛිත්වා ‘‘තඤ්ච ලොකුත්තරං, න ලොකිය’’න්ති ආහ ‘‘අවයවෙකත්තං ලිඞ්ගසමුදායස්ස විසෙසකං හොතී’’ති. චතුත්ථජ්ඣානමෙව හි තත්ථ ලොකියං උප්පජ්ජති, න චතුක්කං, පඤ්චකං වාති. එත්ථ කථන්ති පාදකජ්ඣානස්ස අභාවා කථං දට්ඨබ්බන්ති අත්ථො. තංඣානිකාවස්ස තත්ථ තයො මග්ගා උප්පජ්ජන්ති, තජ්ඣානිකංපඨමඵලාදිං පාදකං කත්වා උපරිමග්ගභාවනායාති අධිප්පායො. තිකචතුක්කජ්ඣානිකං පන මග්ගං භාවෙත්වා තත්ථ උප්පන්නස්ස අරූපචතුත්ථජ්ඣානං, තජ්ඣානිකං ඵලඤ්ච පාදකං කත්වා උපරිමග්ගභාවනාය අඤ්ඤඣානිකාපි උප්පජ්ජන්තීති, ඣානඞ්ගාදිනියාමිකා පුබ්බාභිසඞ්ඛාරසමාපත්තිපාදකං, න සම්මසිතබ්බාති ඵලස්සාපි පාදකතා දට්ඨබ්බා.

කෙචි පනාති මොරවාපීමහාදත්තත්ථෙරං සන්ධායාහ. පුන කෙචීති තිපිටකචූළාභයත්ථෙරං. තතියවාරෙ කෙචීති ‘‘පාදකජ්ඣානමෙව නියමෙතී’’ති එවං වාදිනං තිපිටකචූළනාගත්ථෙරඤ්චෙව අනන්තරං වුත්තෙ ද්වෙ ච ථෙරෙ ඨපෙත්වා ඉතරෙ ථෙරෙ සන්ධාය වදති.

403. සසන්තතිපරියාපන්නානං දුක්ඛසමුදයානං අප්පවත්තිභාවෙන පරිග්ගය්හමානො නිරොධොපි සසන්තතිපරියාපන්නො විය හොතීති කත්වා වුත්තං ‘‘අත්තනො වා චත්තාරි සච්චානී’’ති. පරස්ස වාති එත්ථාපි එසෙව නයො. තෙනාහ භගවා ‘‘ඉමස්මිංයෙව බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ සසඤ්ඤිම්හි සමනකෙ ලොකඤ්ච පඤ්ඤාපෙමි, ලොකසමුදයඤ්ච පඤ්ඤාපෙමි, ලොකනිරොධඤ්ච පඤ්ඤාපෙමි, ලොකනිරොධගාමිනිපටිපදඤ්ච පඤ්ඤාපෙමී’’ති (සං. නි. 1.107; අ. නි. 4.45) කථං පන ආදිකම්මිකො නිරොධමග්ගසච්චානි පරිග්ගණ්හාතීති? අනුස්සවාදිසිද්ධමාකාරං පරිග්ගණ්හාති. එවඤ්ච කත්වා ලොකුත්තරබොජ්ඣඞ්ගෙ උද්දිස්සාපි පරිග්ගහො න විරුජ්ඣති. යථාසම්භවතොති සම්භවානුරූපං, ඨපෙත්වා නිරොධසච්චං සෙසසච්චවසෙන සමුදයවයාති වෙදිතබ්බාති අත්ථො.

චතුසච්චපබ්බවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ධම්මානුපස්සනාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

404. ‘‘අට්ඨිකසඞ්ඛලිකං සමංස’’න්තිආදිකා සත්ත සිවථිකා අට්ඨිකකම්මට්ඨානතාය ඉතරාසං උද්ධුමාතකාදීනං සභාවෙනෙවාති නවන්නං සිවථිකානං අප්පනාකම්මට්ඨානතා වුත්තා. ද්වෙයෙවාති ආනාපානං, ද්වත්තිංසාකාරොති ඉමානි ද්වෙයෙව. අභිනිවෙසොති විපස්සනාභිනිවෙසො, සො පන සම්මසනියධම්මපරිග්ගහො. ඉරියාපථා, ආලොකිතාදයො ච රූපධම්මානං අවත්ථාවිසෙසමත්තතාය න සම්මසනුපගා විඤ්ඤත්තිආදයො විය. නීවරණබොජ්ඣඞ්ගා ආදිතො න පරිග්ගහෙතබ්බාති වුත්තං ‘‘ඉරියාපථ…පෙ… න ජායතී’’ති. කෙසාදිඅපදෙසෙන තදුපාදානධම්මා විය ඉරියාපථාදිඅපදෙසෙන තදවත්ථා රූපධම්මා පරිග්ගය්හන්ති, නීවරණාදිමුඛෙන ච තංසම්පයුත්තා, තංනිස්සයධම්මාති අධිප්පායෙන මහාසිවත්ථෙරො ච ඉරියාපථාදීසුපි ‘‘අභිනිවෙසො ජායතී’’ති අවොච. ‘‘අත්ථි නු ඛො මෙ’’තිආදි පන සභාවතො ඉරියාපථාදීනං ආදිකම්මිකස්ස අනිච්ඡිතභාවදස්සනං. අපරිඤ්ඤාපුබ්බිකා හි පරිඤ්ඤාති.

කාමං ‘‘ඉධ භික්ඛවෙ භික්ඛූ’’තිආදිනා උද්දෙසනිද්දෙසෙසු තත්ථ තත්ථ භික්ඛුග්ගහණං කතං තංපටිපත්තියා භික්ඛුභාවදස්සනත්ථං, දෙසනා පන සබ්බසාධාරණාති දස්සෙතුං ‘‘යො හි කොචි භික්ඛවෙ’’ ඉච්චෙව වුත්තං, න භික්ඛු යෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘යො හි කොචි භික්ඛු වා’’තිආදිමාහ. දස්සනමග්ගෙන ඤාතමරියාදං අනතික්කමිත්වා ජානන්තී සිඛාප්පත්තා අග්ගමග්ගපඤ්ඤා අඤ්ඤා නාම, තස්ස ඵලභාවතො අග්ගඵලං පීති ආහ ‘‘අඤ්ඤාති අරහත්ත’’න්ති.

අප්පතරෙපි කාලෙ සාසනස්ස නිය්‍යානිකභාවං දස්සෙන්තොති යොජනා. නිය්‍යාතෙන්තොති නිගමෙන්තො.

මහාසතිපට්ඨානසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.