කායානුපස්සනා

ආනාපානපබ්බවණ්ණනා

374. ආරම්මණවසෙනාති අනුපස්සිතබ්බකායාදිආරම්මණවසෙන. චතුධා භින්දිත්වාති උද්දෙසවසෙන චතුධා භින්දිත්වා. තතො චතුබ්බිධසතිපට්ඨානතො එකෙකං සතිපට්ඨානං ගහෙත්වා කායං විභජන්තොති පාඨසෙසො.

කථඤ්චාති එත්ථ කථන්ති පකාරපුච්ඡා, තෙන නිද්දිසියමානෙ කායානුපස්සනාපකාරෙ පුච්ඡති. ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකො, තෙන උද්දෙසවාරෙන අපාකටං නිද්දෙසවාරෙන විභාවියමානං විසෙසං ජොතෙති. බාහිරකෙසුපි ඉතො එකදෙසස්ස සම්භවතො සබ්බප්පකාරග්ගහණං කතං ‘‘සබ්බප්පකාරකායානුපස්සනානිබ්බත්තකස්සා’’ති, තෙන යෙ ඉමෙ ආනාපානපබ්බාදිවසෙන ආගතා චුද්දසප්පකාරා, තදන්තොගධා ච අජ්ඣත්තාදිඅනුපස්සනාප්පකාරා, තථා කායගතාසතිසුත්තෙ (ම. නි. 3.153) වුත්තා කෙසාදිවණ්ණසණ්ඨානකසිණාරම්මණචතුක්කජ්ඣානප්පකාරා, ලොකියාදිප්පකාරා ච, තෙ සබ්බෙපි අනවසෙසතො සඞ්ගණ්හාති. ඉමෙ ච පකාරා ඉමස්මිංයෙව සාසනෙ, න ඉතො බහිද්ධාති වුත්තං ‘‘සබ්බප්පකාර…පෙ… පටිසෙධනො චා’’ති. තත්ථ තථාභාවපටිසෙධනොති සබ්බප්පකාරකායානුපස්සනානිබ්බත්තකස්ස පුග්ගලස්ස අඤ්ඤසාසනස්ස නිස්සයභාවපටිසෙධනො, එතෙන ඉධ භික්ඛවෙති එත්ථ ඉධ-සද්දො අන්තොගධඑවසද්දත්ථොති දස්සෙති. සන්ති හි එකපදානිපි අවධාරණානි යථා ‘‘වායුභක්ඛො’’ති. තෙනාහ ‘‘ඉධෙව භික්ඛවෙ සමණො’’තිආදි. පරිපුණ්ණසමණප්පකරණධම්මො හි සො පුග්ගලො, යො සබ්බප්පකාරකායානුපස්සනානිබ්බත්තකො. පරප්පවාදාති පරෙසං අඤ්ඤතිත්ථියානං නානප්පකාරා වාදා තිත්ථායතනානි.

අරඤ්ඤාදිකස්සෙව භාවනානුරූපසෙනාසනතං දස්සෙතුං ‘‘ඉමස්සහී’’තිආදි වුත්තං. දුද්දමො දමථං අනුපගතො ගොණො කූටගොණො. දොහනකාලෙ යථා ථනෙහි අනවසෙසතො ඛීරං න පග්ඝරති, එවං දොහපටිබන්ධිනී කූටධෙනු. රූප-සද්දාදිකෙ පටිච්ච උප්පජ්ජනකඅස්සාදො රූපාරම්මණාදිරසො. පුබ්බෙ ආචිණ්ණාරම්මණන්ති පබ්බජ්ජතො පුබ්බෙ, අනාදිමති වා සංසාරෙ පරිචිතාරම්මණං. නිබන්ධෙය්‍යාති බන්ධෙය්‍ය. සතියාති සම්මදෙව කම්මට්ඨානස්ස සල්ලක්ඛණවසෙන පවත්තාය සතියා. ආරම්මණෙති කම්මට්ඨානාරම්මණෙ. දළ්හන්ති ථිරං, යථා සතොකාරිස්ස උපචාරප්පනාභෙදො සමාධි ඉජ්ඣති, තථා ථාමගතං කත්වාති අත්ථො.

විසෙසාධිගමදිට්ඨධම්මසුඛවිහාරපදට්ඨානන්ති සබ්බෙසං බුද්ධානං, එකච්චානං පච්චෙකබුද්ධානං, බුද්ධසාවකානඤ්ච විසෙසාධිගමස්ස අඤ්ඤෙන කම්මට්ඨානෙන අධිගතවිසෙසානං දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරස්ස පදට්ඨානභූතං.

වත්ථුවිජ්ජාචරියො විය භගවා යොගීනං අනුරූපනිවාසට්ඨානුපදිසනතො. භික්ඛු දීපිසදිසො අරඤ්ඤෙ එකකො විහරිත්වා පටිපක්ඛනිම්මථනවසෙන ඉච්ඡිතත්ථසාධනතො ඵලමුත්තමන්ති සාමඤ්ඤඵලං සන්ධාය වදති. පරක්කමජවයොග්ගභූමින්ති භාවනුස්සාහජවස්ස යොග්ගකරණභූමිභූතං.

අද්ධානවසෙන පවත්තානං අස්සාසපස්සාසානං වසෙන දීඝං වා අස්සසන්තො, ඉත්තරවසෙන පවත්තානං අස්සාසපස්සාසානං වසෙන රස්සං වා අස්සසන්තොති යොජනා. එවං සික්ඛතොති අස්සාසපස්සාසානං දීඝරස්සතාපජානනසබ්බකායප්පටිසංවෙදනඔළාරිකොළාරිකපටිප්පස්සම්භනවසෙන භාවනං සික්ඛතො, තථාභූතො වා හුත්වා තිස්සො සික්ඛා පවත්තයතො. අස්සාසපස්සාසනිමිත්තෙති අස්සාසපස්සාසසන්නිස්සයෙන උපට්ඨිතපටිභාගනිමිත්තෙ. අස්සාසපස්සාසෙ පරිග්ගණ්හාති රූපමුඛෙන විපස්සනං අභිනිවිසන්තො, යො ‘‘අස්සාසපස්සාසකම්මිකො’’ති වුත්තො. ඣානඞ්ගානි පරිග්ගණ්හාති අරූපමුඛෙන විපස්සනං අභිනිවිසන්තො. වත්ථු නාම කරජකායො චිත්තචෙතසිකානං පවත්තිට්ඨානභාවතො. අඤ්ඤො සත්තො වා පුග්ගලො වා නත්ථීති විසුද්ධිදිට්ඨි ‘‘තයිදං ධම්මමත්තං, න අහෙතුකං, නාපි ඉස්සරාදිවිසමහෙතුකං, අථ ඛො අවිජ්ජාදිහෙතුක’’න්ති අද්ධාත්තයෙපි කඞ්ඛාවිතරණෙන විතිණ්ණකඞ්ඛො. ‘‘යං කිඤ්චි භික්ඛු රූප’’න්තිආදිනා (ම. නි. 1.361; 2.113; 3.86, 89; පටි. ම. 1.54) නයෙන කලාපසම්මසනවසෙන තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා. උදයවයානුපස්සනාදිවසෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තො. අනුක්කමෙන මග්ගපටිපාටියා.

‘‘පරස්ස වා අස්සාසපස්සාසකායෙ’’ති ඉදං සම්මසනවාරවසෙනායං පාළි පවත්තාති කත්වා වුත්තං, සමථවසෙන පන පරස්ස අස්සාසපස්සාසකායෙ අප්පනානිමිත්තුප්පත්ති එව නත්ථි. අට්ඨපෙත්වාති අන්තරන්තරා න ඨපෙත්වා. අපරාපරං සඤ්චරණකාලොති අජ්ඣත්තබහිද්ධාධම්මෙසුපි නිරන්තරං වා භාවනාය පවත්තනකාලො කථිතො. එකස්මිං කාලෙ පනිදං උභයං න ලබ්භතීති ‘‘අජ්ඣත්තං, බහිද්ධා’’ති ච වුත්තං ඉදං ධම්මද්වයං ඝටිතං එකස්මිං කාලෙ එකතො ආරම්මණභාවෙන න ලබ්භති, එකජ්ඣං ආලම්බිතුං න සක්කාති අත්ථො.

සමුදෙති එතස්මාති සමුදයො, සො එව කාරණට්ඨෙන ධම්මොති සමුදයධම්මො. අස්සාසපස්සාසානං උප්පත්තිහෙතු කරජකායාදි, තස්ස අනුපස්සනසීලො සමුදයධම්මානුපස්සී, තං පන සමුදයධම්මං උපමාය දස්සෙන්තො ‘‘යථා නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ භස්තන්ති රුත්තිං. ගග්ගරනාළින්ති උක්කාපනාළිං. තෙති කරජකායාදිකෙ. යථා අස්සාසපස්සාසකායො කරජකායාදිසම්බන්ධී තංනිමිත්තතාය, එවං කරජකායාදයොපි අස්සාසපස්සාසකායසම්බන්ධිනො තංනිමිත්තභාවෙනාති ‘‘සමුදයධම්මා කායස්මි’’න්ති වත්තබ්බතං ලභන්තීති වුත්තං ‘‘සමුදය…පෙ… වුච්චතී’’ති. පකතිවාචී වා ධම්ම-සද්දො ‘‘ජාතිධම්මාන’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.131; 3.310; පටි. ම. 1.33) වියාති කායස්ස පච්චයසමවායෙ උප්පජ්ජනකපකතිකායානුපස්සී වා ‘‘සමුදයධම්මානුපස්සී’’ති වුත්තො. තෙනාහ ‘‘කරජකායඤ්චා’’තිආදි. එවඤ්ච කත්වා කායස්මින්ති භුම්මවචනං සුට්ඨුතරං යුජ්ජති.

වයධම්මානුපස්සීති එත්ථ අහෙතුකත්තෙපි විනාසස්ස යෙසං හෙතුධම්මානං අභාවෙ යං න හොති, තදභාවො තස්ස අභාවස්ස හෙතු විය වොහරීයතීති උපචාරතො කරජකායාදිඅභාවො අස්සාසපස්සාසකායස්ස වයකාරණං වුත්තො. තෙනාහ ‘‘යථා භස්තායා’’තිආදි. අයං තාවෙත්ථ පඨමවිකප්පවසෙන අත්ථවිභාවනා. දුතියවිකප්පවසෙන උපචාරෙන විනායෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

අජ්ඣත්තබහිද්ධානුපස්සනා විය භින්නවත්ථුවිසයතාය සමුදයවයධම්මානුපස්සනාපි එකකාලෙ න ලබ්භතීති ආහ ‘‘කාලෙන සමුදයං කාලෙන වයං අනුපස්සන්තො’’ති. ‘‘අත්ථි කායො’’ති එව-සද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨොති ‘‘කායොව අත්ථී’’ති වත්වා අවධාරණෙන නිවත්තිතං දස්සෙන්තො ‘‘න සත්තො’’තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – යො රූපාදීසු සත්තවිසත්තතාය, පරෙසඤ්ච සජ්ජාපනට්ඨෙන, සත්වගුණයොගතො වා ‘‘සත්තො’’ති පරෙහි පරිකප්පිතො, තස්ස සත්තනිකායස්ස පූරණතො ච චවනුපපජ්ජනධම්මතාය ගලනතො ච ‘‘පුග්ගලො’’ති, ථීයති සංහඤ්ඤති එත්ථ ගබ්භොති ‘‘ඉත්ථී’’ති, පුරි පුරෙ භාගෙ සෙති පවත්තතීති ‘‘පුරිසො’’ති, ආහිතො අහං මානො එත්ථාති ‘‘අත්තා’’ති, අත්තනො සන්තකභාවෙන ‘‘අත්තනිය’’න්ති, පරො න හොතීති කත්වා ‘‘අහ’’න්ති, මම සන්තකන්ති කත්වා ‘‘මමා’’ති, වුත්තප්පකාරවිනිමුත්තො අඤ්ඤොති කත්වා ‘‘කොචී’’ති, තස්ස සන්තකභාවෙන ‘‘කස්සචී’’ති, විකප්පෙතබ්බො කොචි නත්ථි, කෙවලං ‘‘කායො එව අත්ථී’’ති. දසහිපි පදෙහි අත්තත්තනියසුඤ්ඤතමෙව කායස්ස විභාවෙති. එවන්ති ‘‘කායොව අත්ථී’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙන.

ඤාණපමාණත්ථායාති කායානුපස්සනාඤාණං පරං පමාණං පාපනත්ථාය. සතිපමාණත්ථායාති කායපරිග්ගාහිකං සතිං පවත්තනසතිං පරං පමාණං පාපනත්ථාය. ඉමස්ස හි වුත්තනයෙන ‘‘අත්ථි කායො’’ති අපරාපරුප්පත්තිවසෙන පච්චුපට්ඨිතා සති භිය්‍යොසො මත්තාය තත්ථ ඤාණස්ස, සතියා ච පරිබ්‍රූහනාය හොති. තෙනාහ ‘‘සතිසම්පජඤ්ඤානං වුඩ්ඪත්ථායා’’ති. ඉමිස්සා භාවනාය තණ්හාදිට්ඨිග්ගාහානං උජුපටිපක්ඛත්තා වුත්තං ‘‘තණ්හා…පෙ… විහරතී’’ති. තථාභූතො ච ලොකෙ කිඤ්චිපි ‘‘අහ’’න්ති වා ‘‘මම’’න්ති වා ගහෙතබ්බං න පස්සති, කුතො ගණ්හෙය්‍යාති ආහ ‘‘න ච කිඤ්චී’’තිආදි. එවම්පීති එත්ථ පි-සද්දො හෙට්ඨා නිද්දිට්ඨස්ස තාදිසස්ස අත්ථස්ස අභාවතො අවුත්තසමුච්චයත්ථොති දස්සෙන්තො ‘‘උපරි අත්ථං උපාදායා’’ති ආහ යථා ‘‘අන්තමසො තිරච්ඡානගතායපි, අයම්පි පාරාජිකො හොතී’’ති. (පාරා. 42) එවන්ති පන නිද්දිට්ඨාකාරස්ස පච්චාමසනං නිගමනවසෙන කතන්ති ආහ ‘‘ඉමිනා පන…පෙ… දස්සෙතී’’ති.

පුබ්බභාගසතිපට්ඨානස්ස ඉධ අධිප්පෙතත්තා වුත්තං ‘‘සති දුක්ඛසච්ච’’න්ති. සා පන සති යස්මිං අත්තභාවෙ, තස්ස සමුට්ඨාපිකා තණ්හා, තස්සාපි සමුට්ඨාපිකා එව නාම හොති තදභාවෙ අභාවතොති ආහ ‘‘තස්සා සමුට්ඨාපිකා පුරිමතණ්හා’’ති, යථා ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා’’ති (ම. නි. 3.126; උදා. 1; විභ. 484). තංවිඤ්ඤාණබීජතංසන්තතිසම්භූතො සබ්බොපි ලොකියො විඤ්ඤාණප්පබන්ධො ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං’’ ත්වෙව වුච්චති සුත්තන්තනයෙන. අප්පවත්තීති අප්පවත්තිනිමිත්තං, උභින්නං අප්පවත්තියා නිමිත්තභූතොති අත්ථො. න පවත්තති එත්ථාති වා අප්පවත්ති. ‘‘දුක්ඛපරිජානනො’’තිආදි එකන්තතො චතුකිච්චසාධනවසෙනෙව අරියමග්ගස්ස පවත්තීති දස්සෙතුං වුත්තං. අවුත්තසිද්ධො හි තස්ස භාවනාපටිවෙධො. චතුසච්චවසෙනාති චතුසච්චකම්මට්ඨානවසෙන. උස්සක්කිත්වාති විසුද්ධිපරම්පරාය ආරුහිත්වා, භාවනං උපරි නෙත්වාති අත්ථො. නිය්‍යානමුඛන්ති වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරණූපායො.

ආනාපානපබ්බවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉරියාපථපබ්බවණ්ණනා

375. ඉරියාපථවසෙනාති ඉරියනං ඉරියා, කිරියා, ඉධ පන කායිකපයොගො වෙදිතබ්බො. ඉරියානං පථො පවත්තිමග්ගොති ඉරියාපථො, ගමනාදිවසෙන පවත්තා සරීරාවත්ථා. ගච්ඡන්තො වා හි සත්තො කායෙන කාතබ්බකිරියං කරොති ඨිතො වා නිසින්නො වා නිපන්නො වාති, තෙසං ඉරියාපථානං වසෙන, ඉරියාපථවිභාගෙනාති අත්ථො. පුන චපරන්ති පුන ච අපරං, යථාවුත්තආනාපානකම්මට්ඨානතො භිය්‍යොපි අඤ්ඤං කායානුපස්සනාකම්මට්ඨානං කථෙමි, සුණාථාති වා අධිප්පායො. ‘‘ගච්ඡන්තො වා’’තිආදි ගමනාදිමත්තජානනස්ස, ගමනාදිගතවිසෙසජානනස්ස ච සාධාරණවචනං, තත්ථ ගමනාදිමත්තජානනං න ඉධ නාධිප්පෙතං, ගමනාදිගතවිසෙසජානනං පන අධිප්පෙතන්ති තං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ කාම’’න්තිආදි වුත්තං. සත්තූපලද්ධින්ති ‘‘සත්තො අත්ථී’’ති උපලද්ධිං සත්තග්ගාහං. න පජහති න පරිච්චජති ‘‘අහං ගච්ඡාමි, මම ගමන’’න්ති ගාහසබ්භාවතො. තතො එව අත්තසඤ්ඤං ‘‘අත්ථි අත්තා කාරකො වෙදකො’’ති එවං පවත්තං විපරීතසඤ්ඤං න උග්ඝාටෙති නාපනෙති අප්පටිපක්ඛභාවතො, අනනුබ්‍රූහනතො වා. එවං භූතස්ස චස්ස කුතො කම්මට්ඨානාදිභාවොති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානං වා සතිපට්ඨානභාවනා වා න හොතී’’ති. ‘‘ඉමස්ස පනා’’තිආදි සුක්කපක්ඛො, තස්ස වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තමෙව හි අත්ථං විවරිතුං ‘‘ඉදඤ්හී’’තිආදි වුත්තං.

තත්ථ කො ගච්ඡතීති සාධනං, කිරියඤ්ච අවිනිබ්භුත්තං කත්වා ගමනකිරියාය කත්තුපුච්ඡා, සා කත්තුභාවවිසිට්ඨඅත්තපටික්ඛෙපත්ථා ධම්මමත්තස්සෙව ගමනසිද්ධිදස්සනතො. කස්ස ගමනන්ති තමෙවත්ථං පරියායන්තරෙන වදති සාධනං, කිරියඤ්ච විනිබ්භුත්තං කත්වා ගමනකිරියාය අකත්තුසම්බන්ධීභාවවිභාවනතො. පටික්ඛෙපත්ථඤ්හි අන්තොනීතං කත්වා උභයත්ථං කිං-සද්දො පවත්තො. කිං කාරණාති පන පටික්ඛිත්තකත්තුකාය ගමනකිරියාය අවිපරීතකාරණපුච්ඡා. ඉදඤ්හි ගමනං නාම අත්තා මනසා සංයුජ්ජති, මනො ඉන්ද්‍රියෙහි, ඉන්ද්‍රියානි අත්තෙහීති එවමාදි මිච්ඡාකාරණවිනිමුත්තඅනුරූපපච්චයහෙතුකො ධම්මානං පවත්තිආකාරවිසෙසො. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි.

න කොචි සත්තො වා පුග්ගලො වා ගච්ඡති ධම්මමත්තස්සෙව ගමනසිද්ධිතො, තබ්බිනිමුත්තස්ස ච කස්සචි අභාවතො. ඉදානි ධම්මමත්තස්සෙව ගමනසිද්ධිං දස්සෙතුං ‘‘චිත්තකිරියාවායොධාතුවිප්ඵාරෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ චිත්තකිරියා ච සා, වායොධාතුයා විප්ඵාරො විප්ඵන්දනඤ්චාති චිත්තකිරියාවායොධාතුවිප්ඵාරො, තෙන. එත්ථ ච චිත්තකිරියග්ගහණෙන අනින්ද්‍රියබද්ධවායොධාතුවිප්ඵාරං නිවත්තෙති, වායොධාතුවිප්ඵාරග්ගහණෙන චෙතනාවචීවිඤ්ඤත්තිභෙදං චිත්තකිරියං නිවත්තෙති, උභයෙන පන කායවිඤ්ඤත්තිං විභාවෙති. ‘‘ගච්ඡතී’’ති වත්වා යථා පවත්තමානෙ කායෙ ‘‘ගච්ඡතී’’ති වොහාරො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘තස්මා’’තිආදි වුත්තං. තන්ති ගන්තුකාමතාවසෙන පවත්තචිත්තං. වායං ජනෙතීති වායොධාතුඅධිකං රූපකලාපං උප්පාදෙති, අධිකතා චෙත්ථ සාමත්ථියතො, න පමාණතො. ගමනචිත්තසමුට්ඨිතං සහජාතරූපකායස්ස ථම්භනසන්ධාරණචලනානං පච්චයභූතෙන ආකාරවිසෙසෙන පවත්තමානං වායොධාතුං සන්ධායාහ ‘‘වායො විඤ්ඤත්තිං ජනෙතී’’ති. අධිප්පායසහභාවී හි විකාරො විඤ්ඤත්ති. යථාවුත්තඅධිකභාවෙනෙව ච වායොගහණං, න වායොධාතුයා එව ජනකභාවතො, අඤ්ඤථා විඤ්ඤත්තියා උපාදායරූපභාවො දුරුපපාදො සියා. පුරතො අභිනීහාරො පුරතොභාගෙන කායස්ස පවත්තනං, යො ‘‘අභික්කමො’’ති වුච්චති.

‘‘එසෙව නයො’’ති අතිදෙසෙන සඞ්ඛෙපතො වත්වා තමත්ථං විවරිතුං ‘‘තත්‍රාපි හී’’තිආදි වුත්තං. කොටිතො පට්ඨායාති හෙට්ඨිමකොටිතො පට්ඨාය පාදතලතො පට්ඨාය. උස්සිතභාවොති උබ්බිද්ධභාවො.

එවං පජානතොති එවං චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරෙනෙව ගමනාදි හොතීති පජානතො. තස්ස එවං පජානනාය නිච්ඡයගමනත්ථං ‘‘එවං හොතී’’ති විචාරණා වුච්චති ලොකෙ යථාභූතං අජානන්තෙහි මිච්ඡාභිනිවෙසවසෙන, ලොකවොහාරවසෙන වා. අත්ථි පනාති අත්තනො එවං වීමංසනවසෙන පුච්ඡාවචනං. නත්ථීති නිච්ඡයවසෙන සත්තස්ස පටික්ඛෙපවචනං. ‘‘යථා පනා’’තිආදි තස්සෙව අත්ථස්ස උපමාය විභාවනං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

නාවා මාලුතවෙගෙනාති යථා අචෙතනා නාවා වාතවෙගෙන දෙසන්තරං යාති, යථා ච අචෙතනො තෙජනං කණ්ඩො ජියාවෙගෙන දෙසන්තරං යාති, තථා අචෙතනො කායො වාතාහතො යථාවුත්තවායුනා නීතො දෙසන්තරං යාතීති එවං උපමාසංසන්දනං වෙදිතබ්බං. සචෙ පන කොචි වදෙය්‍ය ‘‘යථා නාවාතෙජනානං පෙල්ලකස්ස පුරිසස්ස වසෙන දෙසන්තරගමනං, එවං කායස්සාපී’’ති, හොතු, එවං ඉච්ඡිතො වායමත්ථො යථා හි නාවාතෙජනානං සංහතලක්ඛණස්සෙව පුරිසස්ස වසෙන ගමනං, න අසංහතලක්ඛණස්ස, එවං කායස්සාපීති. කා නො හානි, භිය්‍යොපි ධම්මමත්තතාව පතිට්ඨං ලභති, න පුරිසවාදො. තෙනාහ ‘‘යන්තසුත්තවසෙනා’’තිආදි.

තත්ථ පයුත්තන්ති හෙට්ඨා වුත්තනයෙන ගමනාදිකිරියාවසෙන පච්චයෙහි පයොජිතං. ඨාතීති තිට්ඨති. එත්ථාති ඉමස්මිං ලොකෙ. විනා හෙතුපච්චයෙති ගන්තුකාමතාචිත්තතංසමුට්ඨානවායොධාතුආදිහෙතුපච්චයෙහි විනා. තිට්ඨෙති තිට්ඨෙය්‍ය. වජෙති වජෙය්‍ය ගච්ඡෙය්‍ය කො නාමාති සම්බන්ධො. පටික්ඛෙපත්ථො චෙත්ථ කිං-සද්දොති හෙතුපච්චයවිරහෙන ඨානගමනපටික්ඛෙපමුඛෙන සබ්බායපි ධම්මප්පවත්තියා පච්චයාධීනවුත්තිතාවිභාවනෙන අත්තසුඤ්ඤතා විය අනිච්චදුක්ඛතාපි විභාවිතාති දට්ඨබ්බා.

පණිහිතොති යථා යථා පච්චයෙහි පකාරෙහි නිහිතො ඨපිතො. සබ්බසඞ්ගාහිකවචනන්ති සබ්බෙසම්පි චතුන්නං ඉරියාපථානං එකජ්ඣං සඞ්ගණ්හනවචනං, පුබ්බෙ විසුං විසුං ඉරියාපථානං වුත්තත්තා ඉදං නෙසං එකජ්ඣං ගහෙත්වා වචනන්ති අත්ථො. පුරිමනයො වා ඉරියාපථප්පධානො වුත්තොති තත්ථ කායො අප්පධානො අනුනිප්ඵාදීති ඉධ කායං පධානං, අපධානඤ්ච ඉරියාපථං අනුනිප්ඵාදිං කත්වා දස්සෙතුං දුතියනයො වුත්තොති එවම්පෙත්ථ ද්වින්නං නයානං විසෙසො වෙදිතබ්බො. ඨිතොති පවත්තො.

ඉරියාපථපරිග්ගණ්හනම්පි ඉරියාපථවතො කායස්සෙව පරිග්ගණ්හනං තස්ස අවත්ථාවිසෙසභාවතොති වුත්තං ‘‘ඉරියාපථපරිග්ගණ්හනෙන කායෙ කායානුපස්සී විහරතී’’ති. තෙනෙවෙත්ථ රූපක්ඛන්ධවසෙනෙව සමුදයාදයො උද්ධටා. එස නයො සෙසවාරෙසුපි. ආදිනාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන යථා ‘‘තණ්හාසමුදයා කම්මසමුදයා ආහාරසමුදයා’’ති නිබ්බත්තිලක්ඛණං පස්සන්තොපි රූපක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සතීති ඉමෙ චත්තාරො ආකාරා සඞ්ගය්හන්ති, එවං ‘‘අවිජ්ජානිරොධා’’ති ආදයොපි පඤ්ච ආකාරා සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

ඉරියාපථපබ්බවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චතුසම්පජඤ්ඤපබ්බවණ්ණනා

376. චතුසම්පජඤ්ඤවසෙනාති සමන්තතො පකාරෙහි, පකට්ඨං වා සවිසෙසං ජානාතීති සම්පජානො, සම්පජානස්ස භාවො සම්පජඤ්ඤං, තථාපවත්තං ඤාණං, හත්ථවිකාරාදිභෙදභින්නත්තා චත්තාරි සම්පජඤ්ඤානි සමාහටානි චතුසම්පජඤ්ඤං, තස්ස වසෙන. ‘‘අභික්කන්තෙ’’තිආදීනි සාමඤ්ඤඵලෙ (දී. නි. අට්ඨ. 1.214; දී. නි. ටී. 1.214 වාක්‍යඛන්ධෙපි) වණ්ණිතානි, න පුන වණ්ණෙතබ්බානි, තස්මා තංතංසංවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනාපි තත්ථ විහිතනයෙනෙව ගහෙතබ්බා. ‘‘අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොතී’’තිආදි වචනතො අභික්කමාදිගතචතුසම්පජඤ්ඤපරිග්ගණ්හනෙන රූපකායස්සෙවෙත්ථ සමුදයධම්මානුපස්සිතාදි අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘රූපක්ඛන්ධස්සෙව සමුදයො ච වයො ච නීහරිතබ්බො’’ති. රූපධම්මානංයෙව හි පවත්තිආකාරවිසෙසා අභික්කමාදයොති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

චතුසම්පජඤ්ඤපබ්බවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පටික්කූලමනසිකාරපබ්බවණ්ණනා

377. පටික්කූලමනසිකාරවසෙනාති ජිගුච්ඡනීයතාය පටිකූලමෙව පටික්කූලං, යො පටික්කූලසභාවො පටික්කූලාකාරො, තස්ස මනසි කරණවසෙන. අන්තරෙනාපි හි භාවවාචිනං සද්දං භාවත්ථො විඤ්ඤායති යථා ‘‘පටස්ස සුක්ක’’න්ති. යස්මා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.182) වුත්තං, තස්මා තත්ථ, තංසංවණ්ණනායඤ්ච (විසුද්ධි. ටී. 1.182 ආදයො) වුත්තනයෙන ‘‘ඉමමෙව කාය’’න්ති ආදීනමත්ථො වෙදිතබ්බො.

වත්ථාදීහි පසිබ්බකාකාරෙන බන්ධිත්වා කතං ආවාටනං පුතොළි. නානාකාරා එකස්මිං ඨානෙ සම්මිස්සාති එත්තාවතා නානාවණ්ණානං කෙසාදීනඤ්ච උපමෙය්‍යතා. විභූතකාලොති පණ්ණත්තිං සමතික්කමිත්වා කෙසාදීනං අසුභාකාරස්ස උපට්ඨිතකාලො. ඉති-සද්දස්ස ආකාරත්ථතං දස්සෙන්තො ‘‘එව’’න්ති වත්වා තං ආකාරං සරූපතො දස්සෙන්තො ‘‘කෙසාදිපරිග්ගණ්හනෙනා’’තිආදිමාහ. කෙසාදිසඤ්ඤිතානඤ්හි අසුචිභාවානං පරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටික්කූලාකාරස්ස සමුදයතො අනුපස්සනා ඉධ කායානුපස්සනාති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

පටික්කූලමනසිකාරපබ්බවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ධාතුමනසිකාරපබ්බවණ්ණනා

378. ධාතුමනසිකාරවසෙනාති පථවීධාතුආදිකා චතස්සො ධාතුයො ආරබ්භ පවත්තභාවනාමනසිකාරවසෙන, චතුධාතුවවත්ථානවසෙනාති අත්ථො. ධාතුමනසිකාරො, ධාතුකම්මට්ඨානං, චතුධාතුවවත්ථානන්ති හි අත්ථතො එකං. ගොඝාතකොති ජීවිකත්ථාය ගුන්නං ඝාතකො. අන්තෙවාසිකොති කම්මකරණවසෙන තස්ස සමීපවාසී තං නිස්සාය ජීවනකො. විනිවිජ්ඣිත්වාති එකස්මිං ඨානෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං විනිවිජ්ඣිත්වා. මහාපථානං වෙමජ්ඣට්ඨානසඞ්ඛාතෙති චතුන්නං මහාපථානං තාය එව විනිවිජ්ඣනට්ඨානතාය වෙමජ්ඣසඞ්ඛාතෙ. යස්මා තෙ චත්තාරො මහාපථා චතූහි දිසාහි ආගන්ත්වා තත්ථ සමොහිතා විය හොන්ති, තස්මා තං ඨානං චතුමහාපථං, තස්මිං චතුමහාපථෙ. ඨිත-සද්දො ‘‘ඨිතො වා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.263; අ. නි. 5.28) ඨානසඞ්ඛාතඉරියාපථසමඞ්ගිතාය, ඨා-සද්දස්ස වා ගතිනිවත්තිඅත්ථතාය අඤ්ඤත්ථ ඨපෙත්වා ගමනං සෙසඉරියාපථසමඞ්ගිතාය බොධකො, ඉධ පන යථා තථා රූපකායස්ස පවත්තිආකාරබොධකො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘චතුන්නං ඉරියාපථානං යෙන කෙනචි ආකාරෙන ඨිතත්තා යථා ඨිත’’න්ති. තත්ථ ආකාරෙනාති ඨානාදිනා රූපකායස්ස පවත්තිආකාරෙන. ඨානාදයො හි ඉරියාපථසඞ්ඛාතාය කිරියාය පථො පවත්තිමග්ගොති ‘‘ඉරියාපථො’’ති වුච්චන්තීති වුත්තො වායමත්ථො. යථාඨිතන්ති යථාපවත්තං, යථාවුත්තං ඨානමෙවෙත්ථ පණිධානන්ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘යථා ඨිතත්තා ච යථාපණිහිත’’න්ති. ‘‘ඨිත’’න්ති වා කායස්ස ඨානසඞ්ඛාතඉරියාපථසමායොගපරිදීපනං, ‘‘පණිහිත’’න්ති තදඤ්ඤඉරියාපථසමායොගපරිදීපනං. ‘‘ඨිත’’න්ති වා කායසඞ්ඛාතානං රූපධම්මානං තස්මිං තස්මිං ඛණෙ සකිච්චවසෙන අවට්ඨානපරිදීපනං, පණිහිතන්ති පච්චයවසෙන තෙහි තෙහි පච්චයෙහි පකාරතො නිහිතං පණිහිතන්ති එවම්පෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. පච්චවෙක්ඛතීති පති පති අවෙක්ඛති, ඤාණචක්ඛුනා විනිබ්භුජ්ජිත්වා විසුං විසුං පස්සති.

ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං භාවත්ථවිභාවනවසෙන දස්සෙතුං ‘‘යථා ගොඝාතකස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පොසෙන්තස්සාති මංසූපචයපරිබ්‍රූහනාය කුණ්ඩකභත්තකප්පාසට්ඨිආදීහි සංවඩ්ඪෙන්තස්ස. වධිතං මතන්ති හිංසිතං හුත්වා මතං. මතන්ති ච මතමත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘තාවදෙවා’’ති. ගාවීති සඤ්ඤා න අන්තරධායතීති යානි අඞ්ගපච්චඞ්ගානි යථාසන්නිවිට්ඨානි උපාදාය ගාවීසමඤ්ඤා මතමත්තායපි ගාවියා තෙසං තංසන්නිවෙසස්ස අවිනට්ඨත්තා. විලීයන්ති භිජ්ජන්ති විභුජ්ජන්තීති බීලා, භාගා ව-කාරස්ස බ-කාරං, ඉකාරස්ස ච ඊකාරං කත්වා. බීලසොති බීලං බීලං කත්වා. විභජිත්වාති අට්ඨිසඞ්ඝාතතො මංසං විවෙචෙත්වා, තතො වා විවෙචිතං මංසං භාගසො කත්වා. තෙනෙවාහ ‘‘මංසසඤ්ඤා පවත්තතී’’ති. පබ්බජිතස්සාපි අපරිග්ගහිතකම්මට්ඨානස්ස. ඝනවිනිබ්භොගන්ති සන්තතිසමූහකිච්චඝනානං විනිබ්භුජ්ජනං විවෙචනං. ධාතුසො පච්චවෙක්ඛතොති ඝනවිනිබ්භොගකරණෙන ධාතුං ධාතුං පථවීආදිධාතුං විසුං විසුං කත්වා පච්චවෙක්ඛන්තස්ස. සත්තසඤ්ඤාති අත්තානුදිට්ඨිවසෙන පවත්තා සත්තසඤ්ඤාති වදන්ති, වොහාරවසෙන පවත්තසත්තසඤ්ඤායපි තදා අන්තරධානං යුත්තමෙව යාථාවතො ඝනවිනිබ්භොගස්ස සම්පාදනතො. එවඤ්හි සති යථාවුත්තඔපම්මත්ථෙන උපමෙය්‍යත්ථො අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දති සමෙති. තෙනෙවාහ ‘‘ධාතුවසෙනෙව චිත්තං සන්තිට්ඨතී’’ති. දක්ඛොති ඡෙකො තංතංසමඤ්ඤාය කුසලො ‘‘යථාජාතෙ සූනස්මිං නඞ්ගුට්ඨඛුරවිසාණාදිවන්තෙ අට්ඨිමංසාදිඅවයවසමුදායෙ අවිභත්තෙ ගාවීසමඤ්ඤා, න විභත්තෙ. විභත්තෙ පන අට්ඨිමංසාදිඅවයවසමඤ්ඤා’’ති ජානනතො. චතුමහාපථො විය චතුඉරියාපථොති ගාවියා ඨිතචතුමහාපථො විය කායස්ස පවත්තිමග්ගභූතො චතුබ්බිධො ඉරියාපථො යස්මා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.305) විත්ථාරිතා, තස්මා තත්ථ, තංසංවණ්ණනායඤ්ච (විසුද්ධි. ටී. 1.306) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

ධාතුමනසිකාරපබ්බවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නවසිවථිකපබ්බවණ්ණනා

379. සිවථිකාය අපවිද්ධඋද්ධුමාතකාදිපටිසංයුත්තානං ඔධිසො පවත්තානං කථානං, තදභිධෙය්‍යානඤ්ච උද්ධුමාතකාදිඅසුභභාගානං සිවථිකපබ්බානීති සඞ්ගීතිකාරෙහි ගහිතසමඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘සිවථිකපබ්බෙහි විභජිතු’’න්ති. මරිත්වා එකාහාතික්කන්තං එකාහමතං. උද්ධං ජීවිතපරියාදානාති ජීවිතක්ඛයතො උපරි මරණතො පරං. සමුග්ගතෙනාති සමුට්ඨිතෙන. උද්ධුමාතත්තාති උද්ධං උද්ධං ධුමාතත්තා සූනත්තා. සෙතරත්තෙහි විපරිභින්නං විමිස්සිතං නීලං විනීලං, පුරිමවණ්ණවිපරිණාමභූතං වා නීලං විනීලං. විනීලමෙව විනීලකන්ති ක-කාරෙන පදවඩ්ඪනං අනත්ථන්තරතො යථා ‘‘පීතකං ලොහිතක’’න්ති (ධ. ස. 616). පටික්කූලත්තාති ජිගුච්ඡනීයත්තා. කුච්ඡිතං විනීලන්ති විනීලකන්ති කුච්ඡනත්ථො වා අයං ක-කාරොති දස්සෙතුං වුත්තං යථා ‘‘පාපකො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡතී’’ති. (දී. නි. 3.316; අ. නි. 5.213; මහාව. 285) පරිභින්නට්ඨානෙහි කාකකඞ්කාදීහි. විස්සන්දමානපුබ්බන්ති විස්සවන්තපුබ්බං, තහං තහං පග්ඝරන්තපුබ්බන්ති අත්ථො. තථාභාවන්ති විස්සන්දමානපුබ්බභාවං.

සො භික්ඛූති යො ‘‘පස්සෙය්‍ය සරීරං සිවථිකාය ඡඩ්ඩිත’’න්ති වුත්තො, සො භික්ඛු. උපසංහරති සදිසතං. ‘‘අයම්පි ඛො’’තිආදි උපසංහරණාකාරදස්සනං. ආයූති රූපජීවිතින්ද්‍රියං, අරූපජීවිතින්ද්‍රියං පනෙත්ථ විඤ්ඤාණගතිකමෙව. උස්මාති කම්මජතෙජො. එවං පූතිකසභාවොයෙවාති එවං අතිවිය දුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටික්කූලපූභිකසභාවො එව, න ආයුආදීනං අවිගමෙ විය මත්තසොති අධිප්පායො. එදිසො භවිස්සතීති එවංභාවීති ආහ ‘‘එවං උද්ධුමාතාදිභෙදො භවිස්සතී’’ති.

ලුඤ්චිත්වා ලුඤ්චිත්වාති උප්පාටෙත්වා උප්පාටෙත්වා. සාවසෙසමංසලොහිතයුත්තන්ති සබ්බසො අඛාදිතත්තා තහං තහං සෙසෙන අප්පාවසෙසෙන මංසලොහිතෙන යුත්තං. ‘‘අඤ්ඤෙන හත්ථට්ඨික’’න්ති අවිසෙසෙන හත්ථට්ඨිකානං විප්පකිණ්ණතා ජොතිතාති අනවසෙසතො තෙසං විප්පකිණ්ණතං දස්සෙන්තො ‘‘චතුසට්ඨිභෙදම්පී’’තිආදිමාහ.

තෙරොවස්සිකානීති තිරොවස්සං ගතානි, තානි පන සංවච්ඡරං වීතිවත්තානි හොන්තීති ආහ ‘‘අතික්කන්තසංවච්ඡරානී’’ති. පුරාණතාය ඝනභාවවිගමෙන විචුණ්ණතා ඉධ පූතිභාවොති සො යථා හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘අබ්භොකාසෙ’’තිආදිමාහ. තෙරොවස්සිකානෙවාති සංවච්ඡරමත්තාතික්කන්තානි එව. ඛජ්ජමානතාදිවසෙන දුතියසිවථිකපබ්බාදීනං වවත්ථාපිතත්තා වුත්තං ‘‘ඛජ්ජමානතාදීනං වසෙන යොජනා කාතබ්බා’’ති.

නවසිවථිකපබ්බවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉමානෙව ද්වෙති අවධාරණෙන අප්පනාකම්මට්ඨානං තත්ථ නියමෙති අඤ්ඤපබ්බෙසු තදභාවතො. යතො හි එව-කාරො, තතො අඤ්ඤත්ථ නියමෙති, තෙන පබ්බද්වයස්ස විපස්සනාකම්මට්ඨානතාපි අප්පටිසිද්ධා දට්ඨබ්බා අනිච්චතාදිදස්සනතො. සඞ්ඛාරෙසු ආදීනවවිභාවනානි සිවථිකපබ්බානීති ආහ ‘‘සිවථිකානං ආදීනවානුපස්සනාවසෙන වුත්තත්තා’’ති. ඉරියාපථපබ්බාදීනං අප්පනාවහතා පාකටා එවාති ‘‘සෙසානි ද්වාදසපී’’ති වුත්තං. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

කායානුපස්සනාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.